This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these flies for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web
at http : //books . google . com/|
f i
t \
►
Digitized by
Google
L
- A /- /
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
CODEI DIPIMATIOTS NASSO»
NASSAUISCHES
URKUNDENBUCH.
ERSTER BAND, ERSTE ÄBTHEILUNG.
DIE URKUNDEN DES EHEMALS KUHMAINZISCHEN GEBIETS»
EINSCHLIESSLICH DER HERRSCHAFTEN EPPENSTEIN, KÖNIGSTEIN
UND FALKENSTEIN; DER NIE DER GRAF SCHAFT KÄTZENELNBOGEN
UND DES KURFFÄLZISCHEN AMTS CA ÜB.
BEARBEITET VON
D* W. SAUER
KÖNIGTi. STAATSARCHIVAR ZU WIESBADEN.
WIESBADEN.
JULIUS NIEDNER, V ERLAG SH ANPLUNG.
1885.
Aufgeschnittene oder beschmutzte Exemplare werden nicht zurückgenommen.
Digitized by VjOOQlC
'fouxxct*, ' Wi^- •'. /^ trr - - - h^ü*
Digitized by
Google
Digitized by
Google
t
CODEX DIPLOMATICUS
NASSOICUS.
HERAUSGEGEBEN VON
D? K. MENZEL o» D? W. SAUER
PROFESSOR AN DRR KÖNIGL. UNIVERSITÄT ZU BONN KÖNIG L. STAATSARCHIVAR Zu" WIESBADEN.
IM AUFTRAGE UND MIT UNTERSTÜTZUNG DES COMMUNALSTÄNDISCHEN
VERBANDES DES REGIERUNGSBEZIRKS WIESBADEN.
WIESBADEN.
JULIUS NIEDNER, VERLAGSHANDLUN&.
1885.
Digitized by
Google
SSAUISCHES URKUNDENBUCH.
ERSTER BAND, ERSTE ABTHEILUNG.
DIB URKUNDEN DBS EHEMALS KUBJflLAJNZESCHEN GEBIETS,
ETN*SCHIiIB8SIiICH DBB HERRSCHAFTEN EPPBN8TEIN, KÖNIG-STEIN
TTtTD FALKENSTEIN; DBB NIBDERGRAF8CHAFT KATZENELNBOGEN
UND DES KURPFALZIBCHEN AMTS CAUB.
J
BBABBEITET VON
D? W. SAUER
KÖNIGL. STAATSARCHIVAR ZU WIESO AUEN.
MIT ZWEI SIEGELT A F E L N.
WIESBADEN.
JULIUS NIEDNER, VERLAGSHANDLUNG.
1885.
Digitized by
Google
'KÜA?
*&30
:oxak
Alle Rechte vorbehalten.
Wiesbaden. L. Schellenberg'sche Hof-Buchdruckerei.
Papier von Sieler & Vogel in Leipzig.
Digitized by
Google
VOKBEMEKKUNGEN.
Der Plan, die Urkunden des Hauses Nassau und der Nassauischen Gebiete
zu sammeln und zu veröffentlichen, bildet einen hervorragenden Theil der
Geschichte des Nassauischen Archivs von dem Zeitpunkte der wissenschaftlichen
Organisation desselben ab bis in die neueste Zeit.
Schon Hagelgans, der verdienstvolle Ordner des Idsteiner Archivs, hatte
es sich, ohne Zweifel angeregt durch die grossen Arbeiten von Joannis und
Gudenus, zur Aufgabe gestellt, ein Urkundenbuch der dem Walramischen Stamme
des Hauses Nassau gehörigen Herrschaften Wiesbaden, Idstein und Weilburg
zu .geben. Das Manuscript dieses Urkundenbuchs von seiner Hand liegt fast
vollendet vor; es blieb ungedruckt ; als Frucht seines Sammeleifers besitzen wir
neben kleineren Arbeiten nur seine Nassauische Geschlechtstafel, Prankfurt 1753.
Ihm folgten K rem er, dessen Studien sich abgesehen von den Origines Nassoicae
vorwiegend auf die Geschichte der linksrheinischen Besitzungen des Hauses
Nassau -Weilburg erstreckten, dann für die Landestheile des Ottonischen Stammes
die unermüdlichen Ordner des Dillenburger Archivs, Erath und Rauschard,
endlich auch Arnoldi.
Lange Zeit nachher, nachdem die politischen Veränderungen zu Anfang
dieses Jahrhunderts dem Centralarchive des Landes zu Idstein massenhaften
Zuwachs zugeführt hatten, nahmen Friedemann, welcher trotz seines rastlosen
Eifers zu keinem Erfolge gelangte, und nach ihm Andere die Pläne wieder auf.
Wenn nunmehr die Verhältnisse die Herausgabe eines Nassauischen
Urkundenbuchs gestatten, so ist zunächst eines eifrigen Freundes Nassauischer
Geschichte zu gedenken, dessen Anregung die Wiederaufnahme der dahin zielenden
Pläne unter geneigter Billigung durch denDirector der Königlichen Staats-Archive,
Herrn Wirklichen Geheimen Ober-Regierungsrath Professor Dr. von Sybel,
zu danken ist; ich meine den Herrn Senats-Präsidenten Dr. Petri zu Cassel,
welcher im Mai 1878 mit Herrn Professor Dr. K. Menzel zu Bonn, dem
um die Geschichte Nassau's verdienten Fortsetzer des Buches von Schliephake,
die Herausgabe eines Nassauischen Urkundenbuchs besprach und verabredete.
Die sehr dankenswerthe Förderung, welche die sodann gemachten Vorschläge
bei dem Verein für Geschichte und Alterthumskunde Nassau's, bei dem Landes-
Directorium und dem Communallandtag der Provinz, besonders bei den Vorsitzenden
und Directoren der genannten Corporationen und Behörden, den Herren Professor
Otto, den Landesdirectoren Wirth und Sartorius und dem Communalland-
Cod«x dipLHftM. I,i. *
Digitized by
Google
II Vorbemerkungen.
tags -Abgeordneten Dr. Schirm fanden, endlich das bereitwillige Entgegenkommen
des Verlegers, Herrn Julius Niedner, haben dann das Zustandekommen des
Unternehmens gesichert. Die mir durch Herrn Dr. Petri damals persönlich
gewordene Aufforderung, sowie spätere Verhandlungen führten alsdann meine
Betheiligung an dem Urkundenbuche herbei.
Bei der Aufstellung des Editionsplanes, auf welchen ich zurückkomme, und
der Vertheilung des Stoffes übernahm ich die Bearbeitung der Urkunden der
ehemals Kurmainzischen Landestheile. Doch erst viel später, erst nach
der Ueberführung des Idsteiner Archivs nach Wiesbaden im Jahre 1881, war es
mir möglich, meine Arbeiten zu beginnen. In dieser Zeit ist die vorliegende
Bearbeitung der Kurmainzischen Urkunden entstanden, deren Druck zu Anfang
des Jahres 1884 beginnen konnte.
Der grossen Schwierigkeiten dieser Arbeit bin ich mir von dem Beginne
derselben ab sehr wohl bewusst gewesen; bei dem Fortschreiten der Arbeit konnte
sich diese Erkenntniss nur steigern. Wie aber auch immer die Urtheile über
die vorliegende Arbeit ausfallen mögen, das glaube ich hoffen zu dürfen, dass
bei Beurtheilungen, welche auf Objectivität beruhen, wenigstens der ernste Wille,
der mich bei meiner Arbeit geleitet hat, nicht verkannt wird. Dass Irrthümer
und Versehen nicht vermieden sind, dahin bescheide ich mich gern.
Die soeben gemachte Bemerkung bezüglich der Schwierigkeiten, welche bei
der vorliegenden Arbeit zu überwinden waren, bezieht sich ebenso sehr auf die
Behandlung des Gegenstandes, wie auch auf das weitere Ziel, die Urkunden des
Gebiets möglichst vollständig und, soweit dies weiter ausführbar war, nach den
Originalen oder wenigstens diesen nahestehenden guten Quellen zu geben. Die
Quellennachweise werden zeigen, dass dieses nach Möglichkeit angestrebt wurde
und auch in sehr vielen Fällen erreicht werden konnte. In vielen Fällen freilich
ist es mir nicht gelungen, die Quelle älterer Abdrücke der Urkunden aufzufinden.
Die Ursache liegt in der Zersplitterung des alten Kurmainzischen Archivs selbst,
soweit dasselbe durch die Stürme der französischen Zeit gerettet ist, sowie der
Archive der einzelnen Mainzischen Herrschaften, Stifter, Klöster und sonstiger
geistlicher Corporationen. Der Sammlung und Verarbeitung des urkundlichen
Materials, insbesondere der Prüfung und Untersuchung älterer Urkunden werden
hierdurch die grössten Hemmnisse bereitet. Ein Urkundenbuch eines Bruchtheils
des Kurmainzischen Gebietes hat freilich nicht die Aufgabe, umfassendere Unter-
suchungen zur Diplomatik des Erzstifts zu geben; aber der Wunsch, Einiges,
wenn auch nur Geringes zu den bisher nur vereinzelt angestellten Forschungen
auf diesem Gebiete beizutragen, lag immerhin nahe. Indessen musste, so viel-
fach sich auch Veranlassung bot, doch von Untersuchungen in dieser Richtung
fast völlig abgesehen werden, da es nicht möglich war, das zur Entschei-
dung einer Frage auf dem Gebiete der Diplomatik erforderliche Material voll-
ständig zu sammeln. So ist es mir, um ein Beispiel anzuführen, nicht gelungen,
den Schreiber der vom Erzbischofe Sigfrid I. 1074 erneuerten, so wichtigen
Urkunde des Erzbischofs Bardo für Rüdesheim und Eibingen zu ermitteln. Aehn-
liche Schwierigkeiten erhoben sich bei den Urkunden auch späterer Erzbischöfe,
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. III
wenn es sich um die Peststellung der Schreiber, um die Untersuchung der Siegel
handelte, so dass, wie schon bemerkt, wenn auch ungern, hier enge Grenzen
gezogen werden mussten.
Auf die Schicksale des Kurmainzischen Archivs während der
Revolutionskriege und nach der Säcularisation des Erzstifts komme ich zurück.
Nach den getroffenen Vereinbarungen soll, wie bemerkt, der vorliegende
Band die Urkunden des ehemaligen Eurmainzischen Gebiets, soweit solches
dem Herzogthum Nassau zugefallen war, sowie der zu demselben gehörigen oder
von demselben umschlossenen kleineren Herrschaften 1 ) und deren Depen-
denzien, soweit solche auf später Nassauischem Gebiet liegen, umfassen.
Yon dem ehemaligen Eurstaate Mainz erhielt der Fürst von Nassau-Usingen
in Folge der Bestimmungen des Friedens von Luneville vom 9. Februar 1801
und des Reichsdeputations-Hauptschlusses vom 25. Februar 1803:
1) das Oberamt Höchst mit den Vogteien Höchst und Hofheim, der
Herrschaft Eönigstein mit den Vogteien Eönigstein und Oberursel,
dem Antheile an der Herrschaft Eppenstein;
2) das Amt Cronberg;
3) die domcapitelischen Orte Hochheim und Flörsheim;
4) die dompropsteilichen Orte Eddersheim und Heddernheim;
5) das Yicedomamt Mainz ausser der Stadt, die Orte Castel und Eost-
heim, später an Frankreich abgetreten, jetzt Hessen-Darmstädtisch;
6) das Vicedomamt Rheingau mit den Seilereien und Vogteien Eltville,
Rüdesheim und Lorch sowie dem Orte Frauenstein mit den in
dessen Gemarkung liegenden Höfen;
7) den unter der Hoheit des Ferrutiusstiftes stehenden Theil von
Bleidenstatt ;
8) das Amt Lahnstein mit Oberlahnstein und Lahneck.
Die Theilung des Kurstaates hatte die Theilung der Landesarchive
desselben und Ueberweisung derselben an die partizipierenden Regierungen zur
Folge*. Nassau-Usingen erhielt somit vor und nach von den französischen Behörden
und der erzkanzlerischen Regierung zu Aschaffenburg die Archive jener Landes-
theile ausgeliefert.
In den über die Theilung der Archive vorliegenden Acten wird der Zustand
und die Ordnung der Mainzischen Archive bis zum Ausbruch des Revo-
lutionskrieges durchweg als im Ganzen gut bezeichnet. Der Revolutionskrieg
freilich und die französische Occupation haben diese Archive auf das Schwerste
geschädigt. Am 4. October 1792, als die Französen gegen Mainz vorrückten,
wurde der grösste Theil des Landesarchivs nach Amsterdam geschickt. In Mainz
zurückgebliebene Theile, sowie Urkunden und Acten der Dompropstei wurden
x ) Eine Ueberschreitung dieser Grenzen und Aufnahme yon Urkunden, welche auf nicht
Mainzischem bezw. Nassauischem Gebiete liegende Orte betreffen, war freilich im Interesse der
Sache mitunter nicht zu vermeiden. Die hierfür in den einzelnen Fällen massgebend gewesenen
Gründe sind leicht ersichtlich.
Digitized by
Google
IV Vorbemerkungen.
von Franzosen und Clubbisten vernichtet. Im August 1793 konnte, nachdem
Mainz von den Franzosen geräumt war, das Archiv zurückgebracht werden 1 );
dasselbe wurde provisorisch in der Reitschule, dann im Deutschordenshause,
endlich im Stadioner Hofe auf dem Flachsmarkte aufgestellt. Doch schon im
folgenden Jahre musste es, als die französischen Armeen in unerwartetem Sieges-
laufe vordrangen, wieder geflüchtet werden, zunächst in die Keller des Schlosses
zu Aschaffenburg, dann 1796 nach Marktsteft bei Ansbach. Letzterer Transport
scheint ein sehr eiliger gewesen zu sein; Alles wurde durcheinander geworfen,
mehrere Kisten mit Urkunden und Acten gingen verloren, sehr viel verdarb
durch Feuchtigkeit. Von Marktsteft aus wurden Archivalien des Domcapitels,
sowie das Archiv des Stifts S. Alban nach Prag gebracht. Bezüglich dieses
letzteren Archivs habe ich nicht ermitteln können, ob dasselbe später vollständig
nach Aschaffenburg zurückgebracht ist, halte dies aber für sehr zweifelhaft. Das
Landesarchiv wurde im Herbste 1797 nach Mainz zurückgebracht und fiel hier
im folgenden Jahre den Franzosen in die Hände. In den nächsten Jahren
erhielten nur französische Archivisten oder Beamten, aber kein Mainzer Beamter
Zutritt zu dem Archive; jene plünderten nach Herzenslust, warfen Urkunden
und Acten durcheinander und richteten die vollste Verwirrung unter den Massen
an, über welche die bei den späteren Auseinandersetzungen beschäftigten Beamten
fortwährend Klagen führen.
Sofort nach der Besitznahme von Mainz im Jahre 1798 belegten die
Franzosen alle daselbst befindlichen Archive der dortigen, wie auch der sonstigen
im Bereiche des Erzstifts bestehenden Stifter und Klöster mit Beschlag und
legten' Siegel an. Das Landesarchiv sowie die Archive der Klöster wurden in
die Schlosskapelle gebracht und der Verwaltung eines Commissars unterstellt.
Nur die Archive von S. Stephan und der Universität verblieben aus Mangel an
Raum an dem bisherigen Aufbewahrungsorte.
Der Friede von Luneville vom 9. Februar 1801 überliess den Franzosen
das linke Rheinufer; das schon in Rastatt aufgestellte Prinzip der Entschädigung
der linksrheinischen Fürsten auf dem rechten Ufer wurde präzisiert Dem Frieden
folgte alsbald die Aufhebung der Klöster am linken Rheinufer 8 ).
Der Regensburger Reichsdeputations -Hauptschluss vom 25. Februar 1803
übertrug den Sitz von Mainz auf die Kathedralkirche von Regensburg. Dem
l ) Ausser den in den Acten des hiesigen Staats -Archivs vorliegenden Nachrichten sind
der Bericht des Archiv-Seoretairs Hettinger zu Aschaffenburg vom 17. August 1795, FriedemaniL,
Zeitschr. II, 109, sowie die Angaben von Schaab in den Einleitungen zu seiner Gesch. des
Städtebundes und der Hess. Rheinprovinz I, IV, und im Anzeiger z. E. d. d. Vorzeit 1874»
Sp. 341 benutzt. Ueber die Flüchtling des Archivs des Stifts S. Alban im J. 1792 liegt ein
Bericht von Schunk an das Kapitel des Stifts vor; vergl. Geschichtsblätter der mittelrhein.
Bisthümer 1884, No. 3, 4. — Böhmer, Briefe in, 2 ist „der Ueberzeugung, dass von Mainzer
Urkunden viel weniger verloren gegangen sei 1 *, als er gedacht
*) Schaab gibt an, dass einzelne Klöster, wie die Bettelmönche, die Nonnen zu Dalheim,
die Armenclarissen, das Kloster zu Weisenau damals ihr Archiv verbrannt, andere, wie die
Augustiner, Franziskaner, Oapuziner dasselbe verschleppt hätten. Vergl. Anzeiger zur K. d. d.
Vorzeit 1874, 341.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. V
Kurfürsten von Mainz verblieb vom ehemaligen Kurstaate nur Aschaffenburg mit
dem zugehörigen Oberamte und einigen kleineren Aemtern; der Sitz der kurfürst-
lichen Regierung wurde Aschaffenburg. Nassau -Usingen erhielt die vorhin
angegebenen Mainzer Landestheile. Sobald die Verhandlungen der Reichs-
deputation einigermassen den Ausfall der Entschädigungen übersehen Hessen,
suchten die betheiligten Regierungen sich ihre Antheile an den Archiven zu sichern.
Die ersten Schritte in dieser Beziehung that, der Kurfürst Dalberg in Paris,
und zwar mit Erfolg. Die Archive des ihm verbliebenen Theiles des Kurstaats
wurden ihm zugesichert und in Folge dessen von Mainz nach Aschaffenburg
bedeutende Theile des Landesarchivs, besonders Generalia, das gesammte Lehns-
archiv und das Archiv des erzbischöflichen Vicariats und geistlichen Gerichts
abgeführt Auf die Ueberweisung dieses letzteren Archivs hatte Dalberg mit
besonderem Nachdruck bestanden und war es ihm gelungen, dasselbe trotz des
Widerspruchs der partizipierenden Regierungen vollständig zu erhalten. Im Jahre
1803 lagerte dasselbe in grösster Unordnung in der Schlosskapelle zu Aschaffen-
burg. Auch während der Dauer der Regierung Dalberg's als Grossherzog von
Prankfurt ist dieses Archiv in seinem Besitz geblieben, vielleicht später nach
Regensburg gebracht worden. Weitere Acten über dasselbe liegen mir nicht vor
und vermag ich nicht anzugeben, ob in späterer Zeit, nachdem Nassau aus dem
bisherigen kirchlichen Verbände mit Regensburg bezw. dem General-Vicariate
zu Aschaffenburg gelöst wurde, Abgabe von Acten an die Nassauische Regierung
stattgefunden haben. Wahrscheinlich jedoch stammen die Urkunden und älteren
Acten des jetzigen bischöflichen Ordinariats zu Limburg aus diesem Archive. —
Das Archiv des erzbischöflichen Vicariats und geistlichen Gerichts bestand nach
den vorliegenden Berichten:
a) aus den Metropolitan -Acten. Kurfürst Dalberg erhielt dieselben voll-
ständig auf Grund der §§. 25, 62 des Reichsdeputations -Hauptschlusses mit Aus-
nahme derjenigen Acten, welche die an Preussen gefallenen Bisthümer betrafen.
Diese wurden an Preussen ausgeliefert.
b) den eigentlichen Vicariatsacten ;
c) den Acten des geistlichen Gerichts.
Auf den Kurfürsten Dalberg folgten Nassau, Hessen-Dafmstadt u. a. mit
gleichen Anträgen, so dass Frankreich sich der verlangten weiteren Theilung
des Archivs nicht entziehen konnte; dieselbe wurde bewilligt, die bisherigen
französischen Archivbeamten zu Mainz wurden als „Commissaires pr6pos£s au
triage des archives" mit der Auseinandersetzung beauftragt. Dieselbe wurde
noch 1802 begonnen, aber schon Anfangs 1803 sistiert, indem die Beamten ihres
Dienstes unter dem Vorwande, dass sie zu langsam arbeiteten, enthoben wurden,
in Wirklichkeit aber, weil die Förderung der Sache nicht im französischen
Interesse lag.
Auf Andringen der betheiligten Regierungen gestattete Frankreich jedoch
im Frühjahre 1803 die Wiederaufnahme der Auseinandersetzung. Die betheiligten
Regierungen bildeten eine Commission zur Ausfuhrung der Arbeiten. Dieser
Commission gehörten an französisch erseits Commissare der Präfectur; für den
Digitized by
Google
VI Vorbemerkungen.
Kurfursten-Erzkanzler dessen Geheimer Rathitzstein; für Nassau der Regierungs-
Rath Rottwitt und dessen Bruder, ehemals Canonicus von S. Johann zu Mainz,
sowie der Registrator Diez; für Hessen-Darmstadt u. A. der Archivrath Kuder.
Die Arbeiten dieser Commission nahmen das ganze Jahr 1803 in Anspruch; der
Gang der Arbeiten war ein sehr unregelmässiger, vielfach zu rasch und über-
stürzt, so dass späterhin Irrthümer und Yersehen in Menge zu berichtigen waren.
Die Franzosen suchten die Arbeiten durch allerhand Chikane in die Länge
zu ziehen, die Dalbergische Regierung zu Aschaffenburg durch wiederholte, weit-
gehendste Forderungen. Den Nassauischen Commissaren wird vorgeworfen, dass
sie es nicht verstanden, die Rechte ihrer Regierung gebührend zu wahren; besser
sollen die Darmstadter Commissare es verstanden haben, im Falle der Noth ihren
Wünschen Geltung zu verschaffen.
Die Arbeiten der Commission begannen am 30. Mai d. J. Das Archiv lagerte,
wie vorhin angegeben, in der Schlosskapelle. Die Nassau zugefallenen Theile
des Archivs wurden im Laufe des Jahres nach "Wiesbaden gebracht, um später
von dort nach Idstein übergeführt zu werden.
Diese Verhandlungen mit Frankreich waren verhältnissmässig rasch abge-
wickelt; längere Zeit erforderten die sich hieran schliessenden mit dem Kur-
fursten-Erzkanzler, der, wie schon bemerkt, im Jahre 1802 grössere Theile der
Landesarchivs, Generalien und viele auf die rechtsrheinischen Besitzungen des
Kurstaats bezüglichen Acten, das gesammte Lehnsarchiv und das Archiv des
Vicariats vorweg erhalten und nach Aschaffenburg hatte bringen lassen. Wieder-
holt wandten sich die partizipierenden Regierungen an Dalberg um Herausgabe
von Archivalien, mitunter mit einigem Erfolg, bis endlich auf dem unter Dalberg's
Vorsitze in Frankfurt versammelten Congresse zur Vertheilung der Staatsschulden
und Lasten des ehemaligen Kurstaats an die aus dessen Gebiete entschädigten
Regierungen wiederholt bestimmte Anträge in dieser Beziehung an ihn gerichtet
und sodann am 18. Juni 1805 der Beschluss gefasst wurde, die in Aschaffenburg
lagernden Archive unter die partizipierenden Regierungen zu vertheilen. Dalberg
sah sich genöthigt, sich diesem einstimmig gefassten Beschlüsse zu fügen. Der
Nassauische Commissar bei diesem Geschäfte, der damalige Regierungs-Assessor
Lange, traf schon am 1. Juli 1805 in Aschaffenburg ein; seinem am 18. November
1805 der Regierung in Wiesbaden erstatteten Berichte ist das Folgende ent-
nommen.
Das zunächst zur Theilung gelangende Landesarchiv lagerte in wüster
Unordnung in der Schlosskapelle, dasselbe enthielt nur Acten und Rechnungen,
keine Urkunden. Archivbeamte waren der Archivdirector von Zwehl, die Archiv-
räthe Ladrone, Reichardt und Conrad u. A. Die Vertheilung leitete der Geheime
Rath Itzstein. Das Landesarchiv umfasste 1) das eigentliche kurfürstliche Landes-
archiv, 2) die Finanzregistratur, 3) die Hofkriegsrathsregistratur, 4) die Rech-
nungsregistratur, 5) die Lehnshofsregistratur.
Die Abwicklung desTheilungsgeschäfts scheint den Wünschen des Nassauischen
Commissars nicht gerade entsprochen zu haben. In dem eben angeführten Berichte
vom 18. November 1805 spricht sich derselbe oft sehr scharf über die Aschaffen-
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. YII
burger Regierung aus ; ob mit Recht oder Unrecht, mag doch dahingestellt bleiben.
Er klagt, dass die dortige Regierung keineswegs die offenen und geraden "Wege
einhalte, welche der „würdige Regent* 4 durch seine Befehle vorzeichne. Jede
sich darbietende Gelegenheit würde benutzt, um offen den Unwillen über die
Säcularisation des Kurstaates zu zeigen; von einem baldigen entscheidenden Siege
Oesterreichs erwarte man die Restitution des Kurfürsten in Mainz. Ueberall
wurden die kleinlichsten Interessen geltend gemacht; die Geschäfte der Haupt-
conferenz in Frankfurt unter dem Vorsitze des Kurfürsten selbst hätten eine
schnellere Erledigung gefunden, als diese Nebenverhandlungen mit theils intri-
guanten, theils völlig unwissenden und dabei aufgeblasenen Beamten.
"Wie der Bericht weiter erzählt, fand die Commission bei Beginn ihrer
Arbeiten die Acten in sechs grossen Haufen aufeinander geschichtet, von welchen
einer die Generalien enthielt, die übrigen für Kurhessen, Hessen-Darmstadt,
Nassau, Leiningen und die kleineren Partizipanten bestimmt waren. Der Bericht-
erstatter legt es ferner der Widerwilligkeit der kurerzkanzlerischen Regierung
zur Last, dass die definitive Einigung über diese provisorisch getheilten Acten nur
langsam von Statten ging und sich bis in das Jahr 1807 hinzog. Doch konnte
Lange vor und nach, auch noch im Jahre 1805, grössere Mengen von Acten
nach Wiesbaden absenden.
In einem Gewölbe des Aschaffenburger Schlosses lagerten ferner die Archive
des Domcapitels und der Dompropstei. Die Theilung dieser Archive wurde 1805
gleichfalls von der Commission verlangt, aber hinausgeschoben, bis der Vertrag
über die Sustentation des Domcapitels ratifiziert sei. Nachdem dieses erfolgt, trat
die vorhin erwähnte Commission am 10. August 1807 wieder in Aschaffenburg
zusammen. Für Nassau erschien wiederum Lange, der gegen Ende des Jahres
die seiner Regierung zugefallenen Theile jener werthvollen Archive nach Wies-
baden sandte.
Ueberblickt man die an Nassau gekommenen Theile der Mainzer Archive,
so scheinen die Commissare, besonders Lange, im Grossen und Ganzen wenigstens
von den Acten schon damals ziemlich Alles erhalten zu haben, auf das von
nassauischer Seite Anspruch gemacht werden konnte. Nicht ganz so günstig ist
für Nassau der Ausfall gewesen bei der wahrscheinlich in Mainz 1803 vorge-
nommenen Theilung der Urkunden und Handschriften. Manche Urkunde und
Handschrift ist damals in den Besitz der Aschaffenburger Regierung gelangt und
verblieben, auf die Nassau rechtlichen Anspruch hatte. Die Entschiedenheit der
Aschaffenburger Commissare im Fordern, der Mangel an Sachkenntniss bei den
Nassauischen Commissaren, dann die Eile, mit welcher in Mainz das Geschäft
betrieben wurde, mögen es herbeigeführt haben, dass die Aschaffenburger Regie-
rung damals zahlreiche nach Nassau gehörige Urkunden des Landesarchivs,
sodann die nach Mainz geflüchteten oder dort aufbewahrten Urkunden und Hand-
schriften Nassauischer Klöster, wie Bleidenstatt und Johannisberg, fortführen
konnte. Der Aschaffenburger Commissar Itzstein verstand es, auch die weit-
gehendsten Forderungen durchzusetzen; es gelang ihm, die „Generalia a des
Landesarchivs für seinen Kurfürsten zu erwerben. Sein bedeutendster Erfolg
Digitized by
Google
VIII Vorbemerkungen.
war wohl der, dass es ihm gelang, durchzusetzen, dass die im Landesarchive
befindlichen Handschriften zu den Generalien gerechnet und ihm ausgeliefert
wurden. Es sind dies Neurologien und Güterverzeichnisse sowohl des Domstifts
wie anderer Stifter, dann vor Allem die eine stattliche Reihe von Bänden bil-
denden Copial- und Ingrossaturbücher des Erzstifts und sonstigen Stifter, Copial-
bücher kleinerer Herrschaften, die gesammten Protokolle des Domcapitels u. a.
Bei den 1805 in Aschaffenburg stattgefundenen Theilungsverhandlungen ist freilich
von dem Nassauischen Commissar der schüchterne und erfolglose Versuch gemacht
worden, Einzelnes aus diesen Generalien zu erhalten, derselbe musste schliesslich
zufrieden sein, dass ihm verstattet wurde, flüchtige und dürftige Notizen über
den Inhalt der wichtigeren Copiare und Ingrossaturbücher mit nach Hause zu
nehmen. Die Aschaffenburger Regierung blieb im ungeschmälerten Besitze dieser
Archivalien, die später mit Aschaffenburg und dem dortigen Archive, sowie der
kurfürstlichen Bibliothek an Bayern übergingen. Die vorhin bezeichneten Archi-
valien befinden sich jetzt zum Theil im Allgemeinen Reichsarchive in München,
zum Theil im Kreisarchive zu Würzburg. Dass, wie neuerdings ausgesprochen
ist, in späterer Zeit jede Kunde über den Verbleib dieser Archivalien und deren
Aufbewahrung in bayrischen Archiven verschollen war, ist völlig unrichtig. Wenn
ferner in neuerer Zeit und sogar von einem Fachgelehrten (Sybel's Zeitschrift
N. S. X 2, 834 ff.) der Ausspruch gethan wurde, die Mainzer Archive seien zum
Staunen der gelehrten Welt erst neuerdings in München entdeckt, so hat der
Director der Bayrischen Archive in seiner Zeitschrift VH, 327 das Erstaunen über
diese Aeusserung treffend ausgesprochen. Dieses Erstaunen kann sich gewiss
nicht mindern, wenn man bedenkt, dass es dem Herrn Recensenten entgehen konnte,
dass Forscher wie Böhmer u. A. die Mainzer Archivalien in München und
Würzburg fleissig benutzt haben, besonders Böhmer von seiner Kenntniss
dieser Archivalien niemals Hehl gemacht hat; vergL Schmidt's Zeitschrift für
Geschichtswiss. IV, 396; Friedemann's Zeitschrift für Archive I, 32; Schwartz,
AnnaL XI, 383; Hegel, Mainzer Chroniken H, Vorr. pag. VH, XI; Anzeiger
z. K. d. d. Vorzeit 1875, 47; Pertz, Archiv VII, 106; Janssen, Leben Böhmer's
I, 181, H, 219, 283. Die Königlich Bayrische Archiwerwaltung hat von jeher
der Nassauischen Archivverwaltung auf alle Fragen bezüglich jener Mainzer
Archivalien in dankenswerthester Weise bereitwilligst Auskunft ertheilt. Insbeson-
dere aber ist es meine Pflicht, an dieser Stelle auszusprechen, dass der Director
der Königlich Bayrischen Archive, Herr Professor Dr. von Löher, mir mit einer
Bereitwilligkeit, wie sie freundlicher nicht gedacht werden kann, die Benutzung
der für meine Arbeit in Betracht kommenden Urkunden und Copialbücher des
Allgemeinen Reichsarchivs sowie des Kreisarchivs zu Würzburg in umfassendster
Weise gestattet hat. Mit meiner Dankesäusserung für Denselben muss ich
meinen Dank an die Vorstände der Kreisarchive zu München und Würzburg
verbinden; der gütigen Unterstützung dieser Herren, besonders des Herrn Kreis-
archivars Dr. Schaeffler zu Würzburg, verdanke ich vielfache Förderung
meiner Arbeiten.
Ueber die von mir benutzten Archivalien jener beiden Archive ergeben die
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. IX
Nachweise zu den einzelnen Urkunden das Erforderliche. Hier soll nur Folgendes
bemerkt werden:
1. Das Allgemeine Reichs-Archiv zu München bewahrt die
Originalurkunden bis zum Jahre 1400. Von diesen betreffen die an Nassau
gekommenen Theile des Kurstaats bis zum Jahre 1300 etwa 150, welche ich
8ämmtlich benutzt habe. Unter denselben befinden sich werthvolle Urkunden der
Klöster bezw. Stifter Bleidenstatt und Johannisberg. — Von diesen
Urkunden konnten im Jahre 1883 acht, Nordenstatt betreffend, durch Austausch
für das hiesige Staats- Archiv erworben werden.
2. Das Kreis-Archiv zu Würzburg enthält die Copialbücher des
Erzstifts 1 ), der zu demselben gehörigen kleineren Herrschaften und
der Klöster.
Von dem grossen erzstiftischen Copiar, den „Libri registri ecclesiae Mogun-
tinae" sind benutzt:
a) No. 1 = Mainzer Bücher verschiedenen Inhalts No. 17; Handschrift
des 13. Jahrh.
b) No. 2 = M. B. v. I. No. 18; Handschr. des 15. Jahrh.; zum grossen
Theile Abschrift des vorstehenden.
c) No. 3 = M. B. v. I. No. 19; Handschr. des 13. Jahrh.
d) No. 4 = M. B. v. I. No. 20; angelegt zwischen 1390 — 1396, mit späteren
Eintragungen *).
e) No. 5 = M. B. v. I. No. 21; Handschr. des 15. Jahrh.
Von den Ingrossaturbüchern wurde besonders benutzt No. 1, nach 1395
geschrieben.
Von den Copialbüchern der Klöster 8 ) ist besonders zu erwähnen das Copial-
buch des Stifts S. Alban = Mainzer Bücher versch. Inhalts No. 9, Papier-
handschrift in 4*°, 1410 begonnen. Das Archiv von S. Alban ist wohl grössten-
theils verloren ; vorhin ist bemerkt, dass dasselbe im Revolutionskriege nach Prag
geflüchtet wurde. — Von den Originalurkunden des Archivs wurden neuerdings
im Staats- Archive zu "Wiesbaden die auf die Stiftsgüter zu Oberneisen bezüglichen
Urkunden wieder aufgefunden, die aber durch Feuchtigkeit und den misslungenen
Versuch des Trocknens fast völlig zerstört sind. Um so werthvoller ist jenes
Copiar.
Bei allen diesen Schätzen haben dennoch einzelne Wünsche unbefriedigt
bleiben müssen. Manche Urkunden, Copiare und Handschriften, die in Bayrischen
Archiven vermuthet werden konnten, finden sich nicht vor, wie z. B. das von
*) Ueber die Copiare des Domcapitels vergl. das Verzeichniss der Handschriften der zu
Grande gegangenen Capitelsbibliothek bei Guden. II, 573; vergl. auch I praef. XV, Syllog.
praet 40; Stumpf, A. Mog. praef. XXIV.
*) Vergl. Hegel, Mainzer Chroniken II, 2, 8. 137.
*) Ueber das jetzt in Paris befindliche Copialbuch des Stifts S. Stephan vergl. Böhmer,
Briefe IQ, 389. — Soweit der Inhalt des Copiars mir bekannt geworden, sind alle wichtigeren
Urk. desselben auch sonst erhalten und gedruckt.
Digitized by
Google
X Vorbemerkungen.
Bodmann S. 194, 224 angeführte Copiar und Traditionsbuch des Klosters
Johannisberg.
Von den Copiaren der kleineren Herrschaften sind zwei, eines der Herr-
schaft Königstein, das andere der Herrschaft Falkenstein, von hervor-
ragendem Werthe; ich werde über diese unten bei den Mittheilungen über die
Archive dieser Herrschaften Genaueres angeben.
In den vorhin gemachten Mittheilungen über die Theilung der Mainzer
Archive ist bereits der an Hessen-Darmstadt gefallenen Antheile desselben
gedacht worden. Dass bei' der Eile, mit welcher überhaupt diese Auseinander-
setzungen, und besonders die zu Mainz im Jahre 1803, vorgenommen wurden,
manche Urkunde irrthümlich an die Hessischen Commissare ausgeliefert sein
kann, ist möglich, auch leicht erklärlich. Sind doch noch viel später von den s
Nassauischen Behörden selbst bei Austauschen Fehler begangen; so hat man
Nassauischerseits später aus dem Archive des Klosters Eberbach die Steinheim
betreffende Urkunde des Erzbischofs Sigfrid I. an Darmstadt ausgeliefert, ver-
muthlich weil man sie auf Steinheim am Main bezog. Zwischen der Hessen-
Darmstädtischen und Nassauischen Archiwerwaltung haben später vielfache
Austausche stattgefunden, so dass die Zahl der jetzt noch im Grossherzoglichen
Haus- und Staats-Archive zu Darmstadt befindlichen spezifisch Nassauischen
Urkunden eine sehr geringe ist.
Von hohem "Werthe sind jedoch die dort befindlichen, von Bodmann stark
ausgebeuteten Copialbücher der Mainzer Stifter und Klöster, wie die Copiare von
S. Maria ad Gr. (vergl. Mone, Zeitschr. XIX, 45), S. Victor, S. Peter, S. Johann,
S. Stephan u. A., ein Copialbuch der Herrschaft Falkenstein, meistens deren
"Wetterauische Pertinenzien betreffend. Bodmann's daselbst befindlicher Nach-
lass hatte geringere Bedeutung. Dem freundlichen Entgegenkommen der Herren
Beamten des Grossherzoglichen Haus- und Staats-Archivs zu Darmstadt
verdanke ich es, dass ich die einschlägigen Urkunden und Handschriften hier
benutzen konnte.
Einen zwar kleineren, aber doch höchst werthvollen Theil des Kurmainzischen
Archivs hat die Stadt Mainz selbst *), jedenfalls auch zur Zeit der Aufhebung der
Klöster, zu erwerben gewusst. Es sind dies neben anderen besonders beträcht-
liche Theile der Urkunden -Archive des Stifts S. Peter und des Klosters Alt-
münster, Copiare und Güterverzeichnisse, unter welchem ein Copiar des Stifts
S. Peter aus dem Ende des 13. Jahrhunderts, deren Benutzung Herr Dr. Velke
mit dankenswerther Freundlichkeit mir ermöglichte, hervorzuheben.
Die auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg befindlichen Mainzer
Urkunden konnte ich hier benutzen, wofür ich Herrn Prof. Dr. Zangemeister zu
Dank verpflichtet bin.
Vorstehende Darlegung ergibt im Grossen und Ganzen, in welchem Umfange
die Archivalien der vorhin aufgeführten ehemals Mainzischen Landestheile an
Nassau übergegangen, sodann wie die mitunter empfindlichen Lücken in den
x ) Vergl. Hegel, Mainzer Chroniken II, Vorr., S. IX; Böhmer's Briefe II, 183,
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XI
diesseitigen Urkunden-Archiven entstanden sind. Immerhin aber ist die Zahl der
Urkunden, welche Nassau bei jenen Theilungen der Archive zugesprochen wurden,
eine höchst beträchtliche; bezüglich der Acten und Rechnungen wird das Resultat
von Anfang an noch ein weit günstigeres gewesen sein.
Durch den Reichsdeputations -Haupt schluss waren Nassau auch die in den
neuerworbenen Gebietsteilen belegenen Klöster zugefallen. Mit der Aufhebung
derselben wurde nicht gezögert; dieselbe begann 1803 und scheint gegen Ende
des Jahres 1804 im Ganzen abgeschlossen gewesen zu sein. Mit der Einziehung
der Klöster hat Nassau für die erste Zeit wenigstens ein gutes Geschäft, wenn
man so sagen darf, nicht gemacht. Die finanzielle Lage der meisten Klöster
war keine günstige, fast alle, auch die besser situirten des Rheingaus, waren
völlig überschuldet. War doch selbst Eberbachs wissenschaftlicher Ruf, sowie
Reichthum und hervorragende Bedeutung in wirtschaftlicher Beziehung längst
dahin ! Sehen wir ab von Hermann Baer, der letzten glänzenden Blüthe, welche in
Eberbachs Klostermauern sprosste, so scheint geistiges Leben im vorigen Jahr-
hunderte im Kloster im Ganzen erloschen zu sein.
Bei Aufhebung des Klosters 1803 beschäftigte den Abt 1 ) hauptsächlich die
Sorge, ausser seiner Pension von 2500 Gulden ein grösseres herrschaftliches Haus
mit Weingärten im Rheingau zur freien Wohnung, sowie aus dem Kloster-
inventar seine alte Kutsche mit vier Pferden als Eigenthum zu erhalten, manchen
Conventualen aber die Befürchtung, dass die vom Staate ausgesetzte Pension
nicht ausreiche, täglich ein Maass Rheingauer Weines zu trinken, woran sie doch
gewöhnt seien. Um so höher sind Baer's auf eigener Kraft beruhende Leistungen
anzuerkennen. Die Acten über die Aufhebung der Klöster ergeben, dass die
Wiesbadener Regierung in jedem Falle mit aller Sorgfalt die Auslieferung der
Archive überwachte. Es scheint auch, dass die in dieser Beziehung getroffenen
Massregeln strenge durchgeführt und nur wenig Archivalien zerstreut wurden
und in Privatbesitz gelangten, wie der erst in späteren Jahren wieder erworbene
so werthvolle I. Band des grossen Eberbacher Copiars (Oculus memoriae) 2 ).
Weniger günstig scheint das Geschick der Klosterbibliotheken und der in den-
selben befindlichen Handschriften gewesen zu sein.
Bezüglich der Geschichte der hier in Betracht kommenden Klöster in
den Mainzer Landestheilen verweise ich auf Bodmann und Yogel; hier mögen
einige Angaben über die Schicksale und den jetzigen Bestand der Archive
dieser Klöster folgen.
*) Ueber den letzten Eberbacher Abt Müller vergl. Reuter, die Römer im Mattiakenlande
8. 44; Schmelzeis, Rüdesheim S. 166; Zaun, Landcapitel S. 296.
*) Soweit ersichtlich, ist von den CommisBaren der Regierung zu Wiesbaden bei Ueber-
nahme der Archive der aufgehobenen Klöster mit Sorgfalt verfahren. Wenn Böhmer,
Fontes m, praef. LI rügen zu müssen glaubt, „es sei überhaupt in Nassau mit der Kloster-
aufhebung Überaus wüst zugegangen und es sei dem, was kirchlich, wissenschaftlich, insbesondere
geschichtlich ehrwürdig war, gar wenig Aufmerksamkeit gewidmet worden", so muss demgegen-
über bemerkt werden, dass Böhmer über die bezüglichen Vorgänge, wenigstens was die Archive
betrifft, wenig und schlecht unterrichtet war.
Digitized by
Google
XII Vorbemerkungen.
I. Benedictinerklöster.
1. Bleidenstatt 1 ), gestiftet gegen Ende des 8. Jahrhunderts, mit Eber-
bach das geschichtlich bedeutsamste Kloster Nassaus.
Das Archiv des Stifts ist nur zum Theil, mit etwa 500 nicht über das
13. Jahrhundert hinausgehenden Originalurkunden, in den Besitz von Nassau
gelangt. Urkunden und Handschriften befinden sich in München und Würzburg,
unter denselben ist besonders das in München befindliche Necrolog zu nennen.
Ueber die viel besprochene, angeblich in Bodmann's und Habers Besitz gewesene
Handschrift der Bleidenstatter Traditionen werde ich bei den unten folgenden
Mittheilungen über Bodmann meine Ermittlungen, durch welche das bisher über
der Sache schwebende Dunkel gelichtet wird, bringen. Ueber die handschrift-
liche Ueberlieferung der Bleidenstatter Grenzbeschreibung ist an gehöriger Stelle
(No. 46) das Erforderliche bemerkt.
2. Johannisberg und Klause im Thal Johannisberg. Von den Archiven
beider Klöster ist nur sehr wenig auf uns gekommen. Das Staats-Archiv besitzt
nur wenige Urkunden und Literalien der Abtei; von dem Archive der Klause
hingegen nichts. Ein grosser Theil des Archivs scheint sich gegen Ende des
vorigen Jahrhunderts in Mainz befunden zu haben, wo Bodmann die Archivalien,
auch das von ihm S. 194, 224 und sonst erwähnte, jetzt verlorene Copiar und
Traditionsbuch benutzen konnte. Dieselben theilten, soweit sie erhalten, das
Schicksal des Mainzer Archivs und befinden sich jetzt in München und Würz-
burg. Archivalien der Abtei aus der Fuldischen Zeit sind aus dem Fulder
Archive zunächst 1807 an den Marschall Kellermann, dann 1815 an den Fürsten
Metternich ausgeliefert; vergl. Schlereth, Kl. Johannisberg, in der Buchonia 1828.
3. Tiefenthal. Das Archiv des Klosters befindet sich wohl ziemlich voll-
ständig im Staats-Archive; auf die Benutzung desselben durch Kindlinger und
Rössel komme ich zurück.
IL Dem Augustinerorden gehörten, abgesehen von der zeitweiligen
Niederlassung von Augustinern in Eberbach, an:
1. Gottesthal. Archiv wohl vollständig im Staats-Archiv. Ein Chartular,
welches Schott für sein Urkundenbuch des Rheingräflichen Hauses benutzte und
nach ihm Bodmann anführt, ist verloren. Vergl. No. 238, Bodmann S. 175.
2. Retters. Das Archiv des Klosters scheint dasselbe Schicksal gehabt
zu haben, wie das des Klosters Johannisberg. Zweifellos ist es mit den Mainzer
Archiven nach Aschaffenburg gelangt. Fast Alles, was an Urkunden erhalten,
befindet sich in München, auch die Stiftungsurkunde von 1146; in das hiesige
Staats- Archiv ist sehr wenig gelangt.
*) Vergl. Will, Mon. Blid. Einleitung; Schwartz, Annal. XI, 335, 381; Götze in Löher's
Zeitschr. II, 152, 155, sowie den Aufsatz von Falk in der JSassovia 1881, No. 40.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XIII
3. Eibingen gilt bisher allgemein als Benedictinerkloster. Dass dasselbe
jedoch ursprünglich dem Augustinerorden angehörte^ habe ich in dem Excurse
zu der Stiftungsurkunde von 1148, No. 226, nachzuweisen versucht; vergl. hier-
über sowie über die Devastirung des Urkunden-Archivs im Laufe des 17. Jahr-
hunderts in dem Kloster selbst, welcher auch wohl das jetzt verlorene Original
der Stiftungsurkunde zum Opfer fiel, die Bemerkungen zu der Eibinger Urk. von
1197, No. 304, sowie Annal. XVII, 1 ff. 1 ). Ein Copiar aus dem Anfange des
16. Jahrhunderts im Staats-Archive ist werthvoll.
4. Urkunden des 1158 bestehenden, frühzeitig ausgegangenen Rode bei
Niederwalluf sind in das Staats- Archiv nicht übergegangen.
III. Dem Cisterzienserorden gehörte an:
1. Eberbach, Nassaus reichstes Kloster. Als Stiftungsjahr ist bisher das
Jahr 1131 angesehen; dass dieses nicht richtig, vielmehr die als Beweis hierfür
dienende Urkunde, ebenso wie mehrere bisher nicht beanstandete Urkunden des
12. Jahrhunderts, gefälscht ist, ist an gehöriger Stelle nachgewiesen worden.
Es muss zum Ruhme der fleissigen und gelehrten Eberbacher Mönche
besonders hervorgehoben werden, dass dieselben bis in die neueste Zeit hinein
ihr Archiv sorgfaltig gehütet und gepflegt, ihre Urkunden mit aller Vorsicht und
Behutsamkeit aufbewahrt haben. Copiare und sorgfaltig gearbeitete Repertorien
aus verschiedenen Zeiten geben Zeugniss davon, dass zu allen Zeiten gelehrte
Mönche bis auf Hermann Baer hinab dem reichen Archive Beachtung zu Theil
werden Hessen. Erhalten sind im Staats- Archive die nur die in Nassau belegenen
Güter der Abtei betreffenden Originalurkunden mit fast 2300 Nummern. Mag
auch, wie schon bemerkt, im vorigen Jahrhundert die Disziplin in Eberbach
gelockert und leichtes Leben an die Stelle der alten Strenge getreten sein,
worüber ja manche Nachrichten vorliegen, so erweisen doch manche handschriftlich
erhaltene Arbeiten, dass die Liebe zur Geschichte des Ordens und des Klosters,
sowie die Beschäftigung mit dem Archive im Kloster niemals ausgestorben ist.
Und wenn Gercken 2 ) erzählt, dass bei seinem Besuche in Eberbach 1779 auf
seine Frage nach der Bibliothek und dem Archive von den führenden Mönchen
ihm geantwortet sei, jene sei in Unordnung, von diesem sei nichts bekannt, so
muss, wenigstens was das Archiv anbelangt, diese überhaupt in spöttischem Tone
gehaltene Erzählung schon um deswillen in Zweifel gezogen werden, als Baer,
der gelehrte Durchforscher des Archivs, damals schon mehrere Jahre im Kloster
weilte *).
Der Sorgfalt der Eberbacher Mönche ist es, wie bemerkt, zu danken, dass
so ziemlich alle Urkunden des Klosterarchivs auf uns gekommen sind.
l ) Die bezügliche Ausführung daselbst wird in einer Besprechung in Sybel's Zeitschr. 1884,
S. 534 als „evident" bezeichnet.
*) Reisen I, 113.
8 ) Ueber Baer ist zu vergl. Rössel, Einleitung zur Gesch. von Eberbach I, VI, II, 5;
Schaab, Gesch. von Mainz I, XXVI; Rhein. Antiqu. II, 11, 565; Sohwartz, Annal. XI, 274.
Digitized by
Google
XIV Vorbemerkungen.
Nicht wahrscheinlich aber ist es, dass dieses auch bezüglich der Copial-
bücher der Fall ist; es scheint, dass einzelne Copiare dem Archive beziehungs-
weise der Bibliothek entfremdet worden sind, wie dieses ja hinsichtlich mancher
werthvollen Handschrift nachweisbar ist. So hat die im Kloster -Archive vor-
handene, im vorigen Jahrhundert angefertigte Abschrift der Stiftungsurkunde
der Nicolauskapelle zu Geisenheim 1292 den Vermerk „ex manuscripto perga-
meno tt , das Copiar selbst fehlt jedoch jetzt. Erhalten sind zwei wichtige Copiare,
nämlich:
a) der Oculus memoriae, zwei Bände, Folio. Der erste Band ist 1211
geschrieben oder wenigstens fertig gestellt, zahlreiche Nachträge von anderen
Händen des 13. Jahrhunderts sind vorhanden. Da dieser Band öfters besprochen
ist 1 ), kann von einer nochmaligen Beschreibung abgesehen werden.
In Hinsicht auf die Wichtigkeit des Inhalts dieses ersten Bandes beab-
sichtigte Rössel, denselben vollständig herauszugeben; später versprach er, die
in demselben im Auszuge enthaltenen Urkunden mitzutheilen. Auch hierzu ist
es nicht gekommen, wahrscheinlich, weil Rössel vor der Mühe, mit welcher die
letztere Arbeit verknüpft ist, zurückschreckte. In der That ist die Ausfuhrung
dieser Arbeit erst dann möglich, nachdem durch eingehendste Untersuchung die
Quellen, nach welchen der Verfasser dieses 1211 geschriebenen Bandes arbeitete,
aufgedeckt sind. Wie bekannt, theilte der Verfasser seinen Stoff nach den
einzelnen Haupthöfen des Klosters. Jeder Abschnitt beginnt mit einem geschicht-
lichen Berichte über die Gründung und Entstehung des Hofes, es folgen die auf
denselben bezüglichen Urkunden, sowie Verzeichnisse der gemachten Erwerbungen,
Schenkungen und Traditionen. Bei manchen Traditionen hat der Verfasser des
Bandes die Zeugen, den Ort der Verhandlung, mitunter auch das Jahr ange-
geben, und wohl aus diesem Grunde glaubte Rössel in derartigen Traditionen
einen von dem Verfasser des Bandes angefertigten Auszug aus der entsprechenden
Urkunde erblicken zu müssen. Ob jedoch Rössel mit dieser Meinung Recht
hatte, ist zum Mindesten sehr fraglich. Die Feststellung, ob dieses der Fall oder
nicht, erfordert, wie schon bemerkt, die eingehendste Untersuchung des Inhalts
dieses sehr umfangreichen Bandes, die dadurch sehr erschwert wird, dass das
Klosterarchiv aus der Zeit vor 1211 keine Protokolle oder sonstige Aufzeich-
nungen über Gütererwerbungen oder Traditionen, kein Stück der Concepte zu
diesem Bande mehr enthält. Unter diesen Umständen und in der wohl nicht
unbegründeten Annahme, dass die Ausbeute an wirklichen Urkundenexcerpten
nur gering sein wird, ist von einer umfassenden Verarbeitung des Inhalts dieses
Bandes Abstand genommen. Da indessen die Traditionen von Lorsch, Fulda und
Bleidenstatt aufgenommen sind, könnte derselbe Grund, der dies veranlasst, auch
für die Aufnahme der Eberbacher Traditionen geltend gemacht werden. Hier
aber würde, abgesehen von anderen Gegengründen, auch der Umfang dieser
Traditionsverzeichnisse hindernd entgegenstehen, während die Aufnahme der
Lorscher, Fulder und Bleidenstatter Traditionen deshalb gerechtfertigt ist, weil
l ) Baer, Gesch. von Eberbach I, 464 ff.; Rössel, Eb. Ü.-B. I, V; Schwarte, Annal. XI, 279.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XV
sie die ältesten Kachrichten über unser Land bieten und deshalb kaum fehlen
dürfen.
Neuerdings hat Roth m, 318 ff. Theile des I. Bandes des OcuL mem.,
soweit solche die im Rheingau belegenen Güter des Klosters betreffen, in häufig
fehlerhaftem Abdrucke gegeben.
Der zweite Band ist fast durchweg von ein und derselben Hand des
14. Jahrhunderts geschrieben. Die Abschriften sind nicht immer zuverlässig;
besonders finden sich Fehler in den Datierungen, dazu hat der Schreiber gern
gekürzt, besonders häufig die Abschrift der Zeugenreihen sich erspart 1 ).
b) Ein zweites Copiar, Papierhandschrift des 15. Jahrhunderts, drei starke
Bände in Kleinfolio. Dasselbe enthält zwar vorwiegend die Urkunden des 14.
und 15. Jahrhunderts, doch auch manche des 13. und konnte in einzelnen Fällen
benutzt werden. Rössel hat dieses Copiar bei seiner Ausgabe der Eberbacher
Urkunden völlig unberücksichtigt gelassen.
2. Mariaehausen (Aulhausen). "Was zur Zeit der Aufhebung des Klosters
an Urkunden daselbst vorhanden war, ist in das Archiv gekommen. Freilioh
scheint das Kloster -Archiv schon früher manche sehr empfindliche Einbusse
erlitten zu haben. — Ein aus wenigen Blättern bestehendes Copialbuch des
Klosters, Kleinfolio, Papierhandschrift, geschrieben etwa 1270, ist besonders her-
vorzuheben.
3. Bezüglich des Klosters Thron schien es sowohl wegen der Lage, als
auch wegen der ursprünglichen kirchlichen Beziehungen desselben zu Mainz
zweckmässig, dessen Urkunden hier einzureihen. Ebenso sind auch die bisher
nicht bekannten, die Wetterauischen Güter des Klosters betreffenden Urkunden
theils voDständig, theils in Auszügen mitgetheilt worden. — Das Urkunden-
Archiv des Klosters ist im Ganzen wohl erhalten.
IV. Ein eigentliches Archiv der Niederlassung des Ordens
des heiligen Grabes zu Rödchen ist nicht auf uns
gekommen.
Die Klöster und klösterlichen Niederlassungen zu Petersthal, Höchst,
Marienthal, Königstein, Nothgottes und Lorch kommen wegen ihrer
späteren Gründungszeit hier noch nicht in Betracht.
Für die vorstehend aufgeführten Landestheile und Klöster waren sodann
besonders zwei Sammlungen zu berücksichtigen, deren durch rastlosen Sammel-
eifer und hohe wissenschaftliche Begabung ausgezeichneten Begründern es in
jener Zeit, als die geschilderten traurigen Geschicke über die Mainzer Archive
hereingebrochen waren, gelang, manches werthvolle Stück entweder im Original,
wenn auch nicht immer auf einem zu billigenden Wege, oder durch Abschrift-
nahme vor dem Untergange zu retten. Es sind dies die Sammlungen und hand-
schriftlicher Nachlass von Kindlinger und Bodmann.
l ) Letzteres hebt schon Böhmer, Briefe £0, 2 hervor.
Digitized by
Google
XVI Vorbemerkungen.
Nicolaus Eindlinger, geboren zu Neudorf im Rheingau am 2. Februar
1749, starb zu Mainz am 15. September 1819. * Frühzeitig seiner Heimath ent-
fremdet, hat er derselben erst in den letzten Jahren seines Lebens seine Thatigkeit
zuwenden können, aber auch hier wie überall mit Erfolg. Die zerstreuten Notizen
über Eindlingers Leben hat S'chwartz Annal. XI, 366 zusammengestellt, vergL
ausserdem Bodmann S. 124, Rhein. Antiqu. II, 12, 104; Friedmann, Annal. IV, 458;
Serapeum 1869, S. 270 ff.; Annal. XVII, 2, 65. Die neueste Darstellung seines
Lebens in der AJlgem. Biographie XV, 769 hat nur 21 Zeilen mit nicht immer
richtigen Angaben für den hochverdienten Mann übrig gehabt. Die zuverlässigsten
Nachrichten über ihn gab sein Freund und Testamentsexecutor Schaab in der
Einleitung zu dem II. Theile der Geschichte des Rhein. Städtebundes; vergL
Schwartz a. a. 0. Diese Mittheilungen von Schaab sind der von Eindlinger
Unterlassenen, sehr ausführlichen Autobiographie entnommen, welche den voll-
kommensten Einblick in das wissenschaftliche wie private Leben des ebenso
bescheidenen wie hervorragenden Gelehrten gewährt. Kindlinger's eigenhändige
Aufzeichnungen sind mit Bodmann's Nachläse in den Besitz von Habel über-
gegangen und befinden sich jetzt in Miltenberg. Eine baldige Bearbeitung
derselben von kundiger Hand ist ein gewiss berechtigter Wunsch. Für eine
umfassendere Darstellung der Thatigkeit Kindlinger's ist hier nicht die Stelle ; es
mögen nur einzelne Angaben seiner Aufzeichnungen, die von allgemeinerem
Interesse sind oder speziell seine engere Heimath, sowie seine Arbeiten in Rhein-
gauischen Archiven betreffen, hier folgen. Die Einsicht in Kindlinger's Auf-
zeichnungen verdanke ich, wie so manches Andere, der rühmlichst bekannten
Liberalität der Herren Conrady zu Miltenberg, welchen ich hier, sowie noch
an anderer Stelle den wärmsten Dank für ihre Güte auszusprechen habe.
Kindlinger war in den geistlichen Stand weniger aus Neigung getreten, als
mit der Absicht, rasch eine sichere und ruhige Versorgung für sein Leben zu
finden. Für die Wahl des Minoritenordens bestimmten ihn äussere Gründe,
besonders die bessere Kleidung der Ordensbrüder; eine Besprechung mit dem
Guardian der Niederlassung in Langenschwalbach *) brachte die Entscheidung.
Am 20. October 1766 wurde er in Cöln eingekleidet, um hier das Noviziat durch-
zumachen. Das Leben im Kloster zu Cöln entsprach seinen Erwartungen nicht,
lebhaft klagt er über den Hochmuth der dortigen Mönche und noch in späterer
Zeit erfüllte es ihn mit Unwillen, dass man ihn dort hatte zwingen wollen, in
seiner eigenen Heimath selbst den Weintermin abzuhalten, iL zu betteln. Wie
eine Erlösung war es ihm, als er im September 1768' in das Kloster zu Münster
versetzt wurde. Der in diesem Kloster herrschende freundliche Verkehr zwischen
den Insassen, nicht minder die dort blühende rege geistige Thatigkeit machte K.
die nächsten Jahre seines Klosterlebens zu erträglichen. In Münster wandte sich
K. dem Studium der Geschichte zu, jedoch nicht, wie angenommen wird, durch
Möser's Osnabrückische Geschichte angeregt, sondern vielmehr durch seinen
*) Yergl. auch Genth, Nachtrag zur Geschichte des Kurorts Langenschwalbaoh S. 22 n%
nach einer dem Verf. von mir gemachten Mittheilung.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XVIl
gelehrten Mitconventualen Erasmus Cösters 1 ), welchem K. zur Unterstützung
in seinen archivalischen Arbeiten, deren er wegen seiner angegriffenen Gesundheit
dringend bedurfte, zugetheilt war. Cösters Lieblingsstudium war die Chronologie;
IL rühmt dessen ausgedehnte mathematische Kenntnisse. Die Beschäftigung
mit den Archiven der Münsterischen Stifter, sowiö glückliche Zufalle brachten K.
bald in nähere Verbindung mit dortigen einflussreichen, den höchsten Gesell-
schaftskreisen angehörigen Persönlichkeiten. ' Seine Aufzeichnungen ergeben, dass
er häufiger und sehr gern gesehener Gast auf den Landsitzen des Adels sowie
in den adeligen Stiftern war; ausgedehnte Reisen, z. B. nach Berlin, erweiterten
seine Anschauungen und halfen ihm, weitergehende Bekanntschaften und literarische
Verbindungen anknüpfen. Auf Einzelnes einzugehen, würde hier zu weit fuhren.
Seinem Kloster war er bald völlig entfremdet, nur selten finden wir ihn dort, aber
erst spät, nach neunzehnjährigem Aufenthalte in Münster, entschloss er sich, die
Fesseln abzustreifen. Durch Vermittlung seines besten Freundes, des Minoriten
Campill zu Höxter, war er mit dem Fürstbischöfe von Corvey, Theodor von
Brabeck, bekannt geworden. Der ihm sehr wohlwollende Fürst führte, um ihn
vor einem Conflicte mit dem Münsterischen Generalvicar, dem bekannten Minister
Fürstenberg, von welchem K. sich vielfach zurückgesetzt und beleidigt glaubte,
zu bewahren, zunächst seine Versetzung in das Kloster zu Höxter herbei und
erwirkte dann in Born für ihn die Erlaubniss zur Säcularisation, welche er ihm
alsbald, im November 1787, ertheilte. Von 1787 ab lebte Kt abwechselnd in
Corvey und Münster, mit archivalischen Arbeiten und der Herausgabe seiner
Werke beschäftigt; im Sommer ging er regelmässig nach Neudorf, von dort nach
Wiesbaden zur Kur, Ausflüge nach Frankfurt, Mainz u. s. w. schlössen sich an.
Im Jahre 1794, als seine Bemühungen, ein Canonikat in Münster zu erlangen,
gescheitert waren, und zwar, wie er glaubte, an der Abneigung des Ministers
Fürstenberg, trat er in den Dienst der Aebtissin zu Essen, den er 1802 verliess,
um sich in Mainz niederzulassen. Durch Arnoldi wurde er 1805 für den Dienst
der Prinzen von Oranien gewonnen und ging nach Fulda, wo er, einzelne Reisen
abgerechnet, bis 1817 blieb. Von 1817 ab bis zu seinem Tode bewohnte er ein
von ihm gekauftes Haus in der grossen Pfaffengasse zu Mainz. Aus diesen Daten
lässt sich die Entstehungszeit eines grossen Theiles seiner bekannten Sammlung
von Urkundenabschriften bestimmen. Was speciell seine archivalische Thätigkeit
in Rheingauischen Klöstern und in Mainz betrifft, so ergeben seine Aufzeichnungen
folgendes Nähere.
Hier beginnt seine Thätigkeit mit seinem Aufenthalte in Neudorf 1793.
Die Aebtissin von Tiefenthal, Constantia Geisler, bat ihn, das Archiv des Klosters,
welches im vorhergehenden Jahre geflüchtet und hierdurch völlig in Verwirrung
gerathen war, neu zu ordnen. K. entsprach dem Wunsche; gleichzeitig schrieb
*) Was schon Ficker in seinen Mittheilungen über E. Cösters, Münster. Gesch. Quellen I,
EinL, 8. TCTX ff., riohtig vermuthete. Von den Arbeiten des Genannten sind nur seine An-
merkungen zu Kleinsorgens "Westf&l. Kirchengeschichte gedruckt; sein reicher Nachläse ging
tum Theil in Kindlinger's Besitz über und findet sich in dessen Sammlung, Einzelnes ist im
Staate-Archiv zu Münster und in Privatbesitz.
Codex dlpl. Nui. 1,1. ^ **
Digitized by
Google
XVIII Vorbemerkungen.
er für seine Sammlungen die Urkunden und das Lagerbuch des Klosters ab.
Nebenbei bemerkt enthalten die Aufzeichnungen dieses Jahres interessante Mit-
theilungen über das von ihm gesehene Treiben der Franzosen im Rheingau,
Wiesbaden und Mainz. Tiefenthal besuchte K. wieder im Jahre 1796, als er
sich, damals der einzige Kurgast, im Juli zur Kur in Wiesbaden aufhielt Er
fand das Kloster im traurigsten Zustande, die Insassen waren geflüchtet 1 ),
Mobilien, Thüren und Fenster zerschlagen, den Heiligen waren Schnurrbarte
gemalt, die Reliquien umhergeworfen, die französischen Trainsoldaten, die dort
im Quartier lagen, kegelten zum Zeitvertreib mit Todtenschädeln! Im Jahre 1802,
nachdem er seine Arbeiten in Essen abgeschlossen, besuchte er Münster und
Corvey, ging von dort nach Wiesbaden und dann zu längerem Aufenthalte nach
Neudorf. Von hier aus trat er zunächst mit Bodmann in engeren Verkehr. Auf
Bodmann's Wunsch hatte er seine Siegelsammlung mitgebracht, B. zeichnete und
ergänzte seine Sammlungen aus derselben, gestattete dafür K., seine aus 12 Folio-
bänden bestehende Sammlung von Urkundenabschriften auszubeuten 8 ). In dieser
Zeit entstand Band 133 seiner Sammlung (Rheingau, Kl. Johannisberg). K. blieb
im Herbste in Neudorf, besuchte Tiefenthal und Eberbach, wo er Baer zum
ersten Male sah und die Nacht über verweilte. Dann siedelte er nach Mainz
über, wo er eine Wohnung in der Universitätsgasse gemiethet hatte. Von seiner
Sammlung hatte er 50 Bände mitgebracht. Sein Aufenthalt dauerte bis in den
Sommer 1803, welchen er in Neudorf zubrachte. In diesem Winter 1802/3 finden
wir ihn angestrengt thätig, seine Sammlungen zu bereichern. Im November und
December stellte er aus Bodmann's Sammlung den Band 132 seiner Sammlung
(Altmünster, S. Clara zu Mainz) fertig. Im Jahre 1803 erhielt er vom Kurfürsten
Dalberg sowie der Präfectur zu Mainz die Erlaubniss zur Benutzung der Archive;
ausgebeutet wurden die Archive von S. Victor, S. Jacob, S. Stephan, Maria ad gr.,
sodann das jetzt in Darmstadt befindliche zweibändige Copiar von S. Peter,
Band 131 seiner Sammlung. Zugleich unterhielt er den regsten, theils schrift-
lichen, theils persönlichen Verkehr mit Wenck, Bodmann, der ihn überreden
wollte, in den französischen Archivdienst zu treten, Schunk, Schaab, Reuter u. a^
später in Neudorf mit dem Regierungsrath Kaiser in Wiesbaden, der zum Theil die
Geschäfte der Aufhebung der Klöster leitete. Iin Mai 1803 erhielt er die Erlaub-
niss, in Neudorf Messe lesen zu dürfen; die Angabe in der Allgem. D. Biographie XV,
769, er habe die Pfarrei in Neudorf erhalten, ist irrig. Während seines Aufent-
halts in Neudorf beschäftigte er sich nochmals mit dem Archive des Klosters
Tiefenthal und fertigte ein im Staats- Archive noch vorhandenes Repertorium des-
selben an. Im Herbste 1803 kehrte er nach Mainz zurück, wo besonders die
damals stattfindende Theilung der Mainzer Archive seine Aufmerksamkeit fesselte.
Von den dort anwesenden Commissaren der betheiligten Regierungen trat ihm
l ) Vergl. Rhein. Antiqu. II, 12, 91.
*) Vergl. hierüber und für das Folgende auoh die Kindlinger's Aufzeichnungen entnommenen
Angaben bei Schaab, Gesch. des Rh. Städtebundes II, 8. 9. — Ueber Bodmann's Siegelzeich-
nungen yergl. Böhmer's Briefe II, 184.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XIX
der Darmstadter Archivar Euder näher. 1804 kaufte er ein Haus in der grossen
Pfaffengasse, welches er bis zu seinem Abgange nach Fulda 1805 bewohnte.
Er beschäftigte sich in dieser Zeit mit dem Ordnen seiner Sammlungen, mit Ent-
würfen zu einer Geschichte des Rheingaus, mit Abschreiben von Urkunden der
Stadtbibliothek, wo er in einem Bücherdeckel die jetzt in seiner Sammlung,
Band 136, fol. 69 — 75, befindlichen Correspondenzen fand und — mitnahm, ein
Verfahren, welches er ebenso wie sein Freund Bodmann anscheinend öfters hat
eintreten lassen. Von Fulda kehrte er, wie schon bemerkt, 1817 in sein Haus
in der Pfaffengasse zurück. Hier beschäftigte ihn der Druck seiner Geschichte
der Hörigkeit; die Bekanntschaft mit dem Grafen Solms-Laubach öffnete ihm das
Archiv des Klosters Arnsburg. Hiermit schliessen die inhaltreichen Aufzeich-
nungen, in welchen wir nur eines sehr vermissen, nämlich die Angabe über die
Entstehung seiner eigenen Abschrift der Bleidenstatter Traditionen. Das hierüber
Erforderliche soll bei Gelegenheit der folgenden Mittheilungen über Bodmann
bemerkt werden; hier mag die Angabe genügen, dass Kindlinger's Abschriften
der Bleidenstatter Traditionen nicht der vielbesprochenen, angeblich ehemals im
Besitz von Bodmann und Habel befindlich gewesenen Handschrift entstammen,
sondern, was bisher unbeachtet blieb, der in Schott's Urkundensammlung zur
Geschichte des Rheingräflichen Hauses befindlichen Abschrift. Hätte Eindlinger
die Handschrift selbst gesehen, so würde er derselben gewiss Erwähnung gethan
haben. Die von Will, Mon. Blid. S. 29, reproduzirte Annahme Böhmer's, Kind-
linger habe die Traditionen nicht früher als 1819 benutzt, hat nach den vorhin
gegebenen Daten wenig Wahrscheinliches.
Von Kindlinger's handschriftlichem Nachlass befindet sich einzelnes in
Miltenberg und in den Staats -Archiven zu Marburg und Wiesbaden 1 ), sowie auf
der Stadtbibliothek zu Mainz, der weitaus grösste Theil, wie bekannt, jedoch im
Staats -Archive zu Münster. Herrn Staats-Archivar Dr. Keller daselbst spreche
ich für die freundliche Zusendung der für meine Arbeit in Betracht kommenden
Bände der Sammlung meinen Dank aus.
Bodmann und seine Sammlungen sind in letzterer Zeit häufig in solcher
Ausführlichkeit behandelt, dass eine Wiederholung nicht erforderlich erscheint.
Ich verweise deshalb besonders auf Schwartz, Annal. XI, 357 ff., 374, 381 ; Falk im
Intelligenzblatt zum Serapeum 1869, No. 12, 13, 22; Götze in Löher's Zeitschr. II,
146 ff.; Hegel, Mainzer Chroniken H, Vorr., S. 9 ff.; Allg. D. Biogr. ZU, 15.
Die Uebergriffe, deren Bodmann bei Erwerbung seiner reichen Sammlungen
nachweislich sich schuldig gemacht hat, sind ebenfalls öfters besprochen worden.
Seine Verdienste um die Mainzer Geschichte haben jedoch stets die ungeteilteste
Anerkennung gefunden, bis neuerdings durch Menzel und Hegel die Anklage der
schwersten Pflichtverletzung, welche ein Geschichtschreiber begehen kann, die
der absichtlichen und wissentlichen Fälschung, erhoben worden ist *). Nach den
Ausführungen HegePs ist die Sammelhandschrift, in welcher sich die von Bodmann
*) Vergl. Friedemann, Annal. IV, 458.
') Vergl. Hegel, Mainzer Chroniken II, 4 ff., 144.
Digitized by
Google
XX Vorbemerkungen.
benutzte „gleichzeitige" *) Handschrift der Mainzer Chronik von 1459 — 1484
nach dessen Angabe befunden haben soll, vollständig fingirt. Leider ist auch
noch wohl bezüglich anderer Quellen, die Bodmann gesehen und benutzt zu
haben behauptet, der Verdacht der Fälschung durch ihn ein im hohen Grade
wahrscheinlicher; ich meine besonders das von ihm in den Rheingauischen Alter-
thümern S. 624 bruchstückweise veröffentlichte Rheingauische Landrecht, wohl
ohne Zweifel Bödmann's eigenes Elaborat 2 ).
Besser liegt die Sache jedoch bezüglich der von Bodmann in den Rheing.
Alterthümern mitgetheilten Urkunden. Bödmann's Abdrucke habe ich im Grossen
und Ganzen als correct gefunden; Nachlässigkeiten und Fehler kommen ihm wie
wohl Jedem vor, aber nur mitunter ergab sich eine eigenmächtige und willkür-
liche Behandlung des Urkundentextes; eine eigentliche Fälschung liegt nur in
Ho. 310 der Urkunden (ob auch No. 162, 167?) offen zu Tage. Uebrigens muss
auch auf Bödmann's eingehende Studien auf dem Gebiete der Palaeographie
und Diplomatik hingewiesen werden, für welche die zahlreichen Facsimilien und
Siegelzeichnungen in seinem auf der Stadtbibliothek zu Mainz befindlichen Hand-
exemplar von Joannis, dann aber besonders eine in Miltenberg aufbewahrte
Sammlung vorzüglich ausgeführter Facsimilien von Urkunden der verschiedenen
Jahrhunderte Zeugniss ablegen. Das von Götze über letztere Sammlung gefällte
Urtheil (Löher, Zeitschr. II, 150) kann ich aus eigener Anschauung völlig
bestätigen.
Hieran mag sich die Mittheilung des Resultats meiner Ermittlungen über
Bödmann's angebliche Handschrift der Bleidenstatter Traditionen, auf das ich
schon mehrfach verwiesen, schliessen. Auf den dieserhalb früher zwischen Landau
und Habel geführten Streit einzugehen, ist hier nicht der Platz; ich verweise auf
die Darlegung bei Schwartz, Annal. XI und Will in der Einleitung zu den Moil
Blidenst. Die neuerdings von Roth, Zu den Bleidenstatter und Lorscher Tra-
ditionen, Correspondenzblatt 1882, S. 34 aufgestellten Vermuthungen sind theils
nicht neu, theils irrig, besonders ist dessen Annahme, dass Kindlinger entweder
den Originalcodex, oder eine von Bodmann gefertigte Abschrift desselben copiert
habe, eine verfehlte. Die Sache liegt kurz so. Nach allgemeiner Annahme hat
a) Bodmann die Handschrift der Traditionen besessen, aus ihr die Auszüge in
den Rheingauischen Alterthümern gegeben und endlich dieselbe Kindlinger zur
*) Hegel legt es Bodmann besonders zur Last, dass er die dem 17. Jahrhundert angehorige
Handschrift mehrfach als „gleichzeitig" bezeichnet. Es ist dies allerdings stark, doch kann
Hegel's Urtheil etwas gemildert werden, wenn man Bödmann's Sprachgebrauch in ähnlichen
Fällen berücksichtigt. Trotz seiner eingehenden Eenntniss der Palaeographie gibt B. selten eine
genaue und zuverlässige Bestimmung des Alters der benutzten Handschriften, er liebte allgemeine
Bezeichnungen, besonders gern wandte er „uralt" an. Aeltere Handschriften bezeichnet er fast
durchweg als uralt, so z. B. den ersten Band des Eberbacher Oculus mem., obwohl ihm das
Jahr 1211 als dessen Abfassungsjahr wohl bekannt war. Freilich ist ein solches Verfahren
keineswegs präcise.
*) Yergl. Brunner, die Quellen des Rheingauischen Landrechts in der Zeitschr. der Savigny-
ßtiftung für Rechtegeschichte IH, 3, Germanist. Abth., 1882. Bei allen Bedenken kann Br.
sich jedoch nicht entsohliessen, Fälschung von Seiten Bödmann's anzunehmen.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XXI
Abßchriftnahme überlassen; b) mit Bodmann's Sammlungen erwarb Habel die
Handschrift. Alsdann ist der Codex spurlos verschwunden.
Was den Punkt a betrifft, so ist trotz der vielfachen Erörterungen bisher von
Niemanden der Beweis versucht oder geführt worden, dass Bodmann die Original-
handschrift der Traditionen wirklich besass. Bodmann selbst spricht an keiner
Stelle, wo er die Traditionen anführt, von seiner handschriftlichen Vorlage; er
bezeichnet dieselben einfach als Traditionen S. 116, 591; als Traditionsrotul 130,
391, 574; als Indiculus saec. IX. X. und uralter Indiculus Tradd. 44, 573, 589;
als Summarium et registrum bonorum Blid. saec. IX. X. 92, 97, 99, 123 ; endlich
als Registrum bon. mon. Blid. sub abb. Herberto et Ezzone 1017 — 1079 S. 92,
120; über seine Handschrift sagt er kein Wort. Nach diesen Anführungen kann
es jedoch nicht überraschen, dass allgemein geglaubt wurde, Bodmann habe die
Handschrift wirklich besessen; er selbst trägt durch die Fassung jener Citate die
Schuld hieran. Einen eigenthümlichen Eindruck macht gewiss die sicherlich nicht
unabsichtliche Geheimnisskrämerei mit seinem Schatze, welchem er die wichtigsten
Bereicherungen seines Werkes verdankte. Ein Grund für Bodmann, seine Quelle
nicht zu nennen, ist nicht erfindlich. Was Habel betrifft, so ist ungewiss, wie
weit dieser den Sachverhalt kannte. Von ihm hat übrigens doch Vogel einzelne
Stellen aus den Traditionen erhalten; Näheres über die fragliche Handschrift
gibt Letzterer jedoch auch nicht an. Den Schlüssel des bisher räthselhaften
Sachverhältnisses fand ich zu meiner Freude bei der Benutzung von Schott 's
Urkundenbuch zu seiner Geschichte des Rheingräflichen Hauses
in Bodmann's Sammlung zu Miltenberg. Bodmann hat die Handschrift nach
seiner eigenhändigen Angabe auf dem Titelblatt im Jahre 1806 gekauft 1 ), gewiss
aber schon früher gekannt. In diesem Bande — Urkundenband I — finden sich
von der Hand Schott's die offenbar noch im vorigen Jahrhundert geschriebenen
Abschriften der Bleidenstatter Traditionen und Bleidenstatter Urkunden, welche
Bodmann wohl zum grossen Theile zum Ankaufe des Werks bestimmt haben
mögen. Diese Abschriften von Schott hat Bodmann benutzt, und
keine andere Handschrift, und endlich Kindlinger während ihres
Verkehrs, über welchen vorhin Mittheilungen gemacht sind, zur Abschrift-
nahme überlassen.
Und nicht allein die Traditionen, sondern fast alle älteren Bleidenstatter
Urkunden, welche Bodmann gedruckt hat und sich auch abschriftlich in Eind-
linger's Sammlung finden, sind dieser Urkundensammlung von Schott, welche
bisher die verdiente Beachtung 2 ) nicht gefunden hat, entlehnt. Die Vergleichung
der Abschriften von Schott mit dem Abdrucke Bodmann's und Kindlinger's
Abschriften lässt über diese Entlehnung nicht den geringsten Zweifel. Die reiche
Urkundensammlung von Schott ist überhaupt vielfach Bodmann's Quelle gewesen;
*) Vergl. Schwartz, Annal. XI, 383.
*) Auf die Bedeutung der Sammlung macht Böhmer, Briefe II, 282, aufmerksam, obwohl
er dieselbe niemals sah. Er vermuthete daselbst Abschriften Rheingräflicher Weisthümer, ahnte
aber nicht, dass die gerade von ihm viel gesuchten Bleidenst. Traditionen sich dort befinden!
Digitized by
Google
XXII Vorbemerkungen.
manche Urkunde in den Rheing. Alterthümern hat Bodmann einfach nach Schott's
Abschrift gedruckt. Soviel ich sehe, hat Bodmann Schott niemals als seine Quelle
genannt, vielmehr bei der Benutzung desselben, um den von Hegel gewählten
Ausdruck zu gebrauchen, sich einer gewissen Flunkerei öfters dadurch schuldig
gemacht, dass er „Original" oder „Urschrift" als seine Quelle angab, wo ihm
nur die Abschrift von Schott vorlag. Zu Bodmann's Entschuldigung in diesen
Fällen könnte höchstens gesagt werden, dass er annehmen konnte, Schott habe
das Original vor sich gehabt
Ueber Schott hat Schwartz, Annal. XI, 383, Nachrichten zusammengestellt,
denen ich hinzufügen kann, dass derselbe in freundschaftlichem Verkehr mit
dem Eberbacher Baer stand 1 ) und durch dessen Vermittlung in Eberbach manche
Urkunde für seine Sammlung abschreiben konnte, die später von Bodmann mit
der Bezeichnung „aus der Urschrift" gedruckt wurde.
Ueber die Hauptfrage, woher Schott seine Abschriften der Traditionen und
sonstiger Bleidenstatter Urkunden genommen hat, gibt sein Urkundenbuch eine
Andeutung, der man, ohne Fehl zu gehen, folgen kann. Auf der Abschrift der
Bleidenstatter Urkunde von 1126, No. 174, fugt Schott abschriftlich hinzu: „Diese
„Urkund ist in Abschrift in einem alten, im Kloster Gottesthal im Bheingau
„aufbehaltenen Messbuch des Klosters Bleidenstatt unter andern hinten am End
„befindlich und von mir unterzeichneten auf geschehene Communication der wohl-
„ ehrwürdigen Frau Marie Magdalena Selzerin Abbatissin ersagten Klosters Gottes-
athal von Wort zu Wort copiret worden.
„Kyrn, den 27. Mai 1738.
(L. S.) Johannes Vitus Fey
Hochfürstlich Salm'scher Rath und Landschreiber. *
Hieraus ergibt sich, dass sich zu Anfang des vorigen Jahrhunderts im
Kloster Gottesthal ein altes, ehemals Bleidenstatt gehöriges Missale befand, welchem
ein Anhang angebunden war, welcher Urkundenabschriften und — Anderes enthielt
Dieses „Andere* 4 , für welches Fey keine weitere Bezeichnung hat,
kann nichts Anderes gewesen sein, wie die vielgesuchte Hand-
schrift der Traditionen!
Fey hat ebenso wie jene Urkunde auch die Traditionen aus dem Missale
copiert, seine Abschrift kam später in den Besitz von Schott, der gleichfalls wie
Fey Salm-Kirburgischer Beamter zu Kirn war, oder, wenn dieselbe in das Archiv
zu Kirn gelangte, amtlich zu dessen Kenntniss. Nach der Angabe von Fey hat
die Aebtissin von Gottesthal das Missale nach Kirn geschickt. Dass dasselbe
nicht nach Gottesthal zurückgekommen, ist zweifellos; was aus demselben ge-
worden sein mag, ist nicht zu ermitteln; meine Bemühungen, dasselbe in fürstlich
Salm'schen Archiven wiederzufinden, sind leider ohne Erfolg geblieben. Jene
Angabe von Fey ist durchaus glaubwürdig; über eine ähnliche, im Jahre 1724
vom Kloster Gottesthal nach Kirn gemachte interessante Sendung macht Bodmann
l ) Vergl. Baer, Beiträge I, 25, 82.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XXIII
8. 228, 232, wohl nach Schott, Mittheilung. Das Gottesthaler Missale und die
Handschrift der Traditionen können wir demnach wohl als verloren ansehen.
Das Yerdienst, die werthvollen Aufzeichnungen der Nachwelt gerettet zu haben,
gebührt aber nicht Bodmann und Kindlinger, sondern Pey und Schott 1 ).
Die grosse Liberalität, mit welcher die Besitzer des Bodmann'schen Nach-
lasses, die Herren Kreisrichter und Pfarrer Conrady, dessen Benutzung in aus"
gedehntester Weise verstatteten, habe ich mit lebhaftestem Danke auch hier
hervorzuheben.
Mit den Urkunden der ursprünglichen Kurmainzischen Landestheile
sind in dem vorliegenden Bande vereinigt die einzelnen kleineren Herr-
schaften, meistens im Königssundra- und Niddagau, welche nach dem Aus-
sterben ihrer Besitzer theils vollständig, theils wenigstens zum grösseren Theile
an Kurmainz gefallen waren. Es sind:
1) die Herrschaften Eppenstein und Königstein. An einer ausführ-
lichen Geschichte des Eppenstein'schen Geschlechts und seiner Besitzungen fehlt es
bis heute; ausser den älteren Arbeiten von Wenck und Eigenbrodt kommen in
Betracht Vogel's Beschreibung von Nassau, Schliephake, Gesch. von Nassau I,
Weidenbach, Nass. Territorien, Annal. X, 286, sowie die Forschungen von
Schenk's im Correspondenzblatt der deutschen Geschichtsvereine 1874 und in
den Mittheil, des Hanauischen Bezirksvereins. — In den vorliegenden Band sind
die Urk. der Stadt und des Amtes Braubach, welches die Herren von Eppen-
stein gegen das Ende des 13. Jahrhunderts an die Grafen von Katzenelnbogen
verkauften, eingereiht.
Von dem Archive der Herrschaft Eppenstein erhalten wir erst Kunde,
nachdem dem Hause die Falkenstein'sche Erbschaft zugefallen war. Das Archiv
der Linie Eppenstein-Königstein befand sich auf der Burg Königstein, wo sodann
nach dem Aussterben der älteren Linie Eppenstein-Minzenberg 1522 das gesammte
Archiv des Hauses vereinigt wurde.
Das Urkunden -Archiv beider Herrschaften hat schwere Schicksale erlitten,
das Eppensteiner ist zum grössten Theile, das Königsteiner fast vollständig ver-
nichtet. Die erhaltenen Beste haben die Schicksale des Gebiets getheilt und
finden sich zerstreut in Wiesbaden, Darmstadt, München, Würzburg, Ortenberg
und Wernigerode 8 ). Auf die Schicksale des Archivs zu Ende des vorigen Jahr-
hunderts komme ich zurück.
Glücklicherweise sind uns sehr umfassende, werthvolle Copiare erhalten,
nämlich:
a) Ein etwa 1418 oder 1419 gefertigtes Copiar, schöne Pergamenthandschrift.
Dasselbe enthält die lateinischen Urkunden in deutscher Uebersetzung und ist
*) Bei den nachfolgenden Drucken der Bleidenstatter Urkunden und Traditionen ist in
einzelnen wenigen Fällen aus Versehen nur die Abschrift Kindlinger's und nicht auch die von
ßchott als Quelle genannt
*) Die im Archive zu Wernigerode' befindlichen Originalurkunden theilte mit Erlaubniss
8r. Erlaucht des regierenden Herrn Grafen zu Stolberg -Wernigerode Herr Archiyrath Dr. Jacobs
mir in freundlichster Weise mit.
Digitized by
Google
XXIV Vorbemerkungen.
deshalb wohl zu praktischen Zwecken, etwa zum Handgebrauche bei den Ver-
handlungen über die Theilung der Falkenstein'schen Erbschaft, angefertigt Die
Handschrift; ist im Laufe des 16. Jahrhunderts zu Grunde gegangen, wenige
Bruchstücke befinden sich in Wernigerode und im hiesigen Staats-Archive; erstere
fanden sich um Acten des gräflichen Archivs zu Gedern geheftet, letztere bildeten
den Umschlag eines 1581 zu Cöln gedruckten, aus der Seminarbibliothek zu
Herborn in die hiesige Landesbibliothek übergegangenen, ursprünglich wohl dem
Caussenius gehörigen Buches.
Die noch vorhandenen Bruchstücke enthalten insgesammt 36 Urk. aus den
J. 1128—1352; letztere, das Privileg K. Karls IV. für Hofheim d. d. 1352
März 21 ist die jüngste Urk. des Copiars.
Eine vollständige Abschrift aus dem Anfange des 16. Jahrhunderts des
Copiars befindet sich in dem von Böhmer, Picker und Huber für die Regesten
und Acta Imperii benutzten, gleich zu besprechenden Falkensteiner Copiar zu
Würzburg l ).
1457 December 14 einigten sich Bernard und Cuno Grafen von Solms,
Werner, Eberhard und Walter von Eppenstein, alle ihre Minzenberg -Falken-
stein'schen Briefe innerhalb sechs Wochen ordnen zu lassen. Seit diesem Vertrage
arbeitete für die Eppensteiner in Königstein ein Archivar, dessen ausdauerndem
Fleisse wir es verdanken, dass die Archive der Herrschaften Königstein, Falken-
stein, Minzenberg in Copiaren uns überkommen sind. Ob und was derselbe etwa
auch für Solmsische und sonstige Archive der Wetterau gearbeitet hat, ist mir
nicht bekannt. Leider hat derselbe, vielleicht der Burgcaplan zu Königstein,
soweit ich sehen konnte, uns seinen Namen nicht überliefert; von seiner leicht
erkennbaren Hand fand ich zuerst zwei Eppensteiner Urk. des Jahres 1455, zuletzt
eine Königsteiner Urk. von 1487 März 6. — Von der Hand dieses Archivars sind
mir bekannt geworden:
b) Das grosse Königsteiner Copiar im Gräflich Stolbergischen Archive
zu Ortenberg, Handschr. theils auf Pergament, theils auf Papier, 40 cm. hoch,
28 cm. breit, 534 Foüen, geschrieben im Auftrage Eberhards von Eppenstein und
begonnen 1459 December 18 nach Angabe des Schreibers; dasselbe enthält die
Abschriften von 728 Urkunden a. d. J. 1191—1461.
c) Das Königsteiner Copiar im Kreis-Archive zu Würzburg, Mainzer
Bücher versch. Inhalts No. 71, anscheinend zum grösseren Theile Abschrift des
vorstehenden, deren Anfertigung der Schreiber nach seiner Angabe 1461 März 9
begann. Papierhandschrift, 39 cm. hoch, 27 cm. breit, 424 Folien. Dasselbe
enthält 1) ein Repertor des gesammten Königsteiner Archivs, 2) Abschriften der
Königsteiner Urkunden, 3) Abschrift eines Königsteiner Lehnsbuchs 1433 — 1453,
4) Zinsregister der Kellerei Königstein, 5) Bruchstück eines Weisthums 1447,
6) Urkunden von 1378 — 1462. Das Copiar ist mit dem Mainzer Archive nach
Würzburg gelangt
*) Vergl. Jacobs im Anzeiger für Kunde der d. Vorzeit 1872, Sp. 125, 145; 1878, Sp. 6, 47;
Sauer, über ein Falkensteiner Copialbuch im Neuen Archiv VIII, 181 ff.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XXY
d) Ein kleineres £önigsteiner Copiar, Papierhandschrift in Kleinfolio,
im Staats -Archive zu Wiesbaden. Dasselbe enthält Urfehden und Schuld-
verschreibungen aus den Jahren 1415 — 1475.
e) Das Palkensteiner Copiar im Kreis-Archive zu Würzburg, Mainzer
Bücher versch. Inhalts No. 70, ist von demselben angelegt und zum Theil geschrieben.
Pergamenthandschr. Kleinfolio, 255 Blätter, von mehreren Händen des 15. und
16. Jahrh. geschrieben. Beachtenswerth ist fol. 1 — 12 die Abschrift des vorhin unter
a besprochenen älteren Palkensteiner Copialbuchs mit Urkunden von 947 — 1352.
Benutzt ist das Copialbuch öfter, z. B. von Scriba im Archiv für Hess. Gesch.
Y1H, 225 ff., von Böhmer, Ficker und Huber für die Regesten und für die
Acta Lnperii, vergl. ausserdem Joann. I, 1020, Janssen, Leben Böhmer's I, 347,
351, HI, 52, 76, sowie meine Bemerkungen im Neuen Archiv Vlli, 183.
Weitere Nachrichten von dem Königsteiner Archive erhalten wir erst
wieder bei den Streitigkeiten zwischen Kurmainz und Stolberg über den Besitz
von Königstein. Nachdem Graf Christoph von Stolberg-Königstein gestorben,
erhielt Kurmainz unter dem 3. August 1581 das Kaiserliche Commissorium,
Königstein als erledigtes Reichslehen vorläufig zu administriren und das ge-
8ammte Archiv auf der Burg zu verzeichnen und zu versiegeln 1 )- Eine aus
Mainzischen und Stolbergischen Räthen zusammengesetzte Commission verzeichnete
das Archiv, in welchem sich auch das Archiv des Wetterauischen Grafenverbandes
befand, in der Zeit vom 25. August bis 4. September 1581; das damals auf-
gestellte Repertor ist im Staats-Archive erhalten. Von dem Streite über den
Besitz der Herrschaft war der Streit über den Besitz des Archivs untrennbar.
Auch hier trug Kurmainz den Sieg davon, indem das Archiv zum grösseren
Theile in den Besitz des Erzstifts überging und weiterhin auf Königstein in
Verwahr blieb, das Haus Stolberg aber nur wenig erhielt.
Die wichtigsten Theile des Königsteiner Archivs, vornehmlich das Urkunden-
Archiv, sind im Jahre 1796 vernichtet worden. Damals befand sich auf der Burg
a) das sehr beträchtliche „Haupt -Archiv". Bei Ausbruch des Revolutions-
krieges wird man das bombenfeste Gewölbe, in welchem es lagerte, für einen
hinlänglich sicheren Aufbewahrungsort desselben gehalten haben; die Flüchtung
des Archivs unterblieb deshalb. So wurde dasselbe von den Besatzungen,
welche Königstein nacheinander inne hatten, verwüstet. Die deutschen Truppen
(Oestreicher), welche anfangs 1796 dort lagen, zerstörten viel, die Urkunden
wurden zu Schreibtafeln zerschnitten. Damals scheint auch Manches fortgeschleppt
zu sein; so fasste die Darmstädter Regierung 1796 bei einem Juden in Arheilgen
eine Kiste mit Königsteiner Literalien ab und schickte sie nach Mainz; das
wichtige Königsteiner Jurisdictionalbuch wurde später von einem Nassauischen
Beamten auf dem Trödelmarkt in Mainz unter Makulatur gefunden und ange-
kauft und noch 1877 wurden 14 aus dem Königsteiner Archive stammende
Urkunden a. d. J. 1338 bis 1577, die sich in Privatbesitz befanden, für das
Staatsarchiv erworben. Die Oestreicher übergaben am 28. Juni 1796 den König-
') Tergl. Usener, Bitterburgen S. 77; Girshausen, Königstein S. 59 ff.
Digitized by
Google
XXVI Vorbemerkungen.
stein an die Franzosen 1 ), die im Archive alles durcheinander warfen, die Kasten
und Repositorien an zwei Königsteiner Bürger verkauften. Dem Amtmann gelang
es, einzelnes in den Amtshof zu bringen und dadurch vor Untergang zu retten.
Bei ihrem Abzüge im August 1796 sprengten die Franzosen, wie bekannt, die
Festung. Das Archiv ging hierbei zu Grunde, nur wenige Reste wurden später
von dem Amtmanne unter dem Schutt gefunden.
Da die in München und Würzburg befindlichen Urkunden und Copiare
nur diesem Archive entstammen können, müssen dieselben schon in früherer Zeit
demselben entnommen und nach Mainz gebracht worden sein.
b) In einem Seitengebäude des Schlosses befand sich die unter dem Oberamt-
mann stehende Oberamts-Registratur. Diese wurde bei Beginn des Krieges zum
grösseren Theile nach Aschaffenburg gebracht; aber auch der zurückgebliebene
Theil blieb erhalten, obwohl während t der Beschiessung eine Haubitze das
Gebäude traf.
Die im Orte selbst befindliche Amts-Registratur, sowie die Registratur des
Amtskellers im Renthofe blieben unverletzt
Was endlich die Archive der Herrschaften Reifenberg und Cransberg,
deren Urkunden gleichfalls in den vorliegenden Band aufgenommen sind, betrifft,
so ist auch von diesen beiden nicht viel erhalten. Ueber das Archiv der Herr-
schaft Reifenberg liegt ein 1594 nach dem Tode des Marsilius von Reifenberg
gefertigtes Repertorium vor, in welchem nur zwei Urkunden des 13. Jahrhunderts,
und zwar zwei sonst nicht bekannte Königsurkunden 8 ) aufgeführt werden. Das
Archiv scheint damals recht bedeutend gewesen zu sein, später ist bei Gefangen-
nehmung des letzten Reifenbergers und durch Brand viel zerstört worden; Reste
des Archivs mögen sich im Besitze des Grafen Waldbott-Bassenheim befinden 8 ).
Das Archiv der Herrschaft Cr onberg mag in einer Fehde Vernichtung gefunden
haben. Endlich konnte ich das Archiv des Herrn Fürsten von Wied durch
gütige Vermittlung des Kammerdirectors Herrn Freiherrn von Dungern zu Neu-
wied benutzen.
Die Archive der in den vorhin bezeichneten Territorien belegenen Städte
und Ortschaften haben, da dieselben nicht bis in das 13. Jahrhundert zurück-
gehen, für den vorliegenden Band eine Ausbeute nicht ergeben. Zu Mittheilungen
über die Bestände dieser Archive wird sich demnach erst später Veranlassung
ergeben.
Die hier in Betracht kommenden Urkunden des Archivs der Stadt Frank-
furt sind meistens nach dem Drucke Böhmer's wiederholt; manche CoUationen
verdanke ich der Freundlichkeit des Stadtarchivars Herrn Dr. Grotefend.
Nach diesen Ausführungen über die Archive mögen einige Angaben über
*) Girshausen, Königstein 102; Usener, Ritterburgen S. 82.
*) a) König Rudolf bestätigt einen Tausch von Gütern zu Nierstein mit dem Sohultheissen
zu Oppenheim 1290; b) K. Adolf gestattet dem Sohultheissen zu Oppenheim, eine Mühle im
Rhein zu gebrauchen 1294.
*) Vergl. Beurk. Nachrichten von der Herrsch. Reifenberg S. 7; Hannappel, AnnaL IV,
20, 81; üsener, Ritterburgen S. 151.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XXY1I
ältere handschriftliche Sammlungen und Arbeiten zur Geschichte der Nassauischen
Territorien, soweit solche hier in Betracht kommen, Platz finden. Ueber die
Sammlungen von Kindlinger und Bodmann ist bereits das Erforderliche
bemerkt worden. Benutzt für den vorliegenden Band ist Krem er 's handschrift-
liche Geschichte der Herrschaft Bolanden, welche Köllner's Geschichte von
Kirchheim-Stauf zu Grunde liegt. Kremer's TJrkundenbuch, welches Köllner noch
vollständig benutzen konnte, ist jetzt leider defect. In einigen Fällen konnte der
im Staats -Archive beruhende handschriftliche Nachlass des Decans Yogel zu
Eirberg, des hochverdienten Forschers auf dem Gebiete der Nassauischen Ge-
schichte, benutzt werden.
Bezüglich der Behandlung des Textes, sowie der Wiedergabe der
Urkunden überhaupt habe ich Nachfolgendes zu bemerken. Bei der Ver-
keilung des zunächst zur Bearbeitung kommenden Stoffes zwischen Herrn Pro-
fessor Dr. Menzel und mir ergab sich selbstverständlich die unabweisbare
Forderung der Feststellung von Regeln für die Wiedergabe der Urkundentexte.
Wenn auch, wie überhaupt im Allgemeinen, so auch hier in dieser Beziehung
die vollste Uebereinstimmung in allen Einzelnheiten nicht wohl erreichbar war,
so mussten doch wenigstens in der Hauptsache gemeinsame Grundsätze auf-
gestellt werden. Durch diese Erwägung wurde Prof. Menzel veranlasst, einen
Entwurf dieser Regeln auszuarbeiten, der zu einer gegenseitigen Vereinbarung
fahrte. Diesen Entwurf hat Prof. Menzel später im Auftrage des Gelehrten-
Ausschusses der Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde in erweiterter Gestalt
veröffentlicht; derselbe mag hier Platz finden.
Bestimmungen über die Herausgabe handschriftlicher Texte.
I. Behandlung der Texte im Allgemeinen.
§. 1. Der Herausgeber handschriftlicher Texte hat die Aufgabe, jeglichem
Leser und Benutzer den betreffenden Text mit vollständigster wörtlicher und
buchstäblicher Genauigkeit und unzweifelhafter Richtigkeit durch den Abdruck
zu übermitteln und dabei auch wichtige Aeusserlichkeiten der Vorlagen, soweit
dies möglich ist, zur Erscheinung zu bringen.
§. 2. Die Vorschrift des §. 1 versteht sich mit folgenden Einschränkungen
und Erläuterungen:
a) Grosse Buchstaben werden nur am Anfange eines Satzes und bei Eigen-
namen gesetzt. Auch in der Zeit der noch schwankenden Bildung der Eigen-
namen nach Wohnsitz, Gewerbe, Beschäftigung, Gewohnheiten, körperlichen oder
geistigen Eigenschaften etc. werden diese Worte gross geschrieben, also : Fridericus
de Lapide, de Fontibus, Heinricus Snuzze, Cunradus Faber etc. Gross ferner die
Namen der Strassen, Plätze, Districte, Regionen, Fluren, gleichviel woher sie
genommen sind.
Die Monatsnamen und die adjectivischen Bildungen der nomina propria in
Digitized by
Google
XXVUI Vorbemerkungen.
Münz-, Maass- und Gewichtsbezeichnungen werden mit kleinen Anfangsbuch-
staben gegeben, also: denarius coloniensis, maldrum trevirense, moneta rhenensis,
mensura limpurgensis. Dagegen bei Personen immer gross: rex Romanus, dux
Saxonicus, episcopus Spirensis.
b) Der Unterschied zwischen langem und gewundenem s (f und s) wird in
lateinischen Texten nicht berücksichtigt; es wird immer das letztere gesetzt In
deutschen Texten darf ß weder durch sz noch durch ss gegeben, sondern muss
durch eine besondere Type (ß wie z. B. in den Reichstagsakten) ausgedrückt werden.
c) u und v werden geschieden und ersteres nur vocalisch, letzteres nur
consonantisch genommen, also universi (nicht vniuersi), und unsern (nicht vnd
vnsern); dagegen in Namen, besonders in früheren Jahrhunderten, soll die urkund-
liche Form beibehalten werden. Die Vocalzeichen unterliegen derselben Vor-
schrift also ä (nicht a) o (nicht 6).
Die im 14. und 15. Jahrhundert häufige Verschlingung von v und u zu w
wird aufgelöst, also gedruckt vulnus, vult (nicht wlnus, wlt).
d) In lateinischen Texten kann für j und ij immer i und ii gesetzt werden ;
in deutschen dagegen muss ij beibehalten und namentlich auch von y (ypsilon)
unterschieden werden.
e) Das einfache e und das sogenannte geschwänzte §, welche für ae oder
oe stehen, werden beibehalten, also: bone memorie, dictg reging oder cgnobium,
cena. Die Verschlingungen se oder oe werden in ae oder oe aufgelöst.
f) Die verdoppelten und gehäuften Consonanten in Handschriften des 15. Jahr-
hunderts werden gestrichen, jedoch mit möglichster Schonung der orthographischen
Eigentümlichkeiten und mit Rücksicht auf die sprachliche Bildung und Zusammen-
setzung der Worte. Die Grundsätze, welche von den Herausgebern der deutschen
Reichstagsakten und der deutschen Chroniken (in den Mon. Germ, hist.) befolgt
werden, können dabei als Muster dienen. Bei Handschriften des 16. Jahrhunderts
ist grössere Freiheit der Textbehandlung, auch bei ganz besonders gearteten
Vorlagen, z. B. den Originalbriefen hervorragender Personen, ein engerer Anschluss
an den Brauch des Schreibers gestattet; doch ist hier in jedem einzelnen Falle
genaue Rechenschaft über das beschlossene Verfahren zu geben.
Die seltenere Häufung der Consonanten im 14. Jahrhundert ist beizubehalten,
vielleicht mit Ausnahme des häufigen Doppel-f im Anlaut, also Fridericus, nicht
Ffridericus.
§. 3. Die Abkürzungen werden aufgelöst, doch soll dabei die Schreibart der
Vorlage sorgfältig berücksichtigt werden. Bei den Auflösungen wird deshalb zu
prüfen sein, ob z. B. für dns dominus oder domnus, für lfä litera oder littera, für
grä gratia oder gracia, für geschr. geschrieben oder geschriben gesetzt werden
soll. Findet sich ein Wort in der Vorlage nur abgekürzt vor, so muss die Auf-
lösung dem Takt und der Kenntniss des Editors überlassen bleiben. Eigennamen,
die blos durch Anfangsbuchstaben angedeutet sind, sollen nach Möglichkeit voll-
ständig gegeben, doch die ergänzten Buchstaben in Cursive gesetzt werden, also:
Qteorgius oder Fridericus.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. TIC TT
Münz-, Mass- und Gewichtsbezeichnungen können durch die handschriftlichen
Zeichen oder Abkürzungen wiedergegeben werden z. B. sol. oder sh., den. oder
dn., hl. oder hll. Ib. mod. qr. etc.
Auch können stereotype oder formulare Textesstellen, welche in gewissen
Vorlagen (Registern, Rechnungen, Nekrologen, Memorien, Matrikeln etc.) sich
häufig wiederholen, in abgekürzter Weise (selbst nur durch Anfangsbuchstaben)
wiedergegeben werden. Doch hat der Herausgeber dafür zu sorgen, dass durch
dies Verfahren keine Undeutlichkeit und Verwechslung hervorgerufen werde.
Jede Sigle und jede Kürzung muss mit einem Punkt versehen sein, also: item st.
et o. (item statuimus et ordinamus), n. s. t. f. q. pr. q. (notum sit tarn futuris
quam praesentibus quod) etc.
§. 4. Alle Rechnungszahlen werden durch arabische Ziffern ausgedrückt,
hauptsächlich mit Rücksicht auf Raumersparniss, grössere Uebersichtlichkeit und
die häufig vorkommenden Bruchtheile, welche im Druck schwer oder nur unschön
nachgeahmt werden können (wie z. B. ij iiij).
Bei Jahreszahlen (Incarnation, Indiction, Ordination, Regnum, Imperium,
Pontificat) dagegen und den Zahlen des römischen Kalenders werden die römischen
Zahlen beibehalten. Von der Wiedergabe der überschriebenen Buchstaben, welche
die Geschlechts- und Casusendung andeuten, kann abgesehen werden. Der Brauch
der mittelalterlichen Schreiber, die Jahreszahlen theils in Worten, theils in Zahlen
auszudrücken, wird beibehalten, also: anno millesimo CCC quinquagesimo VX
§. 5. Von der alten Interpunction wird abgesehen und dafür eine Inter-
punction durchgeführt, welche dem Sinn entspricht und das Verständniss erleichtert.
In zweifelhaften oder überraschenden Fällen muss in einer Note Bericht erstattet
werden. Fragezeichen vor den Fragesätzen bleiben stehen. Ebenso die sogen.
Dignitätspunkte (zwei liegende Punkte statt der Eigennamen vor Dignitätsbezeich-
nungen z. B. . . praepositus). Accente in lateinischen Worten können beibehalten
werden, wenn sie lehrreich sind für die Kenntniss ihrer Anwendung und Ent-
wicklung.
§. 6. Offenbare kleinere Schreibfehler und einzelne Worte, die aus Ver-
sehen doppelt geschrieben sind, werden im Texte verbessert und gestrichen, doch
muss eine Note darauf aufmerksam machen. Grössere Versehen bleiben im Texte
stehen und die vermuthlich richtige Lesung wird in der Note angegeben. Einzelne
Worte, die durch offenbare Schuld des Schreibers ausgelassen, aber für das Ver-
ständniss unbedingt nöthig sind, sollen vorsichtig ergänzt und im Texte in runde
Klammern gesetzt werden.
§. 7. Alle Lücken und Ausfälle, welche durch Beschädigung des Schreib-
stoffes oder durch Flecken entstanden sind, sollen nach Möglichkeit ergänzt werden.
Die ergänzten Worte, Silben oder Buchstaben werden in eckige Klammern gesetzt;
also wird z. B. [rei] testimonium andeuten, dass das Wort rei durch Zufall
unleserlich geworden, dagegen (rei) memoriam, dass rei durch Schuld des
Schreibers ausgefallen sei. Wenn die Ergänzung nicht gelingt, so soll die Lücke
Digitized by
XXX Vorbemerkungen.
durch Punkte angedeutet werden. In jedem Falle »oll dem Leser über den
Umfang der Lücke Mittheilung gemacht werden.
§. 8. Leere Stellen, die sich in Handschriften vorfinden, sind anzudeuten,
ebenso Correcturen, Rasuren, Wortversetzungen und überschriebene oder nach-
träglich hinzugefügte oder getilgte Worte.
Auch Beobachtungen, die man bezüglich der Veränderung der Hand, der
Feder, der Tinte oder der Schrift überhaupt (breitere oder gedrängtere, auch
ausweichende Schrift) macht, sollen mitgetheilt werden.
II. Behandlung der Urkunden im Besondern.
§. 9. Jede Urkunde wird eingeführt durch ein kurzes den Inhalt bezeich-
nendes Regest, wozu an passender Stelle der Ausstellungsort und die Zeitangaben
(letztere nach dem heutigen Kalender und zwar zuerst Jahr, dann Monat, endlich
Tag) gesetzt werden. Die Typen des Regestes müssen sich von den Typen des
Textes unterscheiden.
§. 10. Unter den Text der Urkunde kommen in kleinerer Schrift alle Nach-
richten über die Beschaffenheit der Vorlage (ob Original oder Abschrift, bei
letzterer aus welcher Zeit und von welcher Ableitung, ob auf Pergament oder
Papier), über den Fundort, die Besiegelung und die Faltung; eine kurze Beschrei-
bung der Siegel und Aufzählung der Werke, in denen die Urkunde etwa bereits
gedruckt, verzeichnet (regestiert) oder ausführlich commentiert ist.
Durch die Verweisung auf ein Regestenwerk von anerkannt wissenschaft-
licher Bedeutung kann die Aufzählung unbedeutenderer Druckwerke erspart
werden.
§. 11. Die Absätze, welche sich in Kaiser- und Papst-Urkunden zeigen,
werden im Drucke beibehalten, vor Allem die Zeilen der königlichen oder kaiser-
lichen Unterschrift, der Recognition des Kanzlers, Notars, Exkanzlers etc., der
Datierung. Bei dem Monogramm soll der Vollziehungsstrich beachtet, bei dem
Recognitionszeichen die etwaige autographe Mitwirkung des Recognoscenten fest-
gestellt und beim Datum darauf gesehen werden, ob sich durch andere Tinte,
andere Hand oder andern Zug die nachträgliche Hinzufügung des Ortes oder
des Tages constatiren lasse. Auch bei hervorragenden Privat-Urkunden (Urk.
der Bischöfe und Aebte, weltlicher Fürsten, Städte etc.) sollen diplomatische
Regeln und Bräuche in ähnlicher Weise beachtet werden.
§. 12. Die in kaiserlichen und päpstlichen, auch in privaten, Urkunden in
der ersten Zeile (in Kaiser-Urkunden lange Zeit auch im Signum und in der
Recognition) vorkommenden litterae oblongatae werden im Druck durch gesperrte
Schrift ausgedrückt.
§. 13. Das Chrismon vor der ersten Zeile der Kaiser-Urkunden wird durch C
(ohne Klammer!) gegeben. Auch das in Privat-Urkunden etwa vorkommende
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XXXI
Chrismon wird beachtet, ebenso die Kreuze, die sich häufig in bischöflichen
Urkunden finden.
§. 14. Das in feierlichen Papst -Urkunden stereotype Compendium für in
perpetuum (P£M) kann durch eine besondere Type wiedergegeben werden. Auch
die SS (Subscripsi) bei den Unterschriften des römischen Bischofs und der
Cardinäle.
§. 15. Um auch im Druck dem Leser Belehrung zu geben über den
schwankenden Kanzleigebrauch, die erste Zeile oder nur einen Theil derselben
mit verlängerten Buchstaben zu schreiben, ferner um eine Andeutung über die
Länge der Schriftzeilen und dadurch über das Format der Urkunde zu bringen
und endlich, um bei dem Vorkommen mehrerer Originale oder Exemplare die
Identität einer Urkunde mit der dem Drucke zu Grunde liegenden Vorlage rasch
äusserlich feststellen zu können, sollen die 2 oder 3 ersten Zeilen jeder Original-
urkunde durch kleine stehende Parallelstriche ausgezeichnet werden. Auch bei
Abdrücken aus älteren und werthvolleren Copialbüchern kann diese Regel mit
Nutzen angewandt werden.
In Papst -Urkunden (vornehmlich des 13. Jahrhunderts) sind in derselben
Weise die beiden letzten Zeilen auszuzeichnen, weil die päpstlichen Kanzleien
über die Vertheilung der Zeitangaben auf diese beiden Zeilen besondere Vor-
schriften gehabt haben und es von Interesse ist, an diese auch im Drucke
erinnert zu werden.
Bonn, im Juli 1883.
Im Auftrag des Gelehrten- Ausschusses :
Prof. Dr. Karl Menzel.
Dass auch die Rheinische Gesellschaft diese Regeln ihren Publicationen zu
Grunde legt, sichert denselben die Anwendung für ein ausgedehntes Gebiet, ein
Umstand, der bei dem weiten Auseinandergehen der Ansichten über die ein-
schlägigen Fragen erfreulich ist.
In einzelnen Punkten jedoch habe ich geglaubt, von diesen Regeln abweichen
zu müssen. So habe ich mich nicht dazu entschliessen können, den Namen der
Strassen und Fluren (§. 2) grosse Anfangsbuchstaben zu geben, einige besonders
begründete Ausnahmen abgerechnet, ebensowenig auch dazu, die Monatsnamen
und die adjectivischen Bildungen in Münz-, Maass- und Gewichtsbezeichnungen
mit kleinen Anfangsbuchstaben (§. 2) zu geben; ich schliesse mich hier den von
Winkelmann in der deutschen Literaturzeitung 1883, No. 49, Sp. 1732 geäusserten
Bedenken an.
Die in §. 2 c gegebene Regel über die Schreibweise von u und v ist auch
hier mit Ausnahme seltener Fälle beobachtet ; so ist z. B. die in dem Drucke der
Fulder Traditionen und Urkunden von Dronke und in einzelnen wenigen anderen
Digitized by
Google
XXXTT Vorbemerkungen.
Fällen beibehaltene Sehreibweise der handschriftlichen Quelle auch hier wieder-
gegeben. — Die Ergänzung der blos durch den Anfangsbuchstaben angedeuteten
Eigennamen (§. 3) zur Regel zu machen, schien jedoch nicht rathsam. — Die
Rechnungszahlen durch arabische Zahlen abweichend von der Vorlage (§. 4) wieder-
zugeben, schien mir für die in vorliegendem Bande umspannte Zeit gleichfalls nicht
begründet; Rücksicht auf Raumersparniss kann, wo es sich lediglich um getreue
Wiedergabe der Vorlage handelt, nicht in's Gewicht fallen. Ebensowenig halte
ich es aus diesem Grunde für richtig, „von der Wiedergabe der überschriebenen
Buchstaben, welche die Geschlechts- und Casusendungen (bei den Jahreszahlen)
andeuten, abzusehen". Es darf gewiss nicht verkannt werden, dass Einzelheiten
dieser Art nicht auf Gesetze oder Regeln, oder den bestimmten Gebrauch inner-
halb einer Kanzlei zurückzufuhren sind, sondern meistens auf die Eigenthümlich-
keit des Schreibers. In solchen Fällen ist es nicht die Aufgabe, nach der
Schablone zu arbeiten, sondern vielmehr die Eigenthümlichkeit der Urkunde genau
wiederzugeben. Endlich habe ich auch der in §. 14 empfohlenen Regel, die zwei
oder drei ersten Zeilen der Urkunde durch Abtheilungsstriche zu kennzeichnen,
nicht beitreten mögen. Hingegen sind in Uebereinstimmung mit §. 12 die litterae
oblongatae in gesperrter Schrift gegeben. Gefälschte oder verdächtige Urkunden
sind durch ein Sternchen (*) bezeichnet.
Die Urkunden sind fast stets in ihrem vollen Wortlaute zum Abdrucke
gebracht. Auf Auszüge oder Regesten ist die Wiedergabe in den Fällen beschränkt
worden, wo nur ein Theil der Urkunde diesseitiges Gebiet betraf und ein correcter
Abdruck leicht zur Hand war. Nicht im vollen Wortlaut, sondern in Regesten,
sind sodann wiedergegeben die Urkunden der Abtei Eberbach, welche Rössel
erst vor wenigen Jahren in dem auf Kosten des Vereins gedruckten Urkunden-
buche dieser Abtei herausgegeben hat. Diesem Verfahren stand allerdings ein
gewichtiges Bedenken entgegen, nämlich der Umstand, dass RossePs Drucke der
Eberbacher Urkunden keineswegs als mustergültig zu bezeichnen sind. Unrichtige
Regesten, falsche Auflösungen der Daten, Lesefehler, unrichtige Siegelbeschrei-
bungen, überhaupt unrichtige Angaben über die Urkunde gehören bei Rössel
nicht zu den Seltenheiten 1 ). Wenn dennoch von einem nochmaligen Abdruck der
zahlreichen Eberbacher Urkunden mit Ausnahme solcher Fälle, in welchen
besondere Gründe für den nochmaligen vollständigen Abdruck vorlagen, abgesehen
worden ist, so hat doch stets eine genaue Revision der Drucke Rossel's und Ver-
gleichung derselben mit dem Original oder der sonstigen handschriftlichen Quelle
stattgefunden. Rossel's Fehler und Versehen sind in den Regesten berichtigt
worden, auch konnten in Folge einer vollständigeren Benutzung des Eber-
l ) Dass Rössel ausserdem die Fälschungen der Eberbacher Urkunden vollständig übersah,
fällt zum Theile seiner Flüchtigkeit zur Last.
Digitized by
Google
Vorbemerkungen. XYXTTT
bacher Archivs, als Rössel sie vorgenommen hatte, Urkunden neu hinzugefugt
werden.
Was die Einordnung der nicht mit Tagesdatum versehenen
Urkunden betrifft, so bin ich, soweit mir dies zulässig erschien, den Regesten
von Will als dem zuverlässigsten Wegweiser gefolgt. Abweichungen von der
Einordnung bei Will sind, wo solche vorgekommen, in den Anmerkungen
begründet worden. In einem Punkte besonders habe ich geglaubt, von der An-
ordnung Will's abweichen zu müssen. Will nimmt an, dass — abgesehen von
den älteren Jahrhunderten — im Laufe des 12. Jahrhunderts in Mainz die kaiser-
liche Indiction in Geltung gewesen sei; derselbe setzt demnach, wenn sonstige
Anhaltspunkte zu einer genaueren Bestimmung nicht zu ermitteln sind, alle nur
mit Angabe der Indiction versehenen Urkunden vor den 1. September des Jahres,
beziehungsweise zwischen September und Anfang Januar. Jedoch finden sich in
der Regierungszeit der Erzbischöfe Adalbert I., Markolf, Heinrich I. und Conrad I.,
um von der späteren Zeit völlig abzusehen, häufig Fälle der Anwendung der
päpstlichen, mit dem 1. Januar wechselnden Indiction, so dass man annehmen
kann, dass im 12. Jahrhundert, sicher von Erzb. Adalbert I. ab, die römische
Indiction in Mainz ebenso gebräuchlich war, wie die kaiserliche. Soweit in den
nachfolgenden Urkunden einschlägige Fälle vorkommen, ist darauf aufmerksam
gemacht, hier soll des Beweises wegen nur noch auf die Annalen von S. Alban
hingewiesen werden, in welchen an der einzigen Stelle, an welcher die Indiction
angegeben ist, nämlich zum Jahre 1093, die römische Indiction gebraucht ist 1 ).
Ich habe demnach in den Fällen, wo der sichere handschriftliche Beweis für die
Anwendung der kaiserlichen Indiction nicht vorlag, es nicht für gerechtfertigt
halten können, die Urk. vor den September des Jahres zu setzen, sondern habe
dieselbe ohne nähere Bestimmung zum Schlüsse des Jahres eingeordnet
Bezüglich der Datierungsweise in späteren Urkunden ist, wenn sich Gelegen-
heit bot, das Erforderliche bemerkt worden. Dass in Mainz das Jahr mit Weih-
nachten begann, ist bekannt. Doch in einzelnen Urkunden des Erzbischofs
Sigfrid EL scheint noch der römische Jahresanfang (der erste Januar) zur An-
wendung gekommen zu sein. Derselbe Erzbischof zählt seine Pontifikatsjahre
meistens vom Tage seiner Consecration, 1201 September 30, ab, und nur in wenigen
Fällen vom Tage seiner Erhebung im Jahre 1200. Ebenso zählen auch spätere
Erzbischöfe mitunter vom Tage der Wahl, meistens aber vom Tage der Conse-
cration, wie besonders Erzbischof Werner, in dessen Urk. auch die Titel electus
und archiepiscopue nicht streng geschieden, sondern abwechselnd gebraucht
werden *).
Bezuglich der Einordnung der Urkunden des kurpfälzischen Amts Caub und
l ) VergL Schnm, Jahrbücher von S. Alban S. 35.
*) Vergl. v. d. Kopp, Erzb. "Werner S. 147, wo auch Notizen über die Kanzlei "Werner's.
Digitized by
Google
XXXTV Vorbemerkungen.
der Niedergrafschaft Katzenelnbogen wird zu dem vorhin Gesagten hinzugefügt,
dass bis einschliesslich 1300 die ersteren vollständig, die letzteren zum Theil,
wenigstens soweit sie Braubach und das zum Rheingau gehörige Amt Hohen-
stein betreffen, hier in chronologischer Folge eingeordnet sind. Die Urkunden
beider Landestheile vom Jahre 1301 ab, einschliesslich der älteren Urkunden der
Niedergrafschaft Katzenelnbogen, werden nach Abschluss ] der kurmainzischen
Urkunden als besondere Abtheilung'am Schlüsse folgen.
Die für den Gesammtband vorgesehenen beiden Siegeltafeln konnten bereits
diesem Halbbande beigegeben werden.
Zum Schluss die Bemerkung, dass einzelne sachliche Ausfuhrungen, Er-
gänzungen und Berichtigungen an den Schluss verwiesen sind.
W. Sauer.
Digitized by
Google
NASSAUISCHES
URKUNDENBUCH.
ERSTER BAND, ERSTER THEIL.
Digitized by
Google
Digitized by
Google
633 August 26. — 779 Januar 20.
*I. — Eonig Dagobert bestätigt das von seiner Tochter Irmina in
Trier gestiftete Kloster und dessen Güterbesitz, u. a. Speia
(Osterspai). — Trier 633 August 26. — Fälschung saec. X; vergl. die
Nachweise Mütehh. U.-B. II, 570; Goerz, Mittdrh. Regg. I, 30.
In einer Abschrift der Urk. im Kopialbuche des Klosters Horreum findet
sich nach Speia nachstehendes, Mittelrh. U.-B. I, 9, mitgetheilte Einschiebsel:
cuius termini incipiunt in Difenedene et sie ubi agri coli possunt, et sie usque
Endric, et inde in ripam Dinkolter et inde sursum ripam usque ad alden falken-
burne, et sie usque spalden et inde ad uiam que dicitur retuuech usque riehen-
heiden et inde inter siluam de cameric et breidenwisen. et sie inferius usque
biheigen. et inde usque Engelmannes scuren et ad fontem s. Humberti, et ad
Engeiburne et sie usque ad Aldenbuche et inde per reetam uiam usque Oden-
burne usque ubi bure terminatur. Et inde in gizenhelden usque ad ripam que
cadet super molendinum et inde usque Engelgere et sie superius usque uiam
saxorum et inde usque Fredeberti seilen usque in Renum etc.
2. — Fulda 769—779 Januar 20.
Alwalach schenkt dem Kloster Fulda, ubi uenerabilis abbas Sturmi
multitudini monachorum preesse videtur et in Rinechgöwe in villa
que dicitur Gisenheim. cum maneipiis et omni eorum supellectili quorum nomina
hec sunt. Hamunt Willibirc. Ratpraht. Helidin. Wolfger. Heiliga. Budwelf.
Frumehilt. Amenolf. "Wentelsuuint. Liepger. Ruger. Gerwin. Liopuuin. Rihpolt.
Ruthilt Ruthart, et una puella Bilehilt — — — — — — — — — —
Facta est hec tradicio presente Karolo rege in monasterio Fuldensi coram
uenerando abbate Sturme et ceteris fratribus sub die XHL Kalendas februarias
ad laudem et gloriam domini nostri Jhesu Christi.
Cod. Eb. II, 60 b. Gedr. Schannat No. 63, S. 33, Dronke No. 68, S. 42; Tergl. Bodmann,
8. 97. In der Datierung sind die Worte presente bis einschliesslich fratribus, welche schon
Schannat fortliess, als Interpolation zu betrachten. Die Regesten Karls des Gr. ermöglichen
nicht den Nachweis, dass Karl sich am 20. Januar eines Jahres in Fulda aufhielt. Yergl. die
Bemerkungen von Dronke a. a. 0., Foltz, Forschungen XVIII, 506.
1*
Digitized by
Google
4 770 Juni 12. — 782 April 4.
5. — Risolf und Hadalwar schenken dem Kloster Lorsch Güter
zu Eschborn. — Lorsch 770 Juni 12.
Ego in dei nomine Risolf et frater meus Hadalwar donamus ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Aschenbrunne I mansum et iurnales XLl 1 1 1
et vineam stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die II idus Junii, anno II Earoli regia.
Tradd. Laurish. in, 3382.
4. — Seibracht schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Walluf. — 770
August 12.
In Christi nomine, die II idus Augusti, anno II Karoli regis, ego Seibracht
dono ad sanctum Nazarium etc. in villa "Waltaffa mansum I etc.
Tradd. Lauriah. DI, 3619.
5. —Wiebrecht schenkt demKloster Lorsch Güter zu Eschborn. —
Lorsch 777£August 6.
Ego in dei nomine "Wiebrecht et coniux mea Meginheit donamus ad
sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Aschenbrunne hubas II et
vineam I ad VI carradas et servum I stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die VUi idus Augusti, anno XI Karoli regis.
Tradd. Lauriah. m, 3376.
6. — Racher schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und
Waldorf. — 779 August 24.
In Christi nomine, sub die Villi kalendas Septembris, anno XI Karoli regis,
ego Racher pro remedio animae meae dono ad sanctum Nazarium etc. in pago
Nitachgowe in Aschenbrunne quidquid habere videor, similiter in Waldorf
vineas II et V iurnales et silvam etc.
Tradd. Lauriah. III, 3379.
7. — Scerphuin schenkt demKloster Lorsch Güter zu Tidenheim. —
Lorsch 782 März 20.
Ego in' dei nomine Scerphuin dono ad sanctum Nazarium etc. in pago
Nitachgowe in villa Tidenheim X iurnales et terciam partem ecclesiae, quae
ibidem construeta est, stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die XTTT kalendas Aprilis, anno "Xl III
Karoli regis.
Tradd. Lauriah. HI, 3405.
Vergl. Vogel, Annal. II, 3, 81; Fr. Kofler in den Quartalblättern des hist. Vereins für das
Grossherz. Hessen 1879, S. 29 ff.
& — Hiltegart schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und
Ditincheim. — 782 April 4.
In Christi nomine, sub die II nonas Aprilis, anno "Xl 1 1 1 Karoli regis, ego
Hiltegart dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Aschenbrunnen
et Ditincheim mansum I cum casa et maneipia DI etc.
Tradd. Laurish. HI, 8875.
Digitized by
Google
782 Juni 12. — 783 August 2. 5
9. — Sigebert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und
Hoch statt. — Lorsch 782 Juni 12.
Ego in dei nomine Sigebertus et coniux mea Baldwiz donamus ad sanctum
Nazarium matyrem etc. in pago Nitachgowe in Aschenbrunnen et in Eichenstat
III hubas et pratum ad XV carradas et silvam et mancipia IE stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die II idus Junii, anno Xllll Karoli regis.
Tradd. Laurish. HI, 3374.
10. — Sigebrecht schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchstatt,
Eschborn und Schwalbach. — Lorsch 782 August 24.
Ego in dei nomine Sigebrecht et coniux mea Baltniz donamus ad sanctum
Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe in Heichsteter marca et in Aschi-
brunnen et in Sulbacher marca quidquid habere uidemur et mancipia XY stipu-
latione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die Villi kalendas Septembris, anno Xllll
Karoli regis.
Tradd. Laurish. HI, 3318.
11. — Sigebert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchstatt,
Eschborn und Schwalbach. — 782 August 24.
In Christi nomine, sub die Villi kalendas Septembris, anno XIIII Karoli
regis, ego Sigebertus et coniux mea Balduiz donamus ad sanctum Nazarium etc.
in pago Nitachgowe, in Heichsteter marca, in Aschebrunne et in Sulbach, quid-
quid habere videmur etc.
Tradd. Laurish. III, 3361.
12. — Starcfrit schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Schwalbach. —
782 October 23.
In Christi nomine, sub die X kalendas Novembris, anno XHH Karoli regis,
ego Starcfrit et mater mea Mechthilt donamus ad sanctum Nazarium etc. in
pago Nitachgowe in villa Sualbach, LXX iurnales de terra aratoria et pratum
et mansos H etc.
Tradd. Laurish. in, 3365.
13. — Sigebert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Seulberg. —
783 Mai I.
In Christi nomine, sub die kalendas Maii, anno XY Karoli regis, ego
Sigebertus dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Sulen-
burc H mansos cum aedificio superposito et I servum etc.
Tradd. Laurish. III, 3392.
14. — Rather schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Schwalbach. —
783 August II.
In Christi nomine, sub die HI idus Augusti, anno XV Karoli regis, ego
Rather dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Sualbach,
quidquid ibidem habere videor etc.
Tradd. Laurish. III,
Digitized by
Google
6 784 Juni 12. — 789 Januar 20.
15. — Aliulf schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Seulberg und
Bockenheim. — 784 Juni 12.
Ego in dei nomine Aliulfus dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach-
gowe in Suleburc et in Bochinheim quidquid habere videor etc. sub die II idus
Junii, anno XVI Karoli regis.
Tradd. Lauriah. m, 3391.
16. — Lorsch 786 Februar 25.
Die Aebtissin Abe von I^otaha (Rodau) schenkt dem Kloster
Lorsch unter Abt Richbodo Güter in Nithachgowe ad Horheim
et ad Gronowa — — — — — — — — — — — — — — —
Actum in monasterio Lauresham in basilica sancti Nazarii — — anno
XYIII regni domini nostri Caroli regis, sub die Y. kalendas Martias.
Gedr. Tradd. Lauriah. I, 27.
17. -Fulda 788 April 19.
Die Brüder Matto und Megingoz schenken dem Kloster Fulda
Güter u. a. et in pago Rinahgauue in uilla uocata Gisenheim.
Actum in monasterio Fulda dei XTTT. kalendas maias anno XX. regnante
Karlo rege Francorum et Longobardorum et patricio Romanorum.
Gedr. Schannat Tradd. Fuld. No. 83, 8. 41, Pistor. Struve m, 491, 494. Dronke C. d. Fuld.
No. 87, S. 53. Vergl. Bodmann 8. 97.
18. — Walther schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Rodelheim. —
Lorsch 788 September 21.
Ego in dei nomine Walther pro remedio aninae meae dono ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Radilnheim ecclesiam I et curiam
indominicatam et II hubas et mancipia VI stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die XI kalendas Octobris, anno XX
Karoli regis.
Tradd. Laurish. m, 3384.
Scriba Regg. II, 95.
19. — Hainbertus schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn,
Höchstatt und Schwalbach. — 788 November 5.
In Christi nomine, sub die nonas Novembris, anno XX Karoli regis, ego
Hainbertus et coniux mea Biltrut donamus ad sanctum Nazarium martyrem etc.
in pago Nitachgowe, in Ascobrunne et in Ecgistat et in Sualbach quidquid habere
videmur et mancipia VII etc.
Tradd. Laurish. HI, 3326.
20. — Richgauz schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Schwal-
bacher Mark. — 789 Januar 20.
In Christi nomine, sub die XTTT. kalendas Februarii, anno XXT Karoli
regis, ego Richgauz et coniux mea Snuba donamus ad sanctum Nazarium etc. in
pago Nitachgowe in Sualbacher marca VII iurnales et in pago Logenehe in villa
Cruftorph XV iurnales de terra etc.
Tradd. Laurish. III, 3363.
Digitized by
Google
789 Mai 19. — 791 Juni 30. 7
21. — Gebaleich schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchstatt
und Eschborn. — 789 Mai 19.
In Christi nomine, sub die Xllll kalendas Junii, anno XXI Karoli regia,
ego Gebaleich dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe
in Eichsteter marca et in Aschibrunnen XL et pratum et I bifangum etc.
Tradd. Laurish. in, 3319.
22. — Alalolf schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Stein-
bacher Mark. — 789 September 14.
In Christi nomine, sub XVIQ. kalendas Octobris, anno XXI Karoli regis,
ego Alalof dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. in pago Nithacgouue in
Steinbacher marca XXX iurnales de terra aratoria etc.
Tradd. Laurish. m, 3316.
23. — Thiotmann schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchst. —
790 August 5.
In Christi nomine, sub die nonas Augusti, anno XXII Karoli regis, ego
Thiotmann pro remedio animae "Warmanni dono ad sanctum Nazarium etc. in
pago Nitachgowe in villa Hostat I mansum et Villi iurnales de terra aratoria etc.
Tradd. Laurish. DI,
24. — Helphrat schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschbach
und Schwalbach. — 790 December 9.
In Christi nomine, sub die V idus Decembris, anno XXTT Karoli regis,
ego Helphrat dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe, in Aschebach
et Sualbach, XVI iurnales et pratum I etc.
Tradd. Laurish. HI, 3345.
25. — Suicger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Ursel und
Stierstatt. — 791 April 26.
In Christi nomine, sub die VI kalendas Man, anno XXTTT Karoli regis, ego
Suicger dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Ursella et Steorstat LX iurnales
et I 8ervum et H hovestete etc.
Tradd. Laurish. m, 3371.
Scriba Begg. II, 123.
26. — Kudacar schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Bödelheim. —
Lorsch 791 Juni 30.
Ego in dei nomine Budacar dono ad sanctum Nazarium martyrem etc.
in pago Nitachgowe in villa Badilenheim I mansum et quidquid ad ipsum pertinet
et molendinum I stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die II kalendas Julii, anno XXTTT Karoli regis.
Tradd. Lauriflh. m, 3385.
8oriba Hegg. n, 125; Will Begg. I praef. pg. XXYL
Digitized by
Google
8 792 Juni 9. — 797 Mai 13.
27. — Kantger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn. —
Lorsch 792 Juni 9.
Ego in dei nomine Nantger dono ad sanctum Nizarium etc. VIU iurnales de
terra aratoria in Aschenbrunne stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die Y idus Junii, anno XXTTTT Karoli regia.
Tradd. Laurish. III, 3378.
28. — Folcbertus schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Bommers-
heim. — 792 October 28.
In Christi nomine, sub die Y kalendas Novembris, anno XXlMI Karoli
regia, ego Folcbertus et coniux mea Gundrath donamus ad sanctum Nazarium
etc. in pago Nitachgowe in Aschenbach quidquid habere videmur. Similiter in
Botmarsheim II hubas et mancipia X etc.
Tradd. Laurish. ffl, 3332.
29. — Planbrecht schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Zeils-
heim. — Lorsch 794 Mal 31.
Ego in dei nomine Flanbrecht dono ad sanctum Nazarium etc. in pago
Nitachgowe in villa Ciolfesheim I mansum et XXX iurnales de terra aratoria et
servum I stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die II kalendas Junii, anno XXVI Karoli regis.
Tradd. Laurish. m, 3398.
30. — Suicger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Stierstatt. —
Lorsch 795 Mal 13.
Ego in dei nomine Suicger dono ad sanctum Nazarium etc. in pago
Nitachgowe in villa Stiorstat XXX iurnales de terra aratoria et mancipia
II stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurissamensi sub die III idus Maii, anno XX vif
Karoli regis.
Tradd. Laurish. in,
31. — Sigefrit schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Kahlbach. —
796 März 10.
In Christi nomine, sub die VI idus Martii, anno XXVIII Karoli regis, ego
Sigefrit dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Caldebach
mansum I et hubam I et LVQ iurnales et pratum ad X carradas etc.
Tradd. Laurish. III, 3402.
32. — Suicger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Ursel und
Stier statt. — Lorsch 796 Juni IL
Ego in dei nomine Suicger dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach-
gowe in villa Ursella et in Steorstat XX iurnales et II mancipia stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurissamensi, die DI idus Junii, anno XYV TTT
Karoli regis.
Tradd. Laurish. HI, 3407.
Soriba Regg. II, 141.
Digitized by
Google
797 Mai 13. - 799 Juni 12. 9
33. — Liupert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Ursel und Kahl-
bach. — 797 Mai 13.
In Christi nomine, die HI idus Maii, anno XXVNll Karoli regis, ego
Ldupertus dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Urselle et
in Caldenhach, quidquid ibidem habere videor etc.
Tradd. Lanriah. III, 3370.
Scriba Begg. II, 144.
34. — Grimold schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Sindlingen. —
797 September 27.
In Christi nomine, sub die V kalendas Octobris, anno XXVILLL Karoli
regia, ego Grimoldus pro anima Meginheri dono ad sanctum Nazarium etc. in
pago Nitachgowe in villa Sundilingen VI iurnales de terra aratoria et pratum I etc.
Tradd. Laurish. m, 3396.
35. — Rudmann schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Schwalbach.
— Lorsch 798 Juni I.
Ego in dei nomine Rudmann pro remedio animae meae dono ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Sualbach X iurnales stipulatione subnixa.
Actum in taonasterio Laurissamensi, die kalendas Junii, anno XXX Karoli regia.
Tradd. Laurish. HI, 3364.
36, — Irmingart und Amalgart schenken dem Kloster Lorsch Güter
zu Eschbach und Kahlbach. — 799 Juni 12.
In Christi nomine, sub die IL idus Junii, anno XXXI. Karoli regis, ego
Irmingart et Amalgart donamus ad sanctum Nazarium martyrem etc. in pago
Nitachgowe in Aschabach et in Caldebach INI hubas cum mansis et quidquid
habere videmur et mancipia XLQ etc.
Tradd. Laurish. HI, 3329.
Scriba Regg. II, 150.
37. — Traditiones Fuldenses. Saec. VIII ff. (Auszug aus Dronke
Trad. Puld.)
Dronke, 8. 13,No.l76. Otakar trad. bco Bon. XL iugera et prata ad VI carradas.
Eb. I, 142 a. et in alio loco Heggestette XTTT iugera et pratum.
— S. 14,No.l81. Trad. Irmbraht sco Bon. in villa Caltebah mancipia. HL
cum prole et substantia eorum.
— — No. 189. Waltrat et Atto trad. sco Bon. in Bögbarten proprietatem
suam in agris. pratis. siluis. uineis. ac mancipiis.
— 8. 15, No.211. Hadebraht et Elberih tradid. sco Bon. in Bocbarten predia
Eb. I, 142 b. multa et vineas.
— 8.102, 42. Descriptiones eorum qui in Moingowe et in "Wetereiba
Eb. II, 108 a. sco Bomfacio sua bona tradiderunt.
1. "Walpraht de Nitahe trad. deo et sco Bon. hubam unam
in uilla Caltebach nuncupata et illum agrum in quo fons
ebullit pro perpetuo hoc signo eo quod corpus supradicti
martiris per noctem ibi stetit. eo tempore, quando peracto
martirio fuldam cum triumpho perductum est
Digitized by
Google
10 799 Juni 12.
Dronke, S. 103, No. 2. Ymmina ancilla christi trad. deo et sco Bon. bona sua in
fischebach. in Cruftera. in scuntilingen. in Liderbach, cum
omni substantia et multa familia.
— — No. 3. Suiker trad. deo et sco Bon. in steinbach quicquid ibi
proprietatis habuit cum omni substantia et multa familia.
— 8. 103, No. 5. Rihsuint ancilla christi trad. bona sua in duabus uillis
Oasunge et Caltebach cum omni sua substantia et multa
familia.
— — No. 6. Rutekar trad. deo et sco Bon. in villa Retlenheim quicquid
ibi proprietatis habuit. tarn ipse. quam et frater eius Richol-
fiis eps. cum omni amborum substantia. et multa familia.
— — No. 7. Item idem Rutachar trad. sco Bon. bona sua in steinbach
et in Retlenheimere marca. quiquid proprietatis habuit
tarn prediis quam mancipiis. et omni eorum substantia.
— — No. 8. Rudtrud et uxor eius Recila trad. sco Bon. bona sua in
pago Nitahegewe id est unam aream. et XX. iugera
arature. et prata ad quinque carradas feni. et siluam. cum
domibus et familiis.
— — No. 13. Dithelmus prbr trad. deo et sco Bon. bona sua que habuit
Eb. II, 108b. in pago Nitense unam seil, ecclesiam. et tres hubaa. et
areas.VIL et maneipia cum eorum prole.XH.
— — No. 16. Hildewin de Crufdera trad. ad scm. Bon. in eadem uilla
unam curtem et. II. iugera. et in tribus locis particulam
uinee. et XX iugera. et de una captura duas portiones.
— — No. 17. Item idem Hildeuuin trad. 11" areas cum domibus suis, et
XX. iugera. et partem ecclesie in cruftere. et quicquid ad
eam partem pertinet. et pratum unum. et in ipso molen-
dinum. et maneipia sex cum prole et substantia eorum.
— 8. 103. 104, No. 19. Berenger de Nitahgewe trad. deo et sco Bon. in locis
nuneupatis. Erlebach, dopheim. Bonheim. Phetreuuila.
Carbah. quicquid proprietatia habuit. et insuper unam
hubam et Uli maneipia. cum prole.
— 8. 104, No. 20. Warboto de Nithagewe trad. deo et sco Bon. XXV. iugera
et siluaticam marcam ad eadem iugera pertinentem. cum
familia.
— — No. 21. Isinbraht de Nitahe trad. sco Bon. in villa Caltebach
Eb. II, 109 a. proprietatem suam cum familia et eorum substantia.
— — No. 23. Witigo de Nitahe trad. sco Bon. in uilla Scuntelingen
quicquid proprietatis habuit in prediis et mancipiis et
eorum substantiis.
— — No. 24. Hartnlt de Nitahe trad. et sco Bon. bona sua cum
mancipiis et eorum prole ac substantia.
— — No. 25. Willibraht et frater eius Anshalm trad. sco Bon. bona
sua in pago Nitahgewe cum mancipiis suis.
Digitized by
Google
799 Juni 12. 11
Dronke, S.104,No. 26. Wolf hart et frater eius Hiltibrant tradid. sco Bon. predia
sua in eodem pago cum familia et multa substantia.
— — No. 27. Elpwin et uxor eius Heiltrud tradid. deo scoque Bon. in
uilla Botmaresheim . XXX. iugera et prata ad duas
carradas, et duas areas . cum pomeriis . cum familia.
— — No. 28. Gamhart et uxor eius Emehilt tradid. tria mancipia.
— — No. 29. Brunicho trad. sco. Bon. in uilla Botmaresheim XXX agros
et pratum ad . HL carradas.
— — No. 30. Folpraht et Gunderat. trad. sco Bon. in uilla XJrsela tres
hubas et XI mancipia.
— — No. 32. Folcrich trad. sco Bon. duo iugera in Cruftero. et aream . I.
— — No. 38. Erkentrud de Nitehe trad. sco Bon. predia sua. in his locis,
ursela. Steinbah et Caltebah cum familia et substantia.
— — No. 40. Eczelo frater Lutfridi comitis trad . sco Bon. in Stetin
Eb. n, 109 b. et Horeheim hubas. XX. et . I. cum domibus pratis ac
mancipiis.
— — No. 41. Wicbraht trad. unam aream et . X. iugera in uilla Asc-
brunnen.
— S. 105, No. 43. Wartmunt et coniux Gerlint tradid. sco Bon. in uilla
Ohsingeheim. quicquid prediorum habuit cum familia.
— — No. 44. Goza femina trad. sco Bon. in Richenbah hubam unam.
cum appendiciis et familia sua.
— — No. 46. Bihdrud de Nitgewe trad. sco. Bon. bona sua in uilla
Osinga cum familia et multa substantia.
— — No. 53. Rudpraht et uxor eius Folcrat tradid. bona sua in uilla
Osanga.
— — No. 55. Gerhart comes trad. bona sua sco Bon. in duabus uillis.
id est Osenheim et Berbeche.
— 8. 106, No. 71. Gerhart et mater eius Anstrat tradid. sco Bon. in uilla
Lichene unum seruum. cum sua huba. et in Caltebah
hubam et unum seruum cum sua prole.
— — No. 77. Erph et frater eius Tyrolf tradid. bona in Cruftero sco Bon.
— — s. No. 79. Wicbraht trad. sco Bon. predia sua in Osungen.
— — No. 83. Rudolf de Wetereiba tradid. sco Bon. sua predia in Otsingen.
— — No. 92. Gisalbraht et Egilo tradid. sco Bon. bona sua quicquid
Eb- n, 110b. habuerunt in Richenbach,
— 8. 107, No. 101. Suidger de Wetereiba et uxor eius uta tradid. sco Bon.
bona sua quicquid proprietatis habuerunt in Wetereiba.
Rinecgeuue; Moynecgeuue. et in ceteris regionibus cum
familia.
— 8. 108, No. 139. Liutbrant trad. sco Bon. tria iugera et capturam iuxta
Eb. II, 111b. Nitehe et mancipia .VL
— — No.142. Waltger et uxor eius Folcrat tradid. sco Bon. bona sua
in loco Yosunge dicto.
Digitized by
Google
12 799 Juni 12. — 800 September 5.
Dronke,S.109,No.l52. "Warden trad. sco Bon. bona sua in nitahe et in wetereiba
et Boconia.
— — No. 162. Herewart de wetereiba trad. bona sua sco Bon. in villa
Eb. II, 112 a. Othsingen cum familia.
— S.110,No.l98. Wigolt trad. sancto Bon. bona sua in uilla Cruftera cum
Eb. n, 112 b. familia et multa substantia.
— — No.202. Merolt et uxor eius Hiltigart tradid. sco Bon. bona sua
Eb. n, 113a. in uilla ursella.
— — No.203. Bubo trad. in eadem uilla bona sua sco Bon.
— — No.204. Gunderat trad. sco Bon. capturam unam iuxta uillam
Suntilingen. qui locus modo appellatur Gunderatehusen.
— — No.205. Gozsuint trad. sco Bon. in chaltebach bona sua cum sex
mancipiis et prole eorum.
— — No.206. Adalgart trad. sco Bon. in Cruftera uineam agros et prata
et aream cum pomerio.
— — No.207. Trutgoz trad. sco Bon. bona sua in ursele et unum senium.
— — No.208. Cristina sanctimonialis trad. sco Bon. bona sua in calte-
bach et ursela . duas hubas . duas areas . cum siluis . pratis.
uineam unam et sex mancipia.
— S. 111, No.213. Agoz de Nitahe trad. sco Bon. in uilla Caltebah . m. hubas
et VI mancipia et XX equos indomitos.
— — No.214. Adelbreht trad. sco Bon. in uilla "Waldaffa aream unam
et X hubas cum familia.
— — No.216. Willigoz trad. sco Bon. in caltabach . UM. hubas et süue
marcam et uineas duas.
— — No.236. Wilant comes et frater eius Bagolf tradid. sco Bon. pro-
Eb. II, 113b. prietates suas in uillis istis . Wilantesheim . et Crifdere, et
Gremesdorf. cum mancipiis.
— S.112, No.241. Bernhart de phlümheim trad. sco Bon. in uilla Betelen-
heim . Breitenbah proprietatem suam.et familiam.
— — No.254. Liutsuind trad. bona sua in votingen (P) et X mancipia.
Eb. ü, 114a.
— 8. 114, No. 303. Heimo et wicburc trad. sco Bon. proprietatem suam in
Eb. II, 115 a. wetereibe . Osenheim et Osinga. cum mancipiis.
— — No.304. Titerat trad. in uilla Cruftera quicquid proprietatis habuit
cum familia.
Weitere Angaben über die Güter des Klosters enthalten die Güter- und Zinsregister in
cod. Eberh. II, 132 ff., Dronke S. 115, 121, 122, 123, 124, 140. 141.
38. — Rodicho schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Stierstatt. —
Lorsch 800 September 5.
Ego in dei nomine Rodicho dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach-
gowe in villa Stiorstat XII iurnales de terra aratoria et I bifangum, qui
continet XX iurnales, stipulatione suhnixa.
Digitized by
Google
801 November 21. — 804 Mai 25. 13
Actum in monasterio Laurissamensi, die nonas Septembris, anno XXXII
Karoli regia.
Tradd. Laurish. III, 3389.
30. — Ilisa schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Steinbach, Ursel
und Eschborn. — Lorsch 801 November 21.
Ego in dei nomine Bisa pro remedio animae meae dono ad sanctum
Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe, in Steinbacher marca et in Ursalla
et in Askebrunnen, quidquid ibidem habere visa sum, etipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die XI kalendas Decembris, anno XXXTTT
Karoli regia.
Tradd. Laurish. m, 3315.
Boriba II, 161.
40. — Ebercar schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Rodelheim. —
Lorsch 802 April 20.
Ego in dei nomine Ebercar pro remedio animae meae dono ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Radilnheim quidquid habere videor, stipu-
latione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham die XII kalendas Maii'X anno XXX NU
Karoli regia.
Tradd. Laurish. III, 3383.
8criba n, 162.
41 — Berenger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Heddern-
h eim. — Lorsch 802 October 20.
Ego in dei nomine Berenger dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. in
pago Nitachgowe in villa Phetterenheim X iurnales de terra aratoria stipu-
lation subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die XTTT kalendas Novembris, anno XXXllll
Karoli regia.
Tradd. Laurish. m, 3401.
42. — Ernest schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und
Höchstatt. — Lorsch 804 April 3.
Ego in dei nomine Ernest dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach-
gowe in Aschenbrunne et in Eckistat I mansum, pratum et I bifangum et
mancipia Y stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die IQ nonas Aprilis, anno XXXVI
Karoli imperatoris.
Tradd. Laurish. m, 3380.
43. — Hildeburc schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Bindungen. —
Lorsch 804 Mai 25.
Ego in dei nomine Hildeburc pro remedio animae meae dono ad sanctum
») Martii des Drucks, in welchem das Datum in April 20 aufgelöst ist, ist wohl
Druckfehler.
Digitized by
Google
14 804 August 24.-812? (975-1011).
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Suntilingen II mansos cum aedificio
superposito et LXXX iurnales et pratum et servum I stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die Vlll kalendas Junii, anno XXXVI
Karoli regia.
Tradd. Laurish. m, 3395.
44. — Roine und Hildegart schenken dem Kloster Lorsch Güter zu
Eschborn, Steinbach und Rodelheim. — Lorsch 804 August 24.
Ego in dei nomine Roine et coniux mea Hildegart donamus ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe super fluvio Nita in Aschenbrunnen et in
Steinbach et in Radilnheim mansum I cum aedificio superposito et vineam I et
pomarium et mancipia VH stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die Villi kalendas Septembris, anno
XXXVI Karoli regis.
Tradd. Lanrish. IE, 3377.
Soriba H, 168.
45. — Liba und Irmengart schenken dem Kloster Lorsch Güter zu
Eschborn. — 806 Juni 12.
In Christi nomine, sub die H idus Junii, anno XXXVIH a ) Karoli impera-
toris, ego Liba et soror mea Irmengart donamus ad sanctum Nazarium etc.
I mansum et X iurnales de terra aratoria in pago Nitachgowe in villa Aschen-
brunne etc.
Tradd. Lanrish. III,
46. — Beschreibung der Terminei des Klosters Bleidenstatt —
812? (975-1011).
Descriptio marcae ac terminationis quam venerabilis Richolfus Moguntinae
civitatis archiepiscopus ad ecclesiam sancti Ferrucii in monasterio Bleidenstadt con-
structam publice ac canonice terminando firmavit. Quam ipse in honorem domini
ac salvatoris nostri Jesu Cristi et perpetuae virginis sanctae dei genitricis Mariae
atque sancti Joannis evangelistae et sancti Martini confessoria egregii nee non
Bonifacii et Ferrucii beatorum Christi martyrum oetavo idus Junii dedieavit b ).
Ipsa terminatio ineipit a Londerbach usque in Ardam. longitudinem habens
usque in Strintzepham. sursum ascendens usque ad eius exordium. Inde usque
ad fursensole. Inde ad Bubenheimer strasze. Inde usque ad Phael et circum
phael. usque ad Werisdorffer Strasse. Inde ad Brunhildenstein. Inde ad Brun-
forst °). Inde ad Bockenduneych. Inde ad Velwila. Inde ad Eichenberg. Inde
») Der Druck hat XXVIIL
b ) Hierzu ist vom Abschreiber am Rande bemerkt: „Anno domini octingentesimo duode-
eimo, mense Junio, indictione deeima quarta, oetavo idus eiusdem". Derselbe Rand vermerk
findet sich in gleicher Weise in b. in der Form „Anno domini octingentesimo XII mense Junio
indictione XIÜI VU1 idus eiusdem tt . Böhmer nahm diesen Zusatz zum Theil in den Context
auf, ihm folgt der Abdruck bei Will.
°) branvürst bei Böhmer ist lediglich dessen Conjectur.
Digitized by
Google
812? (975-1011). 15
ad sancti Martini Winckele. Inde in Rossenberg a ). Inde incipit Kamerforet.
quem ad ipsum monasterium in usum monachorum ibidem deo sanctoque Ferrucio
martyri famulantium tradidit Karolus imperator usque ad Grindenloen. Inde ad
Kamelerstraszen. Inde ad Oistringebale Kamele ecclesiae. Inde ad Crobfes-
brunnen. Inde in Ardam. Inde ad Regensfelden et inde iterum usque in
Londerbach.
Haec autem praedicta ecclesia annoso tractu pene consumpta Willegisi
archiepiscopi iussu renovata et a Richolfo epiecopo prius dedicata. Marcam vero
ac terminationem Hermannus archidiaconus Willegisi episcopi tunc etiam archi-
episcopi, ut supra notatum videtur, banni vinculo sicut a principio confirmavit.
Das Archiv des Stifts Bleidenstatt gibt leider keinen Aufschlüge darüber, ob das Original
dieser hochwichtigen Aufzeichnung noch zur Zeit der Aufhebung des Stifts existirte oder ob
dasselbe schon früher zu Grunde gegangen ist. Das letztere dürfte indessen wohl das Wahr-
scheinlichere sein. Erhalten ist die Aufzeichnung in zwei Abschriften saec. XYI.
a) Im Reichsarchiye zu München, mit sonstigen Bleidenstatter Archivalien dorthin gelangt.
Es ist Abschrift — auf Papier — der nicht mehr vorhandenen, von dem Notar Adam Fletorf
zu Weilburg, der nach Ausweis der von ihm verfassten, im Si-A. zu Wiesbaden befindlichen
Notarmtsinstrumente gegen das Ende des XV. Jahrhunderts lebte, gefertigten Copie. Dieser Gopie
selbst scheint das Original zu Grunde zu liegen nach dem Vidimationsvermerke „Auscultata et
collationata est praesens copia per me Adam Fletorff de Weilburg, auotoritate apostolica notarium
publicum, et concordat cum suis originalibus antiquis et veris de verbo ad verbum, quod pro-
testor manu propria tt . Wahrscheinlich hat Böhmer nur diese Abschrift gesehen und oopirt; der
Ton ihm auf seiner Abschrift gemachte, von Will, Mon. Blid. S. 24 mitgetheilte Vermerk, er
habe dieselbe 1834 einem Bleidenstatter Statutenbuche saec. XIV entnommen, beruht wohl auf
einem Versehen und kann nur so erklärt werden, dass die Abschrift, ein einzelner loser Bogen,
damals in eine Bleidenstatter Handschrift eingelegt war. — Nach diesem Statutenbuche ist schon
durch Friedemann in Bayerischen Archiven vergeblich gesucht und Böhmer selbst, von Friedemann
befragt, konnte später keine befriedigende Auskunft geben. Die von Will a. a. 0. gemachte
Angabe, dass dasselbe jetzt in der Bibliothek des Reichsarchivs aufbewahrt werde, ist irrig. Die
umfassendsten Nachforschungen, welche der Director der bayerischen Archive, Herr Dr. von Löher,
auf meine Bitte noch neuerdings in Bayerischen Archiven und Bibliotheken anzuordnen die Güte
hatte, haben weder bezüglich des Vorhandenseins noch des Verbleibs dieser Handschrift irgend-
welches Resultat gehabt Den von Will a. a. 0. gegebenen Notizen ist hinzuzufügen, dass
bereits Preuschen in dem Correspondenzblatte des Gesammtvereins 1856, S. 123, über diese
Abschrift nach einer Mittheilung Btfnmer'ß Angaben macht. Böhmer schrieb an Preuschen
d. d. Frankfurt 1855, Ootober 20 „hinsichtlich der terminatio zu bemerken, dass meine
Abschrift aus einem Bleidenstatter Statutenbuch saec. XIV zu Wirzburg stammt und mit Vogel's
Abdruck übereinstimmt bis auf folgende und noch einige unbedeutende Varianten. Sie
sehen, dass diese Abweichungen so unbedeutend sind, dass man ein gemeinschaftliches annehmen
darf. — Letztere Bemerkung ist indessen, wie sich gleich ergeben wird, zu berichtigen. —
Auch Vogel ist Böhmer's Abschrift nicht unbekannt geblieben; derselbe hatte eine noch jetzt in
seinem Nachläse befindliche Abschrift derselben 1842 durch Vermittlung von Hennes erhalten.
Böhmer's Abschrift, nach welcher Will Mon. Blid. die terminatio veröffentlichte, ist mir
nicht bekannt geworden; dieselbe scheint nicht ganz genau zu sein; die Aufnahme der am
Rande hinzugeschriebenen Jahreszahl in den Text war ungerechtfertigt.
b) Abschrift der vorstehenden, von einer etwa gleichzeitigen Hand und in äusserer Form
der vorstehenden ähnlich; der Vidimationsvermerk fehlt. Die Worte anno ootingentesimo Xu
sind auch hier an den Rand geschrieben und nicht in den Text eingerückt. — Im St.-A.
Diese Abschrift entstammt nicht dem Archive des Klosters, sondern vielmehr dem alten
Archrre der Herrschaft Idstein, da sie bereits von dem Archivar Hagelgans, dem Ordner des
Idsteiner Archivs (1729 — 1763) verzeichnet wurde. Die der Herrschaft Idstein zustehenden
•) Diese Worte fehlen nicht in Böhmers Vorlage, wie Will annimmt.
Digitized by
Google
16 812? (975-1011).
Rechte in den Waldungen innerhalb der Bleidenstatter Terminei werden die Anfertigung dieser
Abschrift für das gräfliche Archiv veranlasst haben.
Nach dieser Abschrift druckte Vogel die Qrenzbesohreibung 8. 190.
Dass b nicht directe Abschrift der Copie des Notars Fletorf, wie Böhmer anscheinend
annahm, sondern vielmehr Abschrift von a, ergibt sich daraus, dass b zunächst äusserlich der
Abschrift a nachgebildet ist, sodann aus dem beiden Abschriften in gleicher Weise gemeinschaft-
lichen Randvermerke „anno octingentesimo duodecimo mense Junio, indictione decima quarta,
octavo idus eiusdem" zu den Worten „octavo idus dedicavit tt . Aus diesem Randvermerk schob
Böhmer, dem Vogel und Will folgen, zwischen idus und dedicavit die Worte anno octingen-
tesimo XII in den Text ein. Es ist wohl zweifellos, dass dieser Randvermerk weder in dem
Original, noch in der Original-Copie Fletorf 8 stand, sondern zu streichen ist als ein Zusatz, der
von dem Schreiber von a der Inschrift eines früher in der Klosterkirche befindlichen Wand-
gemäldes, welche besagte, dass Erzbischof Richulf die Kirche geweiht habe „anno 812 indict 15,
mense Junio, 8 idus tt entnommen wurde, üeber diese Inschrift in der Bleidenstatter Kirche
vergl. Joann. I, 186, 873, 381; Brower Ant. Fuld. 151; Dahl, histor. Nachrichten von dem
Kloster Bleidenstatt, Annal. II, 2, 81; Will ad ann. 812.
Einzelne von a abweichende Wortformen in b fallen dem Abschreiber zur Last. Ueberhaupt
werden beide Abschriften keinen Anspruch auf volle diplomatische Treue machen können; in
beiden finden sich modernisirte Wortformen, welche auf die Willkühr der Abschreiber zurück-
zuführen sind. Auch der vidimirende Notar wird sich hierum nicht viel gekümmert haben.
Für die nähere Bestimmung der Abfassungszeit der Grenzbeschreibung in der Gestalt, in welcher
sie uns erhalten ist, liegen keine Anhaltspunkte vor; wir können dieselbe nur allgemein durch
die Pontifikatsjahre des Erzbischofs Willigis 975 — 1011 begrenzen. Dass der die eigentliche
Grenzbeschreibung enthaltende Theil der Aufzeichnung von den Worten Ipsa terminatio
bis Haec autem praedicta etc. Abschrift einer älteren, der Zeit des Erzbischofs Richulf
ziemlich nahestehenden, wenn nicht wirklich angehorigen Vorlage ist und nur Einleitung und
Schluss den Archidiakon Hermann zum Verfasser hat, kann wohl unbedenklich angenommen
werden.
Ueber die einzelnen Angaben der Grenzbeschreibung hat der durch seine Pfalgraben-
forschung bekannte Archivdireotor von Preusohen zu Idstein sehr eingehende Untersuchungen
angestellt, welche sich in seinem im Staatsarchiv beruhenden Nachlass befinden. Nur Weniges
aus diesen Forschungen hat er selbst in den Noten zu seinem Urkundenbuch des Limes benutzt,
sodann seine Arbeit Schliephacke zur Benutzung fiberlassen, der Gesch. von Nassau I, 114,
lediglich die Forschungen Preuschen's wiedergibt. Einzelne beachtenswerthe Beiträge enthalten
die Noten Will's zu seiner Ausgabe der Grenzbeschreibung. Die Forschung über den Inhalt der
Aufzeichnung darf demnach zum grössten Theile als abgeschlossen betrachtet werden und -
können die nachfolgenden Bemerkungen nur wenig bedeutende Ergänzungen bringen. — Fursensole
besserte Preusohen und nach ihm Schliephacke zutreffend in Fucsensole; jetzt vertheilte Mark-
waldung nicht, wie Schliephacke S. 115 angibt, zwischen Aar und Lahn, sondern an beiden
Seiten der unteren Aar. Nach den Weisthümern waren in der Fuohsenhalde markberechtigt am
rechten Ufer der Aar die Dörfer Holzheim, Flacht und Oberneisen; wir können desshalb
nach Angabe der Grenzbeschreibung als wahrscheinlich annehmen, dass die Fuohsenhalde sich
damals noch weit mehr östlich, etwa bis zur Hflnerkirche an der Wiesbaden-Limburger Strasse
ausdehnte. — Bubenheimerstrasse, die eben genannte Wiesbaden-Limburger Strasse. Dieser
Strasse südwärts folgend trifft die Grenzlinie den Pfalgraben bei dem Castell auf dem Zugmantel
und folgt ihm bis zu dem Punkte, wo der Pfalgraben die von Wiesbaden über Wörsdorf führende
Strasse, alte Wiesbadener oder Siebenkippelstrasse, schneidet. Von hier ab ist ein Nachweis
der Grenzlinie im Einzelnen nicht mehr möglich. — Zur Erklärung des Wortes Bockenduneych
vergl. Schenk in den Quartalblättern des hist. Vereins für das Grossh. Hessen 1882, S. 25. —
Vehiwila nach Preusohen Aufenthalt oder Werkstätte von Aulnern oder Töpfern. Diese Er-
klärung wird bei Will bestritten aus dem Grunde, dass dort sich „kein Thon findet, so dass
dort die Anlage einer Töpferhütte unmöglich war". Preusohen stützt jedoch seine Meinung auf
die gedruckten Höhe-Ordnungen vom 9. Juni 1530 und 8. April 1578, welche Bestimmungen
über das Holzbrennen der Kalkbrenner und Aulner in jenem Distriote enthalten, — Eichenberg,
der jetzige Eichelberg zwischen der Platte und Wehen, in den Markordnungen von 1484, 1622,
1653 genannt. — Martini Winokele, die eiserne Hand, alter Stock bei Wehen an dem Kreuzungs-
punkte der alten, aus dem Rheingau nach Wehen führenden Strasse, des Weges von Wiesbaden
Digitized by
Google
0. D., yor 814. — 814 Mai 15. 17
nach Bleidenstatt und des Bleidenstatter Forst oder Plättweges. Die Bezeichnung „eiserne Hand"
findet sich zuerst in einem Berichte des nassauischen Forstmeisters von Maltitz vom Jahre 1683
mit dem Zusätze „vulgo Heiligenstock* 1 . Die Ansicht von Steiner, Aroh. für hess. Geschichte
II, 115, dass die Bezeichnung „eiserne Hand" stets auf die römische Zeit hinweise, glaubt
Preuschen für den vorliegenden Fall dahin zu widerlegen, dass sich in dem benachbarten Dorfe
Hahn eine Nassau-Idstein gehörige alte Eisenhütte befand, welche 1686 neu in Betrieb gesetzt
wurde; diese habe den eisernen Wegweiser an Stelle des alten hölzernen Heiligenstooks ange-
fertigt und hierdurch sei diese Bezeichnung, welche also sehr neuen Datums, entstanden. Die
nfthere Untersuchung gehört nicht hierher, es soll nur bemerkt werden, dass sich nicht weit von
der Eisernen Hand am Wege von Wambach nach Seitzenhan eine „eiserne Kaut" findet. —
Rossenberg ist der grosse und kleine Rosskopf. Der Kammerforst, urkundlich 1484, 1493 Abts-
wald, 1622 Pfaffenwald und später Stiftswald genannt, ist genau bekannt; er war nach Osten
und Süden vom Seitzenhaner Walde, nach Westen von der nach Langensohwalbaoh führenden
Strasse begrenzt. — Grobfesbrunnen sucht Preuschen bei Lindschied. Die Richtigkeit der Annahme
muss dahingestellt bleiben. In der Gemarkung von Seitzenhan findet sich ein Kropfweiher,
daselbst ferner der Koppeier (= Kropf weiher) Sehlag bei der 1622 an der Stelle, wo der Fussweg
von Seitzenhan nach Wambach die Chaussee nach Langensohwalbaoh schneidet, von den Hessen
errichteten Schanze und Grenzpunkt gegen Hessen; es liegt nahe, den Crobfesbrunnen hier
anzunehmen. — Regenresfelden, Resfelden, ausgegangener, in Weisthümern und Grenzbegehungen
öfters erwähnter Hof, der nach einer Flurkarte aus dem Jahre 1752 unterhalb Adolfseck, am
rechten Ufer der Aar, am Fusse des Hundküppels, unmittelbar am Pfalgraben und zwar genau
dort, wo dieser nach Durohschneidung der Aar und des Wiesenthaies am rechten Ufer der Aar
hinansteigt, lag. Vergl. Rössel, Pfalgraben Tafel X.
47. — Huonfrid schenkt dem Kloster Weissenburg Güter zu Huson
im Rheingau und im Lahngau. — 0. D. y vor 814.
Ego Huonfried in dei nomine dono in elimosinam ad sanctum Petrum seu
vero ad eius ecclesiam quae est constructa in Wizanburch, et fratribus in regulari
ordine deo inibi famulantibus iurnales IQ. vinearum in villa que nuncupatur
Huson in pago Bininse. et mancipia IL ad perpetuo possidendum. Insuper in
pago Logenahe bifangum unum in loco qui dicitur Hegira. et quicquid proprie-
tatis habere visus sum ibidem in Hettingero marca, videlicet in mansis. huobis.
agris. campis. etc. — 8. Adalfrides. 8. Gunzo. etc. —
Ego in dei nomine Ortlibes presbiter et monachus scripsi.
Bodmann S. 116 ohne nähere Bezeichnung der Handschrift, welcher er die Stelle entnahm,
und yon demselben in die Zeit Carls des Gr. gesetzt. Ueber die Handschrift ist überhaupt
Weiteres nicht bekannt, vergl. Zeuss Traditt. Wizenburg. praef. pag. VII.
48. — Der Kellner des Klosters Bleidenstatt erweist in öffent-
lichem Gerichte vor dem Grafen Hatto und den Schöffen
durch Zeugen, dass das Kloster seit der Zeit Kaiser Carls des
Gr. im Besitze eines Bifangs in der Mark Diedenbergen ge-
wesen sei und Gunthram und dessen Erben kein Anspruch
an denselben zustehe. — 814 Hai 15.
Sciat longa in evum posteritas, quod ante illustrem virum Hattonem
comitem et scabinos, residentes in mallo seu judicio publico ad multorum
altercationes audiendas et iustis legibus definiendas, veniens Salicho cellerarius *)
monasterii sancti Perrucü in Blidinstat, presentayit octo testes legitimos, quorum
nomina sunt: "Walabrech Erkanhardus Ruotmar Gerungus Dudo Megingozus
») Die Abschrift cellarius, doch Änderte Kindlinger Hörigkeit 217 in cellerarius. Bodmann
behielt cellarius bei
Codex dipl. N»m. I, i. 2
Digitized by
Google
18 814 Hai 15. — 817 August 4.
Egilmar Wichhard. Hii iuraverunt et per iudicium testificanint, quod ecclesia
sancti Ferrucii a tempore Caroli imperatoris gloriosi de captura in villa seu
marpa Didelesberc legales et legitimas investituras habuisset, et nee Gunthramo
nee suis heredibns ulla exinde competeret iusticia, sed de iure esset ecclesie
predicte. Hinc scabini, tale testimonium in veritate perpendentes, yiva voce
unanimiter iudieaverunt, quod prefata captura omni tempore ad partem seu
dominium sancti Ferrucii esset vindicata atque legitime conquisita coram his a )
iudieibus: Hattone comite, Herimanno comite, Rudericho vicedomino, Erlebaldo,
Arinberto, Wigone, Radulfo, Ruotperto, Meginfrido liberis et eorum testibus:
Libichone, Rudacro, Adalgozo, Nantgero, Isinbaldo, Wigerico, Reginberto, Girulfo,
Adelberto, item Adelberto, Ruotmanno.
Data hec notitia sub die idus Mali, anno primo regnante domino nostro
Hludowico b ) imperatore glorioso.
Ego Saligger notarius scripsL
Abschr. von Schott, Kindlinger 137, 25; Gedr. Kindlinger, Hörigkeit S.217; Bodmann S.604,
zum J. 815; Will Mon. Blid. S. 17; vergl. Dahl, historische Nachrichten von dem ehemaligen
Kloster Bleideustatt in den nass. Annalen n, 2, 82; Vogel S. 148, 189, 552; Schliephacke 8. 106.
49. — Kaiser Ludwig tauscht gegen Bingenheim in der Wetterau
von dem Kloster Fulda Harheim und Steden im Niddagau.
— Ingelheim 817 August 4.
a.
iustum esse constat ut regalis atque imperialis
potestas his tuitionem atque defensionem exhibeat | (1 Z.)
ad effectum perducat quorum fideli
famulatu manifesta deuotionis obsequia demonstratur. Idcirco notum fieri uohimus
omnium fidelium uostrorum | (2 Z.)
[nuncu]patum Bingen-
heim habentem iuxta estimationem plus minus mansos LXXXVU. sitos in pago
Uuetereiba quemadmodum eosdem mansos Burchardus in bene | (3 Z.)
adiacentiis et appendieiis suis uel quantumeumque ad eosdem mansos moderno
tempore iuste et rationabiliter aspicere uidetur totum et ad integrum ful-
dens | (4 Z.)
sunt . Horaheim et Stetdi habentes inter utrasque plus minus mansos XXX Villi
cum fönte ad salem faciendum quantumeumque eorum portio ibidem est et com
silua | (5 Z.)
qui dicitur Hehsa mansellos duos cum uineis in quibus potest colligi de uino
carradas sex et molinum unum. Nos itaque mansos in praedictis locis quantum-
cum | (6 Z.)
a ) Bodmann hiis.
»>) Wül Hludowico.
Digitized by
Google
817 August 4. 19
molendinis . exitibus et adiacentiis et appendiciis suis quem-
admodum nos . . . per cartulam traditionie delegauimus. Praecipien | (7 Z.)
tem liberali manu concessimus inquietudinem facere vel undecumque calumniam
ingerere praesumat sed liceat nostris et futuris ac perpetuis temporibus prae | (8 Z.)
omnibus potiantur arbitrio. Et ut haec auctoritas praeceptionis nostrae per futura
tempora inuiolabilem atque inconuulsam obtineat firmitatem | (8 Z.)
uicem Helisachar recoguoui et (B)
im palacio regio in dei nomine feliciter amen.
Or. in Marburg, defect, benutzt als Umschlag von „Psalmi vespertini — compositi a Giorgio
Arnold — sumptibus Jo. Eliae Höffiing Bambergae. Litteris W. E. Felseckeri 1668. KL Fol.
b.
Ludewicus diuina prouidentia rex Francorum et Romanorum imperator
augustus omnibus Christi suisque fidelibus. Cum iustum esse constet, ut regalis
atque imperialis potestas his tuitionem atque defensionem exhibeat, per quorum
necessitates dominus postulari comprobatur, tum non minus gquitatie ordo uidetur
exigere, ut his eadem potentia libentius aurem comodet et eorum peticiones ad
affectum perducat, quorum fideli famulatu manifesta deuotionis obsequia demon-
strantur. Idcirco notum fieri uolumus omnium fidelium nostrorum prudentij, pre-
sentium scilicet et futurorum, qualiter suggerentibus atque petentibus dilectissimis
fratribus nostris Fuldensis monasterii monachis locum proprietatis nostrg Bingen-
heim*) nuncupatum, habentem iuxta estimationem plus minus mansos. C. LXXX.
VIL sitos in pago Wetereiba, quemadmodum eosdem mansos Burchardus comes
in beneficio habuit, cum domibus, edificiis, terris cultis et incultis, uineis, siluis,
pascuis, pratis, aquis, aquarum decursibus, molendinis, exitibus et reditibus uel
omnibus adiacentiis et appendiciis et quantumcumque ad eosdem mansos moderno
tempore iuste et rationabiliter pertinere uidetur, totum et ad integrum Fuldensibus
fratribus in honore sancti Bonifacii dedimus in perpetuam proprietatem eo pacto,
ut noetri sint memores apud deum. Sed et Uli nobis de rebus suis dederunt iuxta
fiscum nostrum Franchonfurt quasdam proprietates in uillis, quarum uocabula
sunt Horheim et Stetine, habentes inter utrasque mansos XXX V Uli, cum fönte
ad salem faciendum, quantumcumque eorum portio ibidem est, et cum silua
communi, qug omnia sunt in pago Nithehgou super fluuium Nita. Necnon et
iuxta Bingam uineam unam, ubi potest colligi uinum ad duas carradas. Et ultra
Renum in loco qui dicitur Helise mansellos duos cum uineis, in quibus potest
colligi uinum ad sex carradas. Nos itaque mansos in predictis locis, quantum-
cumque eorum possessio moderno tempore est, totum et ad integrum cum
domibus, gdificiis, terris, agris cultis et incultis, uineis, pratis, siluis, pascuis,
») Darüber von späterer Hand Echeoila, was Sehannat in den Text aufnahm. Das Or.
erkennt jedoch diesen Zusatz nicht an, auch spricht gegen ihn der Singular locum — nuncu-
patum. Dr.
2*
Digitized by
Google
20 818 Juni 10. — 819 Juli 26.
aqiüs, aquarum decursibus, molendinis, exitibus et reditibus, cum omnibus appen-
diciis et adiacentiis suis, quemadmodum nos eis ad perfruendum per cartulam
traditionis tradidimus, ita stabile esse uolumus. Precipimus ergo, ut nullus homi-
num predictie fidelibus nostris Fuldensis monasterii fratribus de rebus prescriptis,
quas eis de nostro proprio in eorum proprietatem libera manu conoessimus, aliquam
iniuriam facere presumat, sed liceat nostris et futuris temporibus predicta bona
eos quieto ordine tenere et possidere et in suj possibilitatis et utilitatis libitum
deriuare et nihil umquam aliud nisi ad communem utilitatem inde statuere. Et
ut h§c nostrg preceptionis et traditionis auctoritas per futura tempora inuiolabilem
obtineat firmitatem, hanc cartam inde conscribi et anulo nostro signari iussimus.
Signum Ludowici imperatoris augusti et pii.
Datum IL*) non. aug. indictione X.
Actum Inglinheim palatio.
Eb. II 13b mit der Randbemerkung: mgillata fdit — Gedr. Sohannat No. 299, S. 125,
Dronke No. 326 a, 325 b, S. 168, 159, Herquet Spec. dipl. Fuld. Vergl. Bodmann S. 906, Sickel
No. 114, Gegenbaur Kloster Fulda S. 41; Böhmer-Mühlbaoher No. 642.
50. — Theotgoz schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Stein-
bacher Mark. — Lorsch 818 Juni 10.
Ego in dei nomine Theotgoz pro remedio animae Wacharii dono ad sanctum
Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe in Steinbacher marca, quidquid
idem Wacharius habere uisus est stipulation subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die IQ. idus Junii, anno quinto Ludowici
imperatoris.
Tradd. Laurish. III, 3317.
51. — Kaiser Ludwig schenkt dem Kloster Fulda die villa Massen-
heim im Königssundragau. — Ingelheim 819 Juli 26.
Text bei In nomine domini dei et saluatoris nostri Jhesu Christi
anna : Ludowicus diuina ordinante prouidentia imperator augustus. Si
de liberalitatis liberalitatis nostrg munere de beneficiis a deo nobis collatis locis
munere £eo dicatis aliquid conferimus, id nobis et ad mortalem uitam
qui fideüter transigendam et ad gternam perpetualiter obttnendam
profuturum liquido credimus. Idcirco notum sit omnium fidelium
nostrorum tarn presentium quam et futurorum sollercift quia
n08 ratione" 131 * 1 " n08 ™ °* diuina aspiratione compuncti et celestis patrig amore
suooensi ad moua- succensi libuit ob animg nostrg salutem ad monasterium sancti
. s ^j^rigxi Bonifacii martiris in Fulda, ubi ipse preciosissimus Christi
martyr athleta corporaliter requiescit, quasdam res proprietatis nostrg
oontulimus sollempni donatione conferre, id est uillam qug est in pago
Hano igitur Kuningessuntere quj dicitur Massenheim. Hanc uero uillam
cum omnibus ad se legaliter aspicientibus uel pertinentibus, cum
mancipiis, domibus, gdificiis, terris, uineis, pratis, siluis, paacuis,
») Sohannat hat IV non aug., was Gegenbaur aufnahm.
Digitized by
Google
821 December 7. — 822-839 August a 21
aquis aquarumque decursibus, molendinis, mobilibus et immobilibus,
cultis et incultis, quaesitis et inquirendis per totum et integrum totum
quantumcunque nostri iuris atque proprietatis ibidem continetur,
per hanc nostrj auctoritatis donationem memorato monasterio ad memorato mona-
ßtipendia fratrum ibidem deo militantium et ad subsidia pauperum ateno ad P©n>etua-
j_. , ., i x • j ^ • litor contradimus,
ac receptiones hospitum uel cunctas eiusdem congregationis neces- ^ vi^eHoet
sitates consolandas ob emolumentum animg nostrj perpetualiter ratione, ut
contradimus atque eternaliter habendum delegamus, ita videlicet,
x • -j j • • v x x • - V. J q^oquiddesupra-
ut quicquid de ipsis rebus rectores et mimstri supra memorati ^^ ^^ Teo .
monasterii disponere atque ordinäre uel statuere uoluerint, libero tores supradioti
in omnibus perfruantur arbitrio preter hoc solum quod nunquam mona8tere fecere
de Fuldensi monasterio commutent uel uendant uel cuiquam laico '
in beneficium concedant De adiacentibus locis Dinenheim et Aben- — . ., alles von
heim l ) quj pater meus pig memorig Earolus eidem uenerabili preter bis ein-
monasterio ob amorem sancti Bonifacii martiris contradidit, sind- w* 1 * 0881 * 6 * 1 *&*-
fiter statuimus atque precipimus, ut numquam ab eodem Fuldensi
monasterio alienentur. Et ut hgc largitionis nostrg auctoritas
per curricula annorum inuiolabilem atque inconuulsam obtineat
firmitatem, manu propria subter firmauimus et anuli nostri in-
pressione signiri iussimus.
Signum (M.) Ludowici serenissimi imperatoris. Durandus
diaoonus cancelL recogn.
Data VU. kaL aug. indictione Xu. Actum Ingilenheim palacio
publico. anno dorn. DCCC.XX.
Eb. II, 32 a, b. Gedr. Schannat No. 314, S. 131, Würdtwein Dioeo. Mog. II, 6, Bodmann
S. 872, Dronke No. 390, S. 176; Gegenbaur El. Fulda S. 46; Sickel 319 L. 141; Böhmer-Mühl-
bacher No. 676. Text von Eberhard stark interpoliert; insbesondere ist der ßohluss „anno dorn.
DCCC.XX-« Zusatz.
52. — Theotgoz schenkt dem Kloster Lorsch Güter im Niddagan. —
821 December 7.
In Christi nomine, sub die VII idus Decembris, anno VJLLl Ludowici
imperatoris, ego Theotgoz et Engilrath et Megintruth pro remedio animae Gisel-
berti dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Aschenbach
et in Bohenheim et Suliburc et Ursela et Teorstat hubas Y et mansos totidem
et molendina II et mancipia IX etc.
Tradd. Laurieh, m, 8841.
Scriba Begg. n, 195.
53. — Adalbert schenkt dem Kloster Fulda Güter zu Walluf. —
Waliuf 822-839 August 8.
In nomine patris et filii et spiritus sancti. Ego Adalbertus Text bei
humilia Christi senilis dono atque trado ad monasterium Schannat:
sancti Bonifacii martiris — — — ubi uenerabilis Rabanus
') Dienheim erhielt Fulda durch König Karl 782, Juli 28, Appenheim von König Heinrich
durch Tausch 982, Juni 8; Dronke No. 76 S. 47, No. 678, 679, S. 814, 815.
Digitized by
Google
22 831 Mai 1. - 832 Juli 17.
abbas — — — preeßse yidetur, uidelicet in pago qui dicitur
Kunigeshundera in uilla nuncupata Waldaffa aream unam . de
via publica supra ip 8 a area est habundanter uia publica sumpta. et ipsa area
habundanter intrat in aquam ubi ipsa uilla Waldaffa plurimum
ualet . in tercio latere eiusdem are$ habet dominus imperator
quod reliquum est uillae. in ea uero ratione et conditione
dono et trado meam proprietatem in ius et dominium sancti
Bonifacii et fratrum qui in fuldensi monasterio deo deseruiunt
memores apud . . . , , , ,
dominum et ut ab u * mei Bm memores a P u< * deum ut particeps esse merear
hodierno die eto. eternorum gaudiorum, et talem ego conditionem facio . ut ab
▼el rectores hodierno die supradicta beati Bonifacii gcclesia et rectores illius
posßideantetquio- habeant teneant possideant Patrimonium meum in predicta uilla
quid inde etc. Waldaffa et quicquid inde facere uoluerint liberam habeant potes-
tatem. — — — — — — — — — — — — —
Ego Starchardus Facta est haec traditio temporibus Ludewici imperatoris sub die
subdiaconus feci YL idus augusti in ipsa supradicta uilla Waldaffa. Ego Star-
anc ca m ch^us subdiaconus feci hanc cartulam.
facta traditione
hec VI. id. Augusti, E. II, 61b. Gedr. ßohannat No. 447, Joann. Spicil.441, Dronke No. 529,
in predicta villa S. 235. Yergl. Friedemann, Hess. Arch. VI, 6; Goerz Mitteirk Regg. I, No. 520.
Waldaffa. Dm von Sohannat, dem "Würdtwein D. Mog. II, 6, Roth I, 294 folgen, angenom-
mene Ausstellungsjahr 840 ist wegen des Todestages des Kaisers nicht möglich.
54. -Prüm 831 Mal I.
Abt Raban von Fulda gibt in einem Gütertausche an die
Abtei Prüm „in uilla Sualbach qug est in pago Logenahe et in ceteris locis
ad eandem possessionem pertinentibus necnon in uilla Ursela qug sita est in
pago Nitahgowe de possessionibus sancti Bonifacii martiris id est mansos XLY.
et unam hubam in marca illius uillg qug vocatur Suntilingen cum mancipiis
totidem. qug quondam nobiles uiri Appo scilicet et Suiker ad ipsum fuldense
monasterium dicuntur tradidisse. — — — — — — — — — — —
Actum publice in monasterio Prumie. anno ab incarnatione dominica
DCCC . XXX . I. indictione VILLI, regnante et mediante atque presente domno
Ludewico serenissimo imperatore. anno regni eius XV11L mense maio prima die
mensis. Ego Marquardus abbas hanc commutationem a me factam describi iussi
pariterque manu mea propria hoc signo subscripsi f-
Sign, domni Ludowici serenissimi imperatoris. Sign. Rabani abbatis f-
Sign. Waltherii comitie. f. Sign. Eberwardi prepositi f. Sign. Ermengaudi
camerarii. f.
Gedr. Schannat No. 404, S. 161, Dronke No. 483, S. 212; Soriha Regg. II, 205.
55. — Kaiser Ludwig schenkt dem Kloster Hasenried Güter im
•Wormsgau und zu Lorch. — Frankfurt 832 Juli 17.
C. In nomine domini dei et salvatoris nostri Jhesu Christi. Hludowicus
divina ordinante Providentia imperator augustus. Si locis divino cultui mancipatis
aliquid de rebus nostris conferimus et ad ministerium deo in eis famulantium
Digitized by
Google
832 Juli 17. - 834 November 20. 23
promptius exequendum opem nostram elargimur, hoc nobis procul dubio ad
stabilitatem regni et ad aeternae vitae beatitudinem capescendam profuturum
liquido credimus. Idcirco notum fieri volumus omnibus sanctae dei aecclesiae
nostrisque fidelibus praesentibus scilicet et futuris, quia venerabilis Deocarius
abbas ex monasterio, cuius vocabulum est Hassareod, accedens ad aures mansue-
tudinis nostrae nostram deprecatus est clementiam, quatinus sibi et fratribus in
praedicto monasterio die noctuque deo ministrantibus aliquid in elemosinam et
sustentationem de bonis nobis a deo collatis largiri voluissemus. Cuius petitioni
ac depraecationi propter honorem et amorem domini nostri Jhesu Christi libenter
annuimus et de fisco nostro, quod est in castello Pinguuio in pago "Wormacinse,
curtem illam, quam olim homo nomine Rapoto ad proprium habuit et propter
perfidiam amisit atque in ius potestatis nostrae secundum legem advenit, cum
mancipiis, terris cultis et incultis, vineis, pratis, pascuis, exitibus et redditibus,
insuper in pago Rinense et in villa, que vocatur Lorecho, terrae araturiae
iurnales XU. et vineam ad carradas II., quod nostri iuris atque possessionis
in re proprietatis est, a praefato fisco noetro abstraximus et totum atque ad
integrum eidem praedicto monasterio perpetualiter possidenda concessimus atque de
nostro iure in ius et dominationem eius liberalitatis nostrae gratia conferimus, ut
sibi suisque successoribus per futura tempora delectet pro stabilitate regni nobis
a deo collati et nostra coniugis prolisque nostrae salute cunctoque populo Francorum
misericordiam domini iugitur exorare. Et ut haec nostrae largitionis auctoritas
perpetuum obtineat vigorem, de anulo nostro subter eam iussimus insignirL
Signum domini Hludowici (L. M.) serenissimi imperatoris. (L. S.)
C. Hirminmaris notarius ad vicem Theotonis recognovi et ss.
Data XVI. kal. Aug., anno Christo propitio X. imperii domni Hludowici
piissimi augusti, indict. X Actum Franconofurt palatio regio, in dei nomine
feliciter amen.
Gedr. Bodmann S. 109 nach einer Absehr. (des Orig.P) des Hofraths Barth zu Eichstatt;
Siekel No. 301; Böhmer-Mühlbacher No. 875.
56. — Kaiser Ludwig schenkt seinem Getreuen Adalbert Güter im
Wormsgau und Königssundragau. — Attigny 834 November 20.
In nomine dei et salvatoris nostri Jesu Christi Hludowicus divina
propitiante dementia imperator augustus. Imperialis celsitudinis moris est, fideles
suos donis multiplicibus et honoribus ingentibus honorare atque sublimare.
Proinde morem parentum, regum videlicet predecessorum nostrorum, sequentes
libuit celsitudini nostre quendam fidelem nostrum, Adalbertum nomine, de
quibusdam rebus proprietatis nostre honorare atque in eius iuris potestatem
liberalitatis nostre gratia conferre. Idcirco noverit omnium fidelium nostrorum,
tarn presentium, quam et futurorum industria, quia concessimus eidem fideli
nostro, Adalberto nomine, ad proprium quasdam res, quas idem ipse nostro
munere in pago Yuormaciense et Cuniges Sunteri hactenus iure beneficiario
possedit, id est in villa, que dicitur Horagaheim, mansum dominicatum, et
alios quinque mansos ad eum pertinentee, et in villa Vualdorfa dimidium
Digitized by
Google
24 838 October 17. - 838 October 28.
mansum et mancipia numero tria, quorum vocabula sunt Immina, Adalgis
et . . . Memoratoß itaque mansos et prescripta mancipia sub integritate eorum,
id est domibus ceterisque edificiis, agris, pratis, vineis, campis, pascuis, aquis
aquarumque decursibus et molendino predicto fideli nostro Adalberto, sicut
dictum est, per hanc nostre auctoritatis donationem concedimus et de nostro iure
in ius ac potestatem ipsius solemni more transferimus ea conditione, ut quidquid
ab isto die et deinceps de eisdem rebus et mancipiis iure proprietario sana
mente facere decreverit, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem
faciendi
Ut hec nostre donationis auctoritas inconvulsam et inviolabUem obtineat
firmitatem, manu propria subter eam firmavimus et anuli nostri impressione
iussimus adsignare.
Signum Hludowici (L. M.) serenissimi imperatoris.
Hirminmaris ad vicem Hugonis recognovi et subscripsL
Data Xu kalend. Decembr., anno Christo propitio XXI imperii domini
Hludowici piissimi augusti, indictione XTT.
Actum Attiniaco, palatio regio, in dei nomine feliciter amen.
Gedr. Basaler app. 31 ex autogr., Joann. Spicfl. 441. Yergl. "Würdtwein, Dioeo. Mog. H, 6 ;
Acta Palat I, 107; Friedemann, hess. Archiy 71, 6; ßcriba Regg. HI, 803; Siekel No. 323;
Böhmer-Mtthlbacher No. 903.
57. — "Wambalt schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Liederbach. —
838 October 17.
In Christi nomine, sub die XVI kalendas Novembris, anno XXV Ludowici
piissimi imperatoris, ego Wambalt et coniux mea Hilmitrud donamus ad
sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Durchila mansum I
cum casa et curia et de terra aratoria hubas ttt et in villa Leoderbach
mansum t cum casa et curia et hubas tt, vineam I, mancipia ttt, pratum ad
carradas XX etc.
Tradd. Lanruh. KI, 3367.
58. — Erzbischof Otgar von Mainz schenkt dem Kloster Bleidenstatt
einen von seinem Ministerialen Hildibert angekauften Hof
zu Geisenheim. — Mainz 838 October 28.
Ego in dei nomine Ottgarius Mogontinae aecclesiae indignus archiepiscopus.
Notum facio universis Christi fidelibus. Certam aeternae beatitudinis gloriam me
consequuturum confido, si locis deo sacratis ex mea proprietate pro amore dei
aliquid confero et necessitatibus servorum deo sanctisque assidue famulantium
meo succurro iuvamine. Quare mercedis meae augmento nixus trado ad
aecclesiam sancti Ferrutii in Blidenstat vel ad ipsam congregationem, quae deo
ibidem inservire videtur, donatumque esse volo et in promptissima voluntate
confirmo, hoc est in pago Reni in villa, quae dicitur Gisinheim, curtem meam
cum aedificiis, agris, vineis, pratis, campis, mancipiis et omni suo iure et utilitate,
qua ipsam ab Hildiberto ministeriali meo pro certa pecuniae summa conpeurasse
dinoscitur, in ius et dominationem sancti Ferrutii trado et in perpetuum transfundo,
Digitized by
Google
838 Ootober 28. - 842 im October. 25
ita ut ab hac die deinceps ad ipsum sanctum seu ad sanctam eiufe congregationem
omni tempore proficiat in augmentum stipulatione subnixa.
Actum Mogoncie, sub die V. kal. N" ovembr., anno VI. domni nostri Hludowici
regia in orientali Francia regnantis, indict. II.
S. domni Ottgarii archiepiscopi qui hanc donationem fieri mandavit. S. Fulco-
wici Yangionum episcopi. S. Hattonis comitis. S. Adilberti comitis. S. Leitrati
comitis. S. RuopertL S. Reginheri. S. Uualahonis.
Ego Herimannns indignus presbiter scripsi et subscripsi.
Gedr. Bodmann 8. 97, nach Abschrift von Schott; Will, Mon. BHd. S. 29; vergl. Vogel
8. 189, 594, sowie die bei Will Regg. angefahrten Stellen. Dahl 8. 86 mit dem falschen
Jahre 845.
Bezüglich der Datirung vergl. die Bemerkungen zu der nachstehenden Urk. von 844
April 24. — Die Indiotion ist in I zu ändern.
59. — Managolt schenkt dem Kloster des h. Martin zu Mainz sein
Gut im Gau Cunigessunderun in der Grafschaft des Grafen
Walaho. — Castel 842 im October.
f In dei nomine. Ego igitur Managolt et Arulf et Liutulf filii mei confessi
sumus ante Uualahonem comitem et ante pagensis nostros . quod genitor et
auus noster Uuerinzo nomine omnem haereditatem et substantiam suam tradidit
ad monasterium sancti Martini . quod est constructum Mogoncia ciuitate puplica
cui nunc Otger venerabilis sanctae Dei aecclesiae famulantibus praeesse videtur
et nos posthac exuti de omni re paterna nostra reuestivimus Uuenilonem
presbyterum et missum ipsorum fratrum per tribus diebus et per tribus noctibus
secundum morem patriae et postea per beneficium eorundem fratrum reintrauimus.
Sed post haec conuentione facta ego Managolt praedictus una cum fratribus
meis "Winither et Anzo nomine atque filiis meis superius nominatis consentiente
praedicto Uualahone comite . ante pagensis nostros omnem rem nostram et
haereditatem paternam communicatis manibus ad ipsum supranominatum
monasterium in manus Eihperti, quem praedicti fratres cum potestatiua manu
ad susciptionem eius delegauerunt, una et Adelhuni aduocati monasterii antedicti,
qui eandem nomine fratrum eorundem legaliter recepit, et supradicto monaeterio
fideliter optulit, tradidimus et exfestucauimus . in ea ratione.ut sicut deberemus
regi et comiti seruire . ita ipsam eandem terram et substantiam ad praedictum
monasterium et fratres inibi Domino famulantes deinceps proseruiamus . et per
beneficium ipsorum fratrum per cartulam precariam post nos omnis futura
generatio nostra reciperet quod ideo factum esse patet, quod illa prior traditio,
quam genitor et auus noster, et post eum ego Managolt et filii mei superius'
memorati fecimus, non perfecta nee litteris fuit mandata, sed nee etiam in
publico pagensium nostrorum, ut oportuit, celebrata uel confirmata fuerat
placito et decreto . ceterum hoc est quod tradidimus ego cum filiis meis supra-
scriptis . quiequid in pago cunigessunderun in ea die habuimus proprietatiß seu
Alode überi et absoluti, id est in campis . areis . curtis . curtilibus . vineis . pratie .
pascui8 . uiis . aquis . aquarumq uedecursibus et omnia quiequid in praedicto pago
seu comitatu possedisse uidebamur . omnia et ex integro tradimus atque trans-
Digitized by
Google
26 842 im October. - 844 April 24.
fnndimus . in ea ratione prout superius scriptum est . quod ipsum monasterium
et fratres inibi Deo militantes faciamus . quod caeteri paginses nostri faciunt regi
aut comiti. Et si quis uero quod futurum esse non credimus . si nos ipsi aut
aliquis de haeredibus nostris aut ulla opposita persona qui contra hanc cartulam
traditionis ueniret . aut eam infringere uoluerit . non solum quod ei non liceat .
sed quantum cartula ista continet . ad ipsum monasterium fratrum restituat.
insuper et discutienti fisco multam coactus componat . hoc est auri uncias IL et
argenti pondos Y. et quod repetit non euindicet . sed praesens cartula omni aeuo
firma et stabilis permaneat stipulatione subrita. Actum castello villa puplica
coram testibus subter notatis. Ego in dei nomine Hartmuodus indignus presbyter
et sanctae Mogonciacensis aecclesiae scrinarius rogitus scripsi et subscripsi.notaui
diem hoc est mensem octobrem. Annrnn IQ. serenissimi Hludouuici regis . post
mortem patrisui Hludouuici . et isti sunt testis qui facto traditionis praenarratae
interfuerunt, et collaudatione ac signaculo manus suae coram eis legitime peracta
comprobauerunt. S. Manegolt qui hanc cartolam rogauit. S. Gotzperth. S. Liutulf.
S. Muinitheri. S. Cumponis. S. Egilpraht. S. Ruozonis presbyteri. S. Thiedonis
Diaconi. 8. Hathumari diaconi. 8. Thegani accolyti. 8. Uuichere. 8. Folchart.
8. Ebergo. 8. Uualaho comitis. 8. Anspert centurio.
Mitgetheilt Ton Dr. Falk in AnnaL XTTT, 358, aus einer Abschrift Bodmann's in den
Schaab'sohen Papieren auf der Stadtbibliothek zu Mainz, aber ohne Angabe der früheren An-
führungen, AnnaL III, 2, 106; Hess. Aren. VI, 7. Falk fugt hinzu: „Am Kopfe dieser seiner
Urkundenabschrift bemerkt Bodmann: ex Orig. Arch. quondam Capituli Metropol. Mog. nunc
Depart. Donnersberg. Moguntiae, wovon die Worte nunc Depart. bis Mogunt. incl. wieder durch-
gestrichen sind, wie ich vermuthe, um die Spur der Verwahrung der Urk. zu vernichten. [Zu
welchem Zwecke? Diese Vermuthung Falk's hat wenig Wahrscheinliches. S.]
Am Schlüsse fugte B. Folgendes bei: „Darunter steckt wahrscheinlich die erste Gttter-
acquisition des Mainzer Domkapitels zu Hochheim '), wozu eine andere Hand (Dahl) beischrieb —
und solche datirt sich vom J. 842 — de Walahone comite vid. Acta Palat. T. 6, p. 226
praesertim not. c tt
60. — Immeza vonLorch schenkt durch die Hand ihres Vogts Hruothard
zwei Hörigen die Freiheit unter der Bedingung, dass sie
fortab dem Kloster Bleidenstatt Zins zahlen. — Rode 844
Aprii 24.
Notum sit omnibus Christo famulantibus tarn presentibus quam super-
venturis, quod ego Immeza de Lorecha cum manu mundiburdi mei Hruothardi
duo maneipia iuris mei, id est Hiltiger et Perone commorantes ibidem in dei
amore libertate donavi, ea tarnen ratione, ut annis singulis fratribus deo sanetoque
Ferutio, qui in monasterio nomine Blidinstat corpore requiescit, jugiter inser-
vientibus in censu solvant denarios HH.
Actum in loco qui vocatur Rode publice, presentibus quorum his signa
continentur. f Emmeza. f Hruothart. f Wolfhilt. f Hiltibalt. f Egilpero.
l ) Die Richtigkeit der Annahme Bodmann's, dass diese Schenkung Güter zu Hoohheim
betreffe, muss, da sonstige Nachrichten fehlen, dahingestellt bleiben. Es müsste sonst angenommen
werden, dass das Mainzer Domkapitel den Besitz zu Hochheim später an das Domkapitel zu
Köln verkauft habe, was an und für sich wenig wahrscheinlich ist.
Digitized by
Google
848 September 17. - 849 November 13. 27
*
Ego itaque in dei nomine Willihelm indignus monachus vice Rihperti
cancellarii rogatus scripsi et subscripsi, notavi diem Jovis VULL. kal. Maias anno X mo
regni BQudowici 1 ), Walahone comite.
Bodmann, S. 11 aus dem Bleidenst. Traditionsbache; Will, Mon. Blid. S. 31.
61. — Erkengoz schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Urseler
Mark, zu Bommersheim und Kahlbach. — Lorsch 848
September 17.
Ego in dei nomine Erkengoz dono ad sanctum Nazarium etc. in pago
Nitachgowe in Ursellere marca et in Bomersheim et in Caltenbach hubas X et
mancipia X stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurissamensi, die XV kalendas Octobris, anno VHII
Ludowici regis.
Tradd. Laurish. III, 3369.
üeber die im Kloster Lorsch im Gebrauch gewesene Epoche Ludwigs des D. vergl.
Lamey in der Vorrede zu den Tradd. Laur. ; Sickel in den Sitzungsberichten der Wiener Akademie
XXXVI, 348, Note 2.
62. — Graf Hatto schenkt dem Kloster Bleidenstatt Güter zu Dorf-
weil, Ober-Stetten und Seulberg. — Kostheim 849 November 13.
In dei nomine. Ego Hatto comes dono pro remedio anime mee et parentum
meorum ad sanctum Ferrucium, qui requiescit in monasterio Blidenstat, hoc est in
pago Nithegowe in villa Wilena aream unam, quam determinat in uno latere
Routhart et in altero Luitfridus comes, nepos meus, similiter in Statero marca *)
silvam in qua saginari possunt cc porci, et in Sulenburc mansos HI b ) cum
omnibus ad illos aspicientibus in mancipiis, silvis, agris cultis et incultis, pratis,
pascuis, aquis aquarumque decursibus de iure meo in ius et dominium sancti
*) Ueber die Datirung dieser Urk. herrschen bisher verschiedene Meinungen. Vogel, S. 142,
schreibt sie Ludwig dem Kinde zu und legt sie demnach in das Jahr 910. Schliephacke setzt
sie, I, 109, aus schwer zu errathenden Gründen in das Jahr 895, vielleicht hat ihn der Umstand,
daas 895 der 24. April auf einen Donnerstag fiel, hierzu veranlasst. Will, a. a. 0., folgt Vogel,
er legt die Urk., wenn auch vermuthungsweise, in das Jahr 909 und bemerkt: „Die Datums-
angaben stimmen nicht überein", was wohl heissen soll, dass weder 909 noch 910 der 24. April
auf einen Donnerstag fiel. Der Vollständigkeit wegen mag denn auch Roth angeführt werden,
welcher I, S. 363, No. 1, sagt „Beide (wohl Schliephacke und Will) falsch datirt" und — selbst
nicht weniger falsch, 824 April 24. annimmt. Der 24. April 824 ist — der Ostersonntag ! Indessen
sind die Daten unter sich in Einklang zu bringen, wenn die Urk. statt Ludwig dem Kinde,
Ludwig dem Deutschen zugelegt wird. Ludwig II. zählte seine Regierungsjahre in Ostfranken
von Ende September 833 ab, im zehnten Jahre seiner Regierung, 843/4, fällt der 24. April auf
einen Donnerstag und sind hierdurch die Zweifel gelöst.
Ueber die Zählung der Regierungsjahre Ludwigs des Deutschen vergl. Sickel in den
Sitzungsberichten der Wiener Akademie XXXVI, 354; Dfimmler, Geschichte des ostfränkischen
Reichs I, 82.
Ans vorliegender Urk. ergibt sich demnach, dass in Bleidenstatt nach der mit 833
September 23.— 30. (24.?) beginnenden Regierungsepoche gerechnet wurde.
Nach diesem Ergebniss bezüglich der Datirung der Urk. ist der Passus bei Schliephacke
a. a. O. zu streichen.
») Bodmann 8tateromaroa.
b) Bodmann II.
Digitized by
Google
28 854 März 29.-864 November 19.
Ferrucii ipsiusque monasterii trado atque transfundo in dei nomine perpetualiter
ad possidendum, ita ut ab hac die et deinceps omni tempore ibidem proficiat in
augmentis stipulatione subnixa.
Acta hec traditionis cartula publice in villa Costene coram missis domini
nostri Ludewici a ) regio, anno ab incarnatione domini DCCC . XL VILLI., mense
Novembris sub die XTTT eiusdem mensis. Sig. Hattonis comitis qui hanc donationis
cartam fieri rogavit. S. Meginheri. Sig. Hadumari. Sig. Algozi. Sig. EgüradL
Sig. Geroldi. Sig. Gozberti. Sig. Egilolfi. Sig. Ruotprati. Sig. HumbertL
Sig. Radulfi.
Ego Richerus notarius scripsi et subscripsi.
Abschrift von Schott, dann Kindlinger 187, 34. Gedr. Bodmann S. 608; Will, Mon. Blid.
S. 17; vergl. Dahl S. 88; Vogel S. 149, 189, 888; Schliephacke S. 106.
63. — Erkengoz und Willigart schenken dem Kloster Lorsch Güter
zu Eschbach und Seulberg. — Lorsch 854 März 29.
Ego in dei nomine Erkengoz et coniux mea Willigart donamus ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Aschenbach mansum t et in
Suliburc I et iurnales 11, mancipia Ytt stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die TTTT. kalendas Aprilis, anno XV Ludo-
wici regis.
Tradd. Laurish. m, 8388.
64. — Hildrich und Giselburc schenken dem Kloster Lorsch Güter
zu Guonowa. — Lorsch 854 März 30.
Ego in dei nomine Hildrich et coniux mea Giselburc donamus ad sanctum
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Guonowa 11 ) hubas tX et quidquid ad
ipsas pertinet et mancipia XXt stipulatione subnixa.
Actum in monasterio Laurisham, die IQ kalendas Aprilis, anno XV Ludo-
wici regis.
Tradd. Laurieh, m, 3897.
65. — Walabreht schenkt dem Kloster Bleidenstatt Ländereien und
einen Hörigen zu Yilbel im Niddagaü und einen Weinberg
zu Rüdesheim im Rheingau. — Bleidenstatt 864 November 19.
In dei nomine. Ego Walabreht pro remedio anime mee dono ad sanctum
Ferrucium seu ad sanctam eius congregationem, que deo sanctisque iugiter
inservire videtur, donatumque esse volo, hoc est in pago Nithagowe in Filwila
iurnales XttT de terra aratoria cum mancipio t. et in pago Rinagowe in villa
Ruodinesheim vineam ad carradas lt. a die presenti et deinceps perpetualiter ad
possidendum, ita ut ipsum sanctum locum proficiat in augmentum stipulatione
subnixa.
») Bodmann Hludewici.
l ) Vergl. die Bemerkung von Will im Index S. 50.
') Desgl. S. 49.
8 ) HornauP
Digitized by
Google
864 November 19. — 874 März? 29
Actum in monasterio Blidinstat sub die Xfft. kal. Decembr. anno dominice
incamationis DCCCLXim. anno XXtttt *) domini Hludowici in orientali Prancia
regnantis.
8. Walabrehti qui hanc donationem fieri rogavit. S. Dagafridi. Waltoni.
Wurgastes. Ratolfi. Huoggi.
Ego Folcnand diaconus et monachus scripsi et subscripsi.
Abschr. von Sehott, gedr. Bodmann S. 103; Will, Mon. Blid. S. 30; vergl. Vogel 8. 151, 590.
66. — König Ludwig der Deutsche bekundet, dass die Frau
Rovtlint mit seiner Erlaubniss der königlichen Kapelle
zu Frankfurt acht Mansen zu Hornau im Niddagau
geschenkt hat. — Tribur 874 März?
In nomine sanctae et individuae trinitatis. Hludowicus divina favente gratia
rex. Notum sit omnibus sanctae dei ecclesie fidelibus nostrisque, presentibus
scilicet et futuris, qualiter quedam femina nomine Rovtlint per nostram licentiam
tradidit ad sanctam Mariam ad nostram capellam in Franconofurt quasdam res
proprietatis suae consistentes in Francia in pago Nitichewe in comitatu Liutfridi
in villa que vocatur Hurnowa, id est mansa VIH cum omnibus ibidem adiacentiis
vel pertinentibus in terris secus Briubahc 2 ) pascuis, pratis, vineis, silvis, aquis
aquarumve decursibus, exitibus et regressibus, mobilibus et inmobilibus cum
mancipiis utriusque sexus, quorum nomina sunt: Reginbald et coniux eius filiique
fllorum fratremque eius Seginhilt cum sororibus suis Vvicbald, Ottrud et conplacitavit
inde, ut per unumquemque anum ei daretur de frumento mod. XL, de spelta
mo<L XXX., de avena mod. LX. et quatuor carrad. de vino et libram unam
argenti, firbkingas XHII, sex ad bacones faciendos si pascio esset, et si hoc non
esset, tunc darentur ei friskingas XX. et per unumquemque annum de lignis
carrad. c Et idcirco iussimus ei fieri hoc nostrae auctoritatis preceptum, per
quod decernimus adque iubemus, ut firmum et stabile permaneat. Et ut haec
auctoritas verius credatur et diligentius observetur, anuli nostri inpressione subter
eam assignari iussimus.
Hebarhardus cancellarius ad vicem Liutberti archicappellani recognovi.
(S.R.)
Data anno THTT Vii regni domni Hluduwici serenissimi regis in orientali
Francia regnante, indictione VlL Actum Triburias. In dei nomine feliciter amen.
Or. mit wohlerhaltenem S. des Königs in gelbbraunem Wachs in Manchen.
Indorsat: Ludowici regis preceptum de VIII. mansis in Hurnowa quas Ruotlint ad
capellam in Franconofurt per convenientiam tradidit.
Gedr. Würdtwein, D. Mog. H, 409; Mon. Boic. 28, 2, 58; Böhmer, C. d. Moenofr. S. 3;
▼«gL Begg. No. 842.
Chrismon und königliche Beglaubigung fehlen, in der Datirungszeile ist zwischen Data
und anno eine Lücke von 35 Mill., für das Monatsdatum bestimmt. Die Urk. ist demnach
unvollendet aus der Kanzlei hervorgegangen.
*) Von Will a. a. 0. ohne Grund in XXXII geändert. Es sind die Regierungsjahre in
Ostfranken vom Tode Ludwigs des Frommen ab gerechnet.
*) üeber Braubaoh vergl. die Bemerkung zu der Stifhingsurk. des Klosters Retten 1146.
Digitized by
Google
80 880 Februar a - 881 August 9.
67. — Wiserich schenkt dem Kloster Bleidenstatt Grundstücke in
der villaGriedel im Gau Wetterau und in der Schwalbacher
Mark im Niddagau. — 880 Februar 3.
In dei nomine ft ). Wiserich pro remedio anime mee et domini mei sagaci
dono in elemosinam ad sanctum Ferrucium, qui in monasterio Blidinstat almificis
claret miraculis, onmes res, quas ipse michi tradidit in pago Wettereiba b ) in
villa Credille XX iurnales de aratoria, similiter in pago Nithagowe in Sual-
bachero marca hobam I et quidquid ad ipsam hobam pertinet in dei nomine
perpetualiter ad possidendum stipulatione subnixa.
Actum sub die tu", non. Februarii, anno dorn, incarn. DCCC.LXXX.
Big. Wiserichi qui hanc donationem fieri rogavit. Odilmarus ), Sigilous,
Wolfridus.
Ego Ortlibus diaconus scripsi et subscripsi.
Abschr. yon Schott und Kindlinger 137, 12. Hiernach gedr. Will, Mon. Blid. S. 4. Yergl.
Vogel, 8. 144, 618.
0& — Frankfurt 880 November 17.
König Ludwig bekundet, dass sein Vater Ludwig der Deutsche
der Salvatorkapelle zu Frankfurt benannte Güter geschenkt und
bestätigt und zwölf Kleriker daselbst verordnet habe. Genannt
werden et illud monasterium ad Ursella, et illam aecclesiam in villa quae
yocatur Steti et illam aecclesiam ad Suenheim cum omni decimatione,
cum mancipiis et terris ad eam pertinentibus — — — et illam villam, quae
dicitur Kadelscams, cum omnibus appenditiis
Data XY kaL decembris. Anno dominicae incarnationis DCCC . LXXX.
Indictione Xttt. Anno V. regni Hludowici serenissimi regis. Actum Francono-
furt. In dei nomine feliciter, amen.
Gedr. Böhmer C. d. Moenofr. 8. 3 nach einer Abschrift, welche Bodmann im J. 1801 zu
Paris yon dem früher zu S. Maximin bei Trier befindlichen Originale genommen hat.
Sonstige Drucke und Nachweise bei Scriba Regg. I, No. 180, II, 217.
69. — Wigastes schenkt dem Kloster Bleidenstatt einen Bifang an
der Quelle der Waldaff und die Kapelle mit der zugehörigen
Hufe zu Oberhöchstadt. — 881 August 9.
Ego Wigastes in dei nomine dono in remedium anime mee et matris mee
Bubule in elemosinam ad sanctum Ferrucium in Blidinstat bifangum I ad XXXVt
iurnales in loco, ubi Waldaffa insurgit, similiter in pago Nithagowe in villa
Eggistat capellam unam cum huba sua, in qua exstructa est, cum mancipiis tt
perpetualiter ad possidendum stipulatione subnixa.
Actum die V. idus Augusti, anno dorn, incarn. DCCC . T/KYYt. Sig. Wigastes.
Sig. Bibule qui hanc donationem fecerunt.
Ego Adelhard scripsi et subscripsi
Abschr. aus dem lib. tradd. Blid. Bei Kindlinger 137, S. 12. Hiernach gedr. Kindlinger
Hörigkeit S. 219; Will, Mon. Blid. S. 5.
») Das bei Will hinzugesetzte amen fehlt bei Schott und Kindlinger.
*) Nicht Wetteraiba, wie Will.
°) Yon Odilmarus ab bei Will nicht mitgetheilt.
Digitized by
Google
881 August 9.-881 December 3. 81
70. — Salucho schenkt dem Kloster Bleidenstatt sein Gut zu Sei-
bach im Niddagau und einen Mühlenplatz an der Nidda. —
881 August 9.
Ego in dei nomine Salucho pro remedio anime mee dono ad sanctum Fer-
rucium in monasterio Blidinstat quidquid habere videor in pago Nithagowe in
yilla Selbahe cum loco ad molendinum faciendum in littore Nithaha cum agris,
pratis et pomerio nuper plantato et circumsepto stipulatione subnixa.
Actum sub die et anno quo supra 1 ).
Ego Adehard scripsi et subscripsi.
Abschrift yon Schott und Kindlinger 137, 13. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 5.
71 — Rutpert schenkt dem Kloster Bleidenstatt Grundstücke zu
Seibach und in der Bärstatter Mark im Eönigssundragau.
— 881 August 9.
Ego in dei nomine Rutpert dono in elemosinam ad sanctum Ferrucium
in Blidinstat in supradicta 2 ) yilla Selbahe iurnales XY et in pago Cunigeshundero
in Peristatter marca iurnales VI terre arabilis et mancipia tt perpetualiter ad
possidendum stipulatione subnixa.
Actum sub die et anno quo supra 8 ).
Ego Adelhard scripsi et subscripsi.
Abschrift yon Schott und Kindlinger 137, 13. Hiernach gedr. Will, Mon. Blid. S. 6;
vergl. Yogel S. 148, 537; Friedemann, Hess. Arch. VI, 7.
72. — Graf Walaho schenkt dem Kloster Bleidenstatt sein Gut zu
Seibach im Niddagau. — Bleidenstatt 881 December 3.
Ego in Christi nomine Walaho comes dono in remedium anime mee et
parentum meorum in elemosinam pro lumine ad altare sancti Ferrucii qui in
monasterio Blidinstat almificis claret miraculis rem meam in pago Nithagowe in
Selbahe marca mansum I. ft ) et quidquid ad ipsum mansum de iure attinet cum
mancipiis ttl sub nomine Baugulf Meingoz Polmar, a die presenti et deinceps
perpetualiter ad possidendum.
Actum publice in monasterio Blidinstat sub die Üt non. Decembris, anno
Y. domini nostri Ludowici regia tt.
Big. Walahi comitis qui hanc donationem fieri rogavit.
Ego Rodingus scripsi et subscripsi.
Abechr. tob Schott und Kindlinger 137, 13. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 6.
Ueber die Datirong der vorstehenden Urkunde weichen die Ansichten ab. Yogel S. 191,
Kote 4, setzt sie in 854, eine offenbar rein willkürliche und durch Nichts zu begründende An-
nahme. Schliephacke I, 107, folgt einfach Yogel, ohne sich die Mühe einer Prüfung des Sach-
rerhaltes zu nehmen; der bezügliche Passus bedarf desshalb sehr der Berichtigung. Abweichend
von Beiden hat "Wül die Urkunde dem Eonige Ludwig III. zugeschrieben und demnach vom
3. December 881 datirt. Der letzteren Annahme dürfte als der wahrscheinlicheren in Hinsicht
l ) Nämlich „Y. idus Augusti anno dorn, incarn. doccLXXXI" in der vorhergehenden
Tradition.
■) Die Torhergehende Tradition betrifft Seibach.
*) Nämlich Y. idus Augusti anno dorn, incarn. dccc . LXXXI.
») I. fehlt bei Will.
Digitized by
Google
82 882 Januar 19. — 882 Deceraber 2.
darauf, dass als Schreiber Rodingus genannt wird, immerhin zuzustimmen sein, wenn auch
nicht ohne alle Bedenken. Rodingus, der die Traditionsurkunden von 878 — 879 October 17
schrieb, erscheint nämlich in den Urkunden seit 879 October 17 nicht mehr, von 880 Februar 3
ab begegnen uns andere Schreiber, und nur in dieser Urkunde, die Richtigkeit der Datirung
WilTs vorausgesetzt, erscheint noch einmal und zwar zum letzten Male Rodingus. Auffallend
ist ferner, dass gerade in der vorliegenden Urkunde die Angabe des Incarnationsjahres fehlt,
welche Rodungus in den sonst von ihm geschriebenen Urkunden niemals unterliess.
73. — König Ludwig schenkt auf Bitten des Erzbischofs Luitpert
von Mainz und der Grafen Conrad und Meingoz dem
Kloster Bleidenstatt dreiMansen zu Nordenstatt imKönige-
sondragau in der 'Grafschaft des Grafen Hatto. — Frank-
furt 882 Januar 19.
In nomine sancte et individue trinitatis. Hludowicus divina favente dementia
rex. Notum sit omnibus sancte dei ecclesie fidelibus nostrisque tarn presentibus
quam futuris, qualiter nos ob interventum Luitperdi ft ) venerabilis Maguntine aedis
archiepiscopi necnon Cuonradi et Meingozi dilectorum comitum nostrorum, ecclesie
sancti Ferrutii in Blidenstad ex fisco nostro* Wisibad in pago Cunigeshundra in
villa que dicitur Nordinstat in comitatu Hattonis comitis mansos DI terre arabilis
cum curtilibus, edificiis, mancipiis, agris, pratis, campis, silvis, vineis, aquis
aquarumque decursibus et omnibus ad ipsos mansos pertinentibus in proprium
donayimus atque transtulimus per presentes. Unde et hoc nostre auctoritatis
preceptum fieri iussimus, per quod decernimus atque iubemus, ut iam dicta
ecclesia seu eius rectores licentiam habeant, prefata bona donatione nostra
tenendi, donandi, tradendi, commutandi, vendendi vel quidquid sibimet placuerit
faciendi sine ulla alicuius contradictione. Et ut hec concessionis nostre auctoritas
pleniorem in dei nomine obtineat firmitatem, manu propria subter eam firraavimus
et annuli nostri impressione iussimus assignari Arnulfus cancellarius ad vicem
Luitperdi archicapellani recognovi et subscripsi.
Data XIV kal. Febniarii, anno dominice incarnationis DCCCLXXXII,
indictione X b ), anno Vi Hludowici serenissimi regis.
Actum Franconofurt palatio regio, in dei nomine feliciter. Amen.
Abschr. von Schott und Kindlinger 187, 26. Gedr. Wilmans Kaiserurk. I, 517; Will, Mon.
Blid. 21; yergl Friedemann im Aren. f. Hess. Gesch. VI, 7; Sohliephacke I, 106.
74. — Frankflirt 882 December 2.
Karl der Dicke bestätigt die von seinem Vater Ludwig dem
Deutschen der Salvatorkapelle zu Frankfurt gemachten Güter-
schenkungen und sonstige von demselben getroffenen Bestim-
mungen. Genannt werden et illud monaeterium ad Ursella, et illam
aecclesiam in villa, quae dicitur Steti et illam aecclesiam ad Sueinheim
cum omni decimatione cum mancipiis et terris ad eam pertinentibus —
et illam villam quae dicitur Eadelscams cum omnibus appenditiis
Data tttt nonas decembris. Anno incarnationis domini dccc.LXXX.tL
ft ) Wilmans Liutperdi.
b ) So die Absohr. statt XTV, wie schon Wilmans bemerkt.
Digitized by
Google
886 Februar 26.-892 November 17. 33
Indictione XV. Anno imperii piissimi imperatoris Karoli ML Actum Franconofurt
curte imperiali In dei nomine feliciter amen.
Gedr. Gnden. I, 2; Böhmer, C. d. Moenofr. S. 5, mit Angaben über die ehemals vor-
handenen vier Originale und Varianten. Sonstige Drucke und Nachweise bei Scriba Regg. 1, 181,
II, 218, wo jedoch das unrichtige Monatsdatum December 12.
75.— Prüm 886 Februar 26.
Abt Ansbald und der Convent zu Prüm geben in einem Prekarie-
vertrage Hartmann bezeichnete Besitzungen des Klosters — unter
denen ultra Renum in pago Heinrike in Bruibah — in lebens-
längliche Nutzniessung.
Actum publice coram altare s. salvatoris sub die . IUI. kaL marcii. anno. VI.
domno Karolo cesare.in dei nomine feliciter. amen.
Im goldenen Buche der Abtei.
Gedr. Mittelrh. U.-B. I, 125 mit 882.
VergL Goerz, Mittelrh. Regg. I, No. 747.
76. — Herewicus schenkt dem Kloster Bleidenstatt Grundstücke
in der Sindlinger Mark — 889 December 13.
In dei nomine ego Herewicus dono pro remedio anime mee et uxoris mee
Adelindis ad sanctum Ferrucium in Blidinstat in pago Mthagowe in Singelingero
marca mansos tt cum pratis ad XXYt carratas 1 ) iuxta Moin fluvium perpetuo
possidendos stipulatione subnixa.
Actum sub die idib. Decembris, anno dorn, incarn. DCCC . LXXXIX, anno
domini nostri Arnolfi regis piissimi.
Sig. Herewici. Sig. Adelindis qui hanc donationem fieri rogaverunt.
Ego Polbert scripsL
Abechr. bei Schott und Kindlinger 137, 15. Hiernach gedr. Will, Mon. Blid. S. 8.
77.— 890 Februar 17.
Der Priester Batheri schenkt dem Kloster Fulda, welchem
Abt Sigihart vorsteht, „quicquid proprietatis habeo in comitatu
TJualahes in Cruftero marcu et in Fisgobah . excepta una area
unter Vorbehalt des lebenslänglichen Niessbrauchs.
Facta est autem haec traditio anno ab incarnatione domini DCCCXC
regnante gloriosissimo rege Arnolfo IQ regni eius anno feliciter XTTT. kal.
martias coram testibus bis. — — — — — — — — — — — —
C. 83«, 220 H<L c.
Gedr. Sohannat No. 583, S. 216; Dronke No. 635, 8. 290.
78. — Alolf schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Kirdorf. — Lorsch
892 November 17.
Ego in dei nomine Alolf et coniux mea Huba donamus ad sanctum Nazarium
martyrem etc. in pago Nitachgowe, in villa Kirchdorph, quidquid ibidem habere
videmur, et mancipia LVILl stipulatione subnixa.
*) rarnales Kindlinger, Will.
Codex dipL Nat*. 1,1-
Digitized by
Google
84 897.
Actum in monasterio Laurissamensi die XV kalendas Decembris, anno
incarnationis DCCCXCH, Arnolfi regis.
Tradd. Lauriah. III, 3325.
79. — Beczecha schenkt dem Kloster Bleidenstatt zwei Mansen
mit einem Bifang, zwei Hörige und einen Dienstmann zu
Lorch. — 897.
Ego in dei nomine Beczecha ancilla domini — trado — ad illud monasterium,
ubi preciosus martyr Christi Ferucius corpore requiiscit, et in ius et in proprie-
tatem fratrum — mansos IL cum uno bifango, et mancipia IL et servientem L
in villa Lorecho cum collaboratu eorum et substantia — , ut amodo in futurum
ad opus predictorum fratrum serviant etc.
Bodmann S. 110, Auszug aus seinem Bleidenstatter Traditionsbuche, hiernach Will, Mon.
Blid. S. 30.
80. — Aus dem „Summarium et registrum bonorum Blidenstatensium
(saec. IX. X.) a
Hec sunt bona que pertinent ad ecclesiam sancti Ferrucii in Blidinstat.
3. Udo quidam contulit ecclesie nostre mansos II. in Aoringon 1 ), qui
serviunt ad opus senioris, solvit quilibet Y. solidos, unum vervecem
et unciam ovorum.
4. In Rumingesbache sunt mansi II. et XVILL. iurnales terre arabilis,
quos habet Gisübert, solyit VI. maldra siliginis, dat parafredum,
pullos Y. ova XX. ducit in messe IL carradas fem et totidem
lignorum ad dominicum.
5. In Sualbahe habemus ecclesiam cum mansis servilibus tt, unus est in
dominico, de altero servit Reginbert cum filiis suis, quilibet eorum arat
in vere Vt iurnales et totidem in estate, metit cum filiis suis, secat,
triturat fruges et ducit ad dominicum, solvit denarios Yl et ova XX.
6. In eadem villa habemus silvam et XÖ iurnales terre arabilis, hos
habet Wialtrud vidua Meginhardi, servit ad opus dominicum Xlt dies
in anno, ducit CXXV palos, pascit LXXX porcos usque ad octavam
sancti Martini et solvit denarios Yl, filia eius uxor Yolberti facit
mensales tt de lino suo, dat gallinas tt et ova Xtt.
7. In Medinesbehe habemus curtem cum tribus mansis et mancipiis Yttt,
quorum duo serviunt tt dies in ebdomate per annum, pascunt boves
in hyeme, ducunt sex carradas ligni et OL palos ad dominicum.
Reliquorum quilibet servit ttt dies in ebdomate, solvit tt maldra sili-
ginis et totidem avenae, vervecem t; femina dat pro opere denarios tV,
pullos Ü et ova Xtt.
8. Juxta Ibingon dedit domina Suanahildis comitissa bifangum in loco
qui dicitur wizeholtz, est divisus in Y mansos et XVt iurnales, duos
mansos cum dictis iurnalibus habet Gunzo in beneficio, servit cum
femina ad opus dominicum, solvit quartale vini, X oves, 11 libras lini
l ) In Kindlinger's Abschr. unleserlich.
Digitized by
Google
85
et talentum ovorum. Ceteri Üt mansi non sunt exculti, nichil solvunt
preter tfl carradas ligni et L palos ad dominicum *).
9. In Gisinheim dedit nobis Ottgarius archiepiscopus curtile 1 cum agris
et vineis ad Vt carradas et mancipiis Vi quorum quilibet servit ad
annum in vineis ad opus senioris, femine lavant mensales et quelibet
solvit pullos fit et ova Xfi a ).
12. In Orlu — — — — — — — —— — — — — —
Ex manso ingenuali abstulerat Herefridus X iurnales agrorum et
pratorum fi, quos restituit ecclesie nostre antequam in hostilicium iverat
cum duabus vineis in Waldaffa que solvunt carradas II et dimidium.
13. Ex bifango ad Rode dedit nobis Adilbertus comes duos mansos terre
arabilis cum silva et mancipia Uli, quorum quilibet servit tt dies in
ebdomate, dat porcum in altero anno, Ü maldra tritici, t carradam
ligni et oves UÜ, femine lavant mensales, quelibet facit camsiles tt
de lino nostro, dat pullos fi et ova Xfi *). '
14. In Pinguia sunt duo mansi fiscales et XVÜt iurnales quos dedit Luit-
bertus archiepiscopus cum uno manso in Wynkelo, de quo servit Milo
cum filiis suis ad opus senioris, in vindemia dat fi carratas vini et
solido8 Vi quos habet Hatto comes, advocatus ecclesie nostre, in bene-
ficio. In eadem villa habemus vlll iurnales vinearum et mancipia Vi
quorum duo nichil solvunt, sed operant in vineis ad vindemiam Hl dies,
triturant uvas et cetera faciunt servitia, reliqui autem serviunt in
vineis, navigant et solvunt in festo sancti Martini denarios VI 4 ).
15. TJdalricus comes et uxor eius Giselhild dederunt nobis in Widüsassin
et in Husun mansos Hl cum hubis suis, una in dominico et 11
serviles, quorum quilibet dat frishingam, denarios V valentem, urnam
vini, pullos Hl et ova Xlt, femine vero ad easdem hubas pertinentes
faciunt singule camsfle et solvunt denarios Ht 6 ).
16. In Ramenescheida est huba que continet XXXVI iurnales terre ara-
bilis, solvit Hl maldra siliginis, totidem avene et 1 maldrum ciceris,
pullos Vi et ova XXllll. Hanc hubam habet Heribertus et gener eius,
ambo serviunt in silva, cedunt ligua et ducunt CC palos ad dominicum,
femine dant de lino libras Hl et ova XH. In vicinia eiusdem ville
habemus diversas curtes, quas habet Hatto comes in beneficio 8 ). -
17. In Nordinstat et in Wisinbade sunt hübe VI et mancipia XV quorum
quilibet solvit Hl maldra siliginis, solvit ad opus senioris et pascit
porcos usque ad missam sancti Martini, femine faciunt mensales H de
lino suo, quelibet dat pullos Hl et talentum ovorum 7 ).
A ) Bodmann 99*, HI libras Uni, 393*; Vogel 145, 400.
*) Bodmann 97«; Dahl 86; Yogel 143. Yergl. die bezügl. Urk. von 838 October 28.
*) Bodmann 123* — mancipiis — camisiles, 393 *; Dahl 85; Yogel 144, 160. ,
4 ) Bodmann 92 * — in beneficio fehlt; Dahl 85; Yogel 143, 189.
^ Bodmann 116«; Yogel 148.
•) Yogel 189, Note 2. Will: Otto omnes.
Bodmann 393*.
3*
Digitized by
Google
36
18. Ibidem dedit Karolus imperator mansos ttt cum mancipiis VÜl, quorum
quilibet servit tt dies in ebdomate, solvit V maldra siliginis et totidem
tritici, femina dat de lino libras ttt, pullos Ü et ova XtL
20. Hatto comes dedit in Berestat hubas tt cum areis et mancipiis Vi,
quorum quilibet servit per annum ad opus senioris, solvit ttt maldra
siliginis et totidem tritici, pullos ttt et denarios Vi 1 ).
22. In Massinheim habemus curtile t, quod dedit Heinricus rex cum
mancipiis, quorum quilibet dat vervecem, solvit Vi maldra siliginis,
ducit tt carradas ligni, femine lavant mensales, dant pullos Uli et
ova Xtt.
26. In Waldaffa dederunt Hatto comes et soror eius Waltrud vineam
t et cetera bona sua in Biburc cum mancipiis ttt quorum quilibet
solvit carradam vini et navigat ad opus senioris toties eis precipitur *).
27. In Mthehe est huba senilis quam dedit Sunzo eo die quo nupsit cum
consensu fratris sui, de qua solvit Sigefrid V. maldra siliginis, servit
et navigat ad opus dominicum.
28. In Sundlinga est decima quam dedit Azela soror nostra pro anni-
versario parentum suorum, de qua solvit Libicho XV maldra siliginis
et totidem tritici in missa sancti Martini.
29. In eadem villa est huba cum edificiis suis, de qua solvit Heinricus
claudus cum filiis suis Yttt [maldra] siliginis, servit tt dies in ebdo-
mate et dat vervecem cum talento ovorum.
30. Berta soror nostra tradidit in die obitus sui cum consensu fratris sui
Hartlibi ttt talenta puri argenti et domum in qua habitat cum orto
et pratis tt, de quibus solvit Hezilo VI solidos et servit ad opus
dominicum toties ei precipitur.
31. In Hohinstat est huba cum mancipiis HI. quorum quilibet solvit HL
maldra siliginis et porcum I. femina dat pullos HL et unciam
ovorum.
32. In Cruftela sunt mansi HL quos dedit Osterlindis, quorum unus
solvit X. maldra siliginis, alteri solvunt solidos VL et serviunt, femine
lavant camsiles, dant pullos HI. et talentum ovorum 8 ).
33. In eadem villa dedit Herigerus archiepiscopus in die obitus sui XVHL
iugera agrorum cum mancipio I. qui solvit solidos IL et servit ad
opus senioris toties ei precipitur.
36. In villa Hocheheim est huba quam dedit Hatto comes cum filiis suis,
de qua solvit Arnold VÜl maldra siliginis et porcum ad Vt denarios
valentem et servit ad opus dominicum; femina lavat camsiles tt et
dat unciam ovorum 4 ).
1 ) Vogel 189, Note 2.
2 ) Bodmann 74; Vogel 180, Note 2 mancipiis VIII.
*) Eindlinger übersah bei der Abschriftnahme diese Stelle. Demnach stimmen von hier
ab die laufenden Nummern nicht mehr mit denen in der Ausgabe von Will.
4 ) Vogel 189, Note 2.
Digitized by
Google
901. — 909 December la 37
41. In villa Lohinstein sunt vinee ad Vt carradas quas dedit Cunradus
comes in obitu matris sue cum domo in qua Huwart vinitor habitat
42. In Bornicho est huba servilis que solvit ÜI solidos et servit ad opus
dominicum, femine dant pullos YI et talentum ovorum.
43. In eadem villa est rubus ad XX iurnales, de quo solvit villicus
denarios Yftt et servit semel in anno ad dominicum.
44. In villa Jossebahe dedit domina Vodilhilt pro remedio anime patris
sui Udalrici comitis cum consensu et voluntate filiorum suorum Udalrici
et Rugeri hubas Ü cum areis suis que solvunt YÜl maldra siliginis et
solidos fflt, femine dant de lino libras V, pullos YI, et talentum ovorum *).
45. Eadem domina, antequam facta est soror nostra, dedit nobis cum con-
sensu filii sui Udalrici prepositi in Hornawe agros Yt cum mancipiis tt
qui serviunt ad dominicum et quilibet solvit denarios Ytt 8 ).
46. In eadem villa dedit Hazilo areas tt que solvunt solidos ttt, et cum
in Langobardiam iturus erat, tradidit hubam t cum mancipiis qui
solvunt Yt maldra siliginis et porcum XÜ denarios valentem, femine
dant pullos Ytt et talentum ovorum.
In den erhaltenen Abschriften des Registrum ist jedoch nicht enthalten die von Bodmann
S. 393 im Auszöge mitgetheilte Stelle : In Wynkelo habemus iurnales XY — femina lavat oami-
siles, dat de lino suo libram I etc.
Abschrift von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des Rheingräflichen
Hauses (Miltenberg); hiernach die Abschrift von Kindlinger, 137, 1 — 7; hiernach gedr. Will,
Mon. Bild. 9 ff.
81. — 901.
Unroch schenkt dem Kloster Bleidenstatt „Casale unum et duas
huobas cum im. mancipiis in villa Winkelo, quorum nomina sunt Adalhart etc.
et servientes YI. cum integra eorum generatione, et quidquid ibidem habere
visus sum, exceptis duobus fresonibus, qui nichüominus ad praedictam Christo
famulantium monachorum .... in praedicta festivitate ministrabunt panes frumen-
tarios YT. et friskingas IY. et ova XX. etc."
Mitgetheilt von Bodmann S. 11 aus seinem „Bleidenst. Traditionsbuche" ; hiernach Will,
Mon. Blid. 8. 30; vergl. Dahl S. 85, Yogel S. 142, 404.
82. — König Ludwig IV. bestätigt einen Tausch zwischen dem Erz-
bischof Hatto von Mainz und dem Kloster Fulda, welches
letztere Salmünster im Gau Wetereiba erhält und dafür
Massenheim in der Grafschaft Cuningishuntra an Mainz
abtritt. — Ingelheim 909 December 13.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ludewicus divina favente dementia
rex. Noverit omnium fidelium nostrorum presentium scilicet et futurorum industria,
qualiter fideles nostri Hatto videlicet Maguntine ecclesie archiepiscopus noster
spiritalis pater et Houke bone memorie abbas pro rerum suarum inita commu-
tatione serenitatis nostre aures pulsaverunt. Quorum precibus benigno vultu
>) anime fehlt bei Kindlinger. Vogel 150, No. 9, 283, Note 1, pullos VII.
*) Vogel 233, Note 1.
Digitized by
Google
38 909 December 18. — 909 December 14.
annuentes ex nostre auctoritatis licentia concessimus, quatinus ambo iuris sui
res secundum placitnm in bono invicem disponerent. Tunc idem spiritalis pater
noster sue proprietatis locum Salchinmunstere nominatum in comitatu Gebehardi
et in pago Wetereiba situm ad monasterium sancti Bonifacii, Fulda dictum, cum
sui advocati Hunfridi manu a predicto eiusdem cenobii rectore et ab ipsius
successoribus cum omni integritate in perpetuum possidendum contradidit Econtra
vero ab eodem monasterio locum Massenheim dictum in comitatu Cuningishuntra
iacentem cum prefati abbatis et illius advocati Alberici manu et tocius congre-
gationis pari consensu cum ecclesia, curtilibus, edificiis, agris, pratis, pascuis,
vineis, silvis, aquis aquarumque decursibus, cultis et incultis, aditibus et reditibus,
quesitis et inquirendis et omnibus quecunque dici vel nominari possunt, ad eundem
rite pertinentibus locum per recompensationem sine ullius contradictione persone
perpetualiter tenendum atque possidendum nobis nostrisque fidelibus coram positis
in proprietatem accepit. Bogatu ergo supradicti abbatis memorato archipresuli
preceptum confirmationis inde scribi iussimus, per quod yolumus firmiterque
iubemus, quatinus ab hodierna die et deinceps idem Hatto archiepiscopus liberam
atque securam habeat potestatem habendi, donandi, vendendi, commutandi vel
quicquid sibi libuerit faciendi. Et ut hec auctoritatis nostre concessio inviola-
bilem perenniter in evum obtineat firmitatem, manu propria subter eam firma-
vimus et sigillo nostri nominis insigniri precepimus.
Signum domni Ludewici serenissimi regis.
Salomon cancellarius ad vicem Pilgrimi archicappellani recognovit
Data idus Decembris, anno incarnationis dominice DCCCCVLLLL, indic-
tione XHL, anno vero regni gloriosissimi regis Ludewici X. Actum Ingilinheim
in dei nomine feliciter amen.
Gedr. Guden. I, 847; Kremer, Or. Nass. II, 36. Yergl. Böhmer No. 1228; Friedemann,
Hess. Arch. VI, 7; Gegenbaur, KL Fulda 49; Will, Regg. I, 94, No. 6ß.
83. — Konig Ludwig IV. überträgt dem Kloster Bleidenstatt das
auf richterlichen Spruch confiscirte Gut des Grafen
Hermann zu Wallbach und Horoe im Lahngau. — Ingelheim
909 December 14.
In nomine sancte et individue trinitatis. Hludowicus divina favente dementia
rex. Si loca ad cultum divinum destinata nostro iuvamine augere studuerimus,
deum inde propitium habere credimus. Quapropter noverint omnes fideles nostri,
presentes scilicet et futuri, quia nos rogatu atque consultu Hattonis venerabilis
archiepiscopi, spirituahs patris nostri, necnon Cuonradi comitis nostri dilecti in
pago Logenahe in comitatu ipsius Cuonradi in villis Wahalebach et in Horoe l ) ad
ecclesiam sancti Ferrutii in Blidenstat pro remedio anime nostre in proprium
donavimus, hoc est quidquid Herimannus comes ibibem habere visus fuit et sibi
ob sua facinora legali scabinorum iudicio ablatum est, cum curtibus, mancipiis,
edificiis, agris, pratis, terris cultis et incultis et omnibus illus pertinentibus.
l ) Horoe nach Vogel S. 570, welchem Eehrein S. 217 und Will im Register folgen, aus-
gegangener Ort.
Digitized by
Google
909 December 14. — 910 April 6. 39
Jussimus hoc quoque preceptum inde conscribi, per quod volumus firmiterque
iubemus, quatenus supradicta proprietas cum omnibus suis appendiciis ad
predictam ecclesiam perpetualiter possidenda pertineat, manu nostra illud firma-
vimus et sigilio nostro consignari iussimus.
Signum domni Hludewici serenissimi regis. Salomon cancellarius ad vicem
Pilgrimi archicapellani recognovi
Data XIX. kal. Januarii, anno dominice incarnationis DCCCCVHQ, indic-
tione Xttt, anno vero regni Hludowici gloriosissimi regis X.
Actum Ingilinheim in dei nomine feliciter. Amen.
Abschr. von Schott und Kindlinger 187, 27; gedr. Wilmans, Kaißerurkunden 518; Will,
Mon. Blid. 21; yergl. Vogel, 8. 570; Will, Regg. I, 94, No. 67.
84. — Eonig Ludwig IV. bestätigt die von dem Erzbischofe Hatto
von Mainz dem Kloster Fulda gemachten Schenkungen. —
Tribur 910 April 6.
Sanctarum auctoritate paginarum et diuinarum monitis scripturarum fidelium
aurem ft ) multimodis admonitionibus pulsantur, ut huius peregrinationis tempore
• omni uirtute satagant elaborare. ut bonis operibus et elemosinarum largitate
uitam mansuram acquirant. Multum enim est felix et laudabile commercium
dum de uilibus et perituris rebus §tern§ uit§ gaudium comparatur. magna etenim
pietas largitoris qu§ nos docet spretis terrenis cglestem patriam thesaurizare.
Unde ego Hatto dei gratia et misericordia dispensante Mogontiac§ §cclesi§ archi-
episcopus regnante domno Ludewico gloriosissimo rege et residente in palacio
Triburensi cum reuerentissimo abbate Hugge Fuldensis monasterii cgterisque
eiusdem monasterii fratribus et clericis ad eorum omnium presentiam quicquid
proprietatis habui in Massenheimere marca. et in Wiccrino marca. et in Ruwen-
heimere marca. et in Geraha marca. et in Lichsamene marca. hoc totum in
manus Gerhardi comitis et Chunradi comitis dedi ea ratione. ut cum omni inte-
gritate ad sepulcrum preciosissimi Christi martiris Bonifacii in monasterio Fuldensi
contraderent. quarum rerum traditiones legitime in presentia gloriosissimi Ludowici
regis peractas deprecor et obtestor ipsum abbatem omnemque sancti Bonifacii
congregationem per ineffabilem sanctam trinitatem sanctorumque amorem et
reuerentiam ut numquam alicui hominum inbeneficientur sed ad generales usus
fratrum perpetuo conseruentur. Si uero aliquis successorum meorum contra has
res aliquam generare calumpniam presumpserit. primo iram dei omnipotentis
incurrat et quod repetit nullatenus euindicet. sed quicunque litem uel contro-
uersiam aliquam intulerit auri libras XII. argenti XXXVI. libras coactus regiae
maiestatis reus exsoluat.
Datum palatio Triburensi coram rege Ludouuico qui et conscribi et sigilio
suo insigniri iussit. anno dominicae incarnationis DCCCC.X. indict. XTTT. anno
uero domni Ludouuici serenissimi regis XI. VQL idus Aprilis. Ego in dei nomine
Hatto archiepiscopus et cancellarius has litteras iussu meo scriptae recognoui et
manu propria subscripsL f sig. Gebehardi et Cunradi comitum qui easdem
*) aures Sohannat.
Digitized by
Google
40 910 April 6.-927 März 12.
traditiones rerum fideli manu susceperunt et hoc coram rege iurauerunt ut eas
sancto Bonifacio martyri fideliter delegarent et precepto regio confirmarent.
f sig. Ditolfi Wormacensis episcopi. f sig. Einharti Spirensis episcopi. f sig.
Uuerinheri comitis. f 8 *g' Liutfiridi comitis. f sig. Gotdankes comitis. f sig.
Hartmanni comitis. f sig. Ratoltes. f sig. Geroltes et aliorum plurinm.
Signum a ) domni Ludouuici gloriosissimi regia.
Eb. II, 128. Text offenbar abgeändert und interpolirt. Brower, Antt. Fnld. 255; Sehannat
No. 549, S. 225; Guden. I, 5; Kremer, Or. Nase. II, 39; Hontheim No. 139; Dronke No. 654,
S. 302. Vergl. Gegenbaur, El. Fulda, S. 50; Will, Regg. I, 94, No. 69.
85. — Alfwin und Ada schenken dem Ursulastifte zu Coln Güter
zu Bierstatt, Eloppenheim, Erbenheim und Wicker im
Eönigssundragau und im Nahegau (P). — Worms 927 März 12.
C. Ille caducis rebus praesentis saeculi feliciter utitur, qui sibi ex his
aeterna comparat praemia, sciens quod Cristus dominus noster non in tantum
conspicit muneris quantatem (sie!) in quantum deuotionem offerentis. Ideo ego
in dei nomine Alfiiuinus ac dileeta coniux mea Ada ad ecclesiam sanetarum
uirginum, quae est extra muros Coloniäe ciuitatis publice construeta, ubi uir
uenerabilis Uuichfridus gratia dei archiepiscopus praeesse uidetur, pro animae
nostrae remedio et pro aeternae mercedis intuitu neenon et pro piae recordationis
nostrae debito donamus nostram proprietatem et in proprium tradimus ac de iure
nostro in ius et dominationem iHius ab hodierna die transfundimus, ut haec
eadem proprietas sanetis sororibus domino die noctuque fideliter ibidem famu-
lantibus omni tempore proficiat in augmentis perpetualiter in dei nomine possi-
denda. Hoc est curtem I. sitam in Euningessundere in comitatu Euerhardi
comitis in uilla Birgidesstat dieta cum casis diuersis, cum terra salaricia, pratis,
campis, siluis, paseuis, aquis aquarumue decursibus, uiis et inuiis, exitibus et
reditibus, quaesitis et inquirendis omnibusque rebus ad eandem curtem iuste
legitimeque pertinentibus, cum mansis XXX. totidemque maneipiis utriusque
sexus ea inhabitantibus, quorum haec nomina sunt. Buothgoz et uxor eius
Ruothuuich. Hupolt. Rateri et uxor eius Frithegart cum filiis IQ. Sigithrud et
filius eius Bantalach. Heribolt. Uuarburch. Ruothrud. Uualdrai Nitzo. Folcolf.
Criemilt. Engila. Imma. Focko. Thiedo. item Uualdrat. Uuanburch. item Ruoth-
uuich. Uuano. Bougrat. Garaman. Uuerinbrat. Uuielant. Hugibrat. Et cum duabus
partibus ecclesiae inibi construetae et census exinde proueniendi ac terra salaricia,
pratis, uinea et maneipiis ad eam pertinentibus nominibus his. Heio. Alfgart
cum filiis suis. Jacent autem ipsa XXX. mansa in subter signatis locis in prae-
fata uilla Brigidesstat, Vlll. praeter terram salariciam, in Clopheim IUI., in
Ersinesheim NIL, in Uuichara im praeter terram salariciam et ecclesiam quae
ibi construeta est, de qua annis singulis ad censum soluendi sunt solidi XY. In
pago Achgouue appellato in comitatu Euonradi comitis in uilla Blitgeresuuilere
VJJI. praeter terram salariciam. Haec itaque omnia praelibata ego supra-
memoratus Alfuuinus et dileeta coniux mea Ada ad antedietam ecclesiam
a ) Von Signum ab fehlt bei Sehannat.
Digitized by
Google
927 Mftrz 12. — 933. 41
sanctarum uirginum, ut iam dictum est, tradentes fiiit nostra postpetitio, ut
sanctimonialeß ibi constitutae nobis ea in beneficium praestarent cunctis diebus
uifcae nostrae, quod et fecerunt, ea uidelicet ratione, ut ipsa tantum usualiter
poedderemus et non haberemus potestatem alicubi uendere nee condonare nee
per ullum ingenium de parti saepe memoratae ecclesiae abstrahiere et ad censum
exinde annis nngulis ad missam saneti Martini solidos V. de argento persolueremus
et post nostrum quandoque de hac luce discessum cum omni melioratu et super
augmentatione illuc iterum reuerterentur. Et ut haec quidem praestaria firmior
stabiliorque manere possit, rogauimus hanc cartam inde conscribi manuque nostra
rabtus illam firmauimus manibusque bonorum et probabilium testium subter
nominatorum firmari feeimus.
Signum Alfuuini et Adae dileetae eius coniugis, qui hanc cartam donationis
et praestariae fieri rogauerunt Big. Uuichfridi archiepiscopi — Euerhardi
oomiti8 — Adalhardi comitis — item Alfuuini — Rathberti — Ecquini — Erem-
fridi — Liuthberti — Godefridi — Rathpoldi — Fritheboldi — Hathageri —
Thruduuini — Ruothgancgi — Uuoluini — Nantarii — Beginhardi — Suithgeri
— - Odrici — Ruothgeri — Megingozi — Megizonis — Branthog — Polcmari —
Uuiserici — Ruothardi — item Ruothardi — item Megingozi — Adalberti pres-
biteri — Riparii presb. — Gerhardi presb. — Engilberti presb. — Hildifridi
presb. — Ruothardi presb. — Thiedonis presb. — Hildiberti presb. — Adae —
Lanzuindae — Idisburgae — Immae — Hildiboldi — Ruothpoldi — Beroldi —
Heriradi — Engilgeri — Thiedonis — Otberti.
Scripta UM. idus Marcii ab Heriberto presbitero atque cancellario et data anno
dominicae incarnatioriis DCCCCXXYIL, anno uero Heinrici gloriosi regis \1LLL.
Actum publice in ciuitate Uuormatia in dei nomine feliciter. amen.
Or. in Berlin.
Gedr. Höfer, Zeitschr. I, 357; Laoomblet, U.-B. I, No. 87 (mit unrichtiger Deutung der
Ortsnamen).
86. — Wiltrud, Mutter des Grafen Conrad, schenkt dem Kloster
Seligenstatt ihre Zehnten in der Diezer und Braubacher
Mark, sowie Ländereien und Zehnten bei Lahnstein. — 933.
Noverit sanete dei ecclesie tarn presens quam futura etas, qualiter Wiltrud
mater Cunradi cum manu eiusdem filii sui pro remedio anime sue parentumque
saorum contradiderunt omnem deeimationem in Dissermark et in Brubechermark
et in Lonstein mansum ac yineam et areolam unam omnemque eiusdem ville
deeimationem ad monasterium sanetorum martirum. Marcellini et Petri, quod est
ßitmn in superiori Mulnheim, quod moderno tempore Seigenstat nuneupatur.
Hanc autem hereditarie donationis oblationem fideli ac devota mente in usum
ibidem divinas laudes persolventium fieri decrevit et peregrinorum atque inopum
reeeptionem et indigentiam ac miserorum refectionem, pro qua impensa in quos-
libet pauperes et debiles cuiuscumque generis humanitate. Si quis autem avaricie
sthnulo devictus huius traditionis auetoritatem aut irritam facere aut in aliquo
minuere presumpserit, non habeat partem cum fidelibus Christi, sed deputetur
Digitized by
Google
42 942 Juni 30. — 948 März 27.
flammis exurendus cum reprobis, qui in illo tremendi examinis iudicio audituri
sunt a domino : Discedite a me maledicti in ignem eternum qui paratus est diabolo
et angelis eins. Huius vero sacratissime et veracissime traditionis descriptio facta
est anno dominice incarnationis DCCCCXXXm, indictione VI, regnante Henrico
rege anno XVI. regni ipsius. Testes quidem eiusdem traditionis, qui presentes
invocati fuerunt, fuerunt his postnotati libera conditione ex utroque parente
procreati: Eberhard, Tolman, Hisger, Meginfrid, Erloff, Godebald, Walprad,
Fruduwin, Bunhard, Ratbodo, Starfrid, Helmut, Hedinrich, item Hedinrich,
Wualduum, Kankorn, Bruning.
Abschr. von Schott, hiernach Kindlinger 137, S. 34.
Gedr. Wenck I, U.-B., S. 279.
87. — Liutwin schenkt dem Kloster Rodenbach sein Gut zu Eibingen.
— Im Kloster Rodenbach 942 Juni 30.
In nomine sanctae et individuae trinitatis. Ego Liutwin dono atque trado
ad sanctum Nazarium martyrem Christi seu ad monasterium in Rotunbah 1 ) in
marca de inferiori Muggistat in pago Wetereiba et in comitatu Hatumari comitis,
ubi venerabilis vir nomine Harricho moderno tempore abba dinoscitur, totum et
ex integro, quicquid ex hereditate materna possedisse visus sum adusque in prae-
sentem diem in loco, qui dicitur Hibingun, in pago Renense vel in marca eiusdem,
hoc est terrae araturiae iornales "VT. et yineas ad carradas HL cum area et
curtile, insuper et mancipia INI, quorum haec sunt nomina Adalfrid etc. ea
videlicet ratione, ut michi per praestariam usufructuario iure et post obitum
meum Hele^ibi nepti meae simili iure pertingerent, post utriusque vero decessum
totum quicquid supra notavi ad usum et potestatem fratrum praedicti monasterii
cedat perpetuo contradictione cuiuslibet hominis non obstante.
Facta est .haec traditio in praedicto monasterio Rotunbahe IL idus Julii anno
dominice incarnationis DCCCCXLIL, indict. XY. anno autem Ottonis regia YL
Testes dominus abbas Harricho, Helpherich, Boppo, Adaiger, Gebehart, Fridulin.
Aua dem Cartular des Stifts Obermockstadt gedr. Bodmann S. 99.
88. — Magdeburg 948 März 27.
König Otto I. überlässt dem Abte Hagano zu Hersfeld im
Tausch Güter in Ost- und Westfranken — in occidentali uero Francia
proprietatem quondam Eburhasti comitis in Herlibah, Bommaresheim, Fiurbach,
Suliburc, Buochon et Thurnafa gegen Güter zu Wormsleben,
Signum domni Ottonis (L. M.) inuictissimi regis.
Brun cancellarius ad uicfem Fridurici archicappellani recognovi.
Data VI. Eal. aprilis anno dominicae incarnationis DCCCCXL.YII. regnante
serenissimo rege Ottone anno XTTT. Actum Magidaburc in domino feliciter amen.
Orig. in Marburg.
Gedr. Wenck, H. L. G. üb, 28, Hlb, 28.
Vergl. Böhmer No. 154, Stumpf 157.
') Kloster Rodenbach bei Altenstadt, vergl. Landau Wetter. 86, Wagner Stifter I, 268.
Digitized by
Google
948 Märe 30. — 950 Mai 1. 43
89. -Magdeburg 948 März 30.
König Otto I. schenkt dem Kloster 8. Moritz zu Magdeburg
die von dem Kloster Hersfeld gegen Güter in Ost- und West-
franken eingetauschten Besitzungen zu Wormsleben.
Signum domni Ottonis (L. M.) inuictissimi regis.
Brun cancellarius ad vicem Fridurici archicappellani recognoui.
Data HI. kalendas Aprilis anno incarnationis dominice DCCCCXLVIL.
indictionis VI. anno domni Ottonis XIII.
Actum in Magedaburg.
Or. in Dresden (und * in Berlin).
Gedr. Leuber Stap. Sax. §. 1594; Lünig, R. Archiv X, 2, 341 ; Heinemann, C. d. Anhalt. 1, 15.
Vergl. Böhmer No. 155, Stumpf No. 158, Magdeburg. Regesten I, No. 114.
90. — Konig Otto I. schenkt auf Bitte seines Sohnes Ludolf dessen
Vasallen Gerung, Grafen im Königssundragau, sechsHufen
Königsgut zu Wallau, Breckenheim und Nordenstatt im
Königssundragau. — Walbeck 950 Mai I.
In nomine sancte et individue trinitatis. Otto divina auxiliante dementia
rex. Noverint omnes fideles nostri, presentes scilicet et futuri, qualiter nos
quasdam res iuris nostri per interventum Ludolfi nostri dilecti filii cuidam sui
ipsius vasallo Gerung nominato et in proprium concessimus id est hobas regias VI.
in villa Wanaloha et Brechenheim sitas in pago de Kunigessundera vocato in
comitatu prefati Gerungi comitis cum omnibus commoditatibus iuste üluc per-
tinentibuß iure perhenni in proprium, mancipiis, ex quibus unus Albo vocatur,
curtibus, edificiis, agris, yinetis, pratis, pascuis, silvis, aquis, aquarum decursibus,
molendinis, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, quesitis et inqui-
rendis, mobilibus et immobilibus. Quod si vero in supradictis villis Wanaloha
et Brechenheim plenitudo nostre proprietatis sex regalium hobarum non invenitur,
in proxima quod est Nornestat, ex nostra proprietate omnino eidem restituatur.
Jussimus quoque inde hoc presens preceptum conscribi, per quod volumus (et)
finniter iubemus, ut memoratus Gerung de hiis omnibus nostro dono sibi in
proprium concessis ammodo (amodo) ac deinceps omni tempore firmissimam
teneat potestatem quicquid sibi placuerit exinde faciendi, manu propria nostra
firmatum anuloque nostro sigilari.
Signum domni Ottonis invictissimi regis. (M.)
Brun cancellarius ad vicem Friderici archicappellani recognovit.
Data kal. Maii, anno dominice incarnationis DCCCCL., indict. "VTL, regnante
pio rege Ottone anno XV *). Actum Walechi in domino feliciter amen.
(S. R. cum notis Tiron.)
Abschriften in zwei Copiaren des Kreisarchivs Würzburg, hier nach dem Drucke Mon.
Boic. 31, I, 196 wiederholt.
Stumpf No. 18a
*) Ind. VII unrichtig statt Till, das Regierungsjahr XY unrichtig statt XIY.
Digitized by
Google
44 958 April 4. — 960 Februar 25.
91. — König Otto I. schenkt auf Bitte der Wittwe seines Sohnes
Lndolf zu dessen Seelenheile dem Kloster S. Alban bei
Mainz seinen Hof zu Neisen im Lahngau. — Mainz 958 April 4.
In nomine sanctae et individuae trinitatis. Otto dei gratia rex. Noverint
omnes fideles nostri presentes scilicet et futuri, qualiter nos pro remedio anime
dilecti filii nostri Luidulffi per peticionem dilecte et venerabüis matronae Idae,
viduae filii nostri prenominati, quasdam res nostrae proprietatis, tale videlicet
praedium, quäle nos in villa, quae dicitur Nasina, in pago Loginahe in comitatu
Eburbardi situm, cum omnibus, quae habuimus ad supradictum locum iure per-
tinencia, aeclesia, edificiis, mancipiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, silvis,
vineis, aquis aquarumque decursibus, molendinis, quesitis et inquirendis, viis et
inviis, exitibus et redditibus ad aeclesiam sancti Albani, que est foris muros
Mogoncie constructa, cui vir venerabüis Willihelmus preesse archiepiscopus
eiusdem civitatis dinoscitur, in perpetuum proprium donavimus. Et ut haec
nostrae auctoritatis tradicio per precedencium curricula temporum firma stabilisque
permaneat, iussimus hoc presens conscribi preceptum anulique nostri impressione
corroborari manuque propria subtus firmavimus.
Signum donini Ottonis serenissimi regia.
Luidulffus cancellarius etc.
Data anno domini. D.CCCC.LVHI, indictione I, anno XXTTT regni piissimi
regis Ottonis. Actum Moguncia civitate II. nonas April, in dei nomine feliciter amen.
Abschrift im Copialbuche des Stifts S. Alban im Kreisarchive zu Würzbnrg. Hiernach
gedr. Joann. II, 735; Kremer, Or. Nass. II, 73.
92. — König Otto I. schenkt einem gewissen Thiatgaz Güter in
Hessen, im Nahegau und im Königssundragau. — Worms
960 Februar 25.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Otto divina favente dementia
rex. Noverit omnium fidelium nostrorum presentium scilicet et futurorum sagacüas,
qualiter nos interventionibus Popponis Wirciburgensis ecclesig episcopi obtempe-
rantes cuidam fideli nostro Thiatgaz in proprium donavimus quicquid Hunald
hereditatis vel proprietatis habere videbatur in pago Hessiun in villis Wodaha
et Sulzaha in comitatu Meginfridi comitis nee non et in pago Nahgowe in locis,
que vocentur Spiazcesheim, Treise, in comitatu Emichonis comitis. Similiter et
in pago qui dicitur Cuninghessundra in villa Waldhoffa in comitatu Hatholdi
comitis, eo quod omnis hereditas et proprietas predicti Hunaldi nostrg regig
potestati in publico mallo iudicio scabinorum iure iudicata est. Nos vero eidem
fideli nostro Thiatgaz prescriptam hereditatem prenominati Hunaldi cum omnibus
appendieiis et adiacentiis suis ad illam iure legitimeque pertinentibus in proprium
concessimus. Jussimus inde hoc presens preceptum conscribi, per quod volumus
firmiterque iubemus, ut memoratus Thiatgaz de his omnibus nostro dono sibi in
proprium concessis firmissimam teneat potestatem quicquid sibi exinde voluerit
faciendi, manu propria firmatum et anuli nostri inpressione sigillatum.
Signum domni Ottonis invictissimi (L. M.) regis.
Digitized by
Google
965 October 18. — 970 Januar 17. 46
Liutulfu8 cancellarius ad vicem Brunonis archicancellarii recognovit. (S. R.)
Datum VI. kal. Martii, anno dominice incarn. DCCCCLX., ind. DI., anno
vero regni piissimi regis Ottonis XXV. Actum Wormacia civitate.
Or. mit Siegelbruohstüek in Marburg. Gleichzeitiges Indorsat: De bonis euiusdam Thiotgaz
in "Wodaha, Spiazesheim, Treise, Waldhuoffa.
Gedr. Wenck II, 30; Böhmer No. 233; Stumpf No. 269; Friedemann, Hess. Arch. VI, 8.
93. — Rigalind schenkt zum Seelenheil ihrer Eltern Eberhard und
Mathilde und mit Zustimmung ihres Bruders, des Grafen
Burcard, dem Kloster Bleidenstatt Güter im Niddagau zu
Eschborn, Sindlingen, Griesheim und Beulberg. — Bleiden-
statt 965 October 18.
In nomine sancte et individue trinitatis. Dominus noster dei filius salubriter
admonet: Date elemosinam et ecce omnia munda sunt vobis. Quapropter ego
Rigalind, divine huius sententie memor, tradidi sancto Ferrucio seu ad sanctam
eius congregationem pro remedio anime mee et parentum meorum Eburhardi et
Mathildis cum consensu et voluntate fratris mei Burcardi quedam bona hereditatis
mee in pago Nithagowe in comitatu eiusdem Burcardi, hoc est in Asceburne
hobam I et de terra arabili iurnales XXVt, in Suntilingero marca iurnales
LXXft cum mancipiis ttt, et prata ad VtÖ carradas, in Griegesheim *) aream I
et iurnales XVÜ11 cum insula iuxta ripam Moyni fluminis, in Sulburc hobam 1. b )
et dimidiam cum mancipiis ttt, et omnibus que inibi legaliter ad me pervenerunt,
tarn in edificiis, quam agris, vineis, terris cultis et incultis, pratis, silvia, pascuis,
aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis et universis nichil preter-
mittens, sed omne quidquid dici aut nominari potest, ea scilicef ratione, ut
predicta bona ab hac die et deinceps ad ipsum sanctum locum proficiant in
augmentum stipulatione subnixa.
Acta publice in Blidinstat, sub die XV. kal. Novembris, anno dorn, incarn.
DCCCC.LXV., regnante domino nostro Otthone ) imperatore augusto.
Sig. Rigalindis que hanc cartulam donationis fieri rogavit. Big. Burcardi
comitis. Sig. Eburhardi fratris eius. Big. Hezilonis. Sig. Volcmari. Big. Henrici.
Sig. Eginonis. Sig. Luitgeri. Sig. Walehonis d ). Sig. Adalheri.
Egilmarus diaconus scripsi.
Abschr. von Schott, dann Kindlinger 137, 28. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 18; vergl. Vogel
8. 149, 188; Schliephacke, Gesch. von Nassau I, 109; Stein, Gesch. E. Conrad's I., S. 327.
94. — Kaiser Otto I. schenkt dem Kloster S. Johann zu Magdeburg
Güter zu Wicker und Nordenstatt. — Pavia 970 Januar 17.
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Otto divina favente dementia
imperator augustus. Noverit omnium fidelium nostrorum tarn presentium quam
futurorum industria, qualiter nos interventu dilectae coniugis nostrae Adalheidis
») Grigesheim Will.
*) I fehlt bei Wffl.
«) Ottone Will.
d ) Walechonis Wül.
Digitized by
Google
46 974 (973) September 18. - 977 Man 19.
filiique et coimperatoris nostri Ottonis, pro statu vel incolomitate regni vel imperii
nostri, quoddam predium, quod Guntramnus fidelis noster ex suo suaeque coniugis
proprio in villis Wikkara et Norinstat nominatis nobis tradidit, monasterio sancti
Johannis baptistae, quod in suburbio Magadeburgensi situm est, cum omnibus
appendiciis et utilitatibus, sicut idem Guntramnus hactenus possidere visus est,
tarn in mancipiis quam aedificiis et tertia parte unius aecclesiae, vinetis, pratia,
pascuis, silvis, aquis aquarumve decursibus, exitibus et reditibus, quaesitis et
inquirendis, in pago et comitatu Kuningessundra, cui Immat comes preesse
videtur, ad opus monachorum in praescripto monasterio deo sub regula sancti
Benedicti servientium liberaliter obtulimus, ut teneant et possideant et suis ut
res monasticas iuxta libitum usibus adiungant. Et ut hoc munificentiae nostrae
munus firmum et stabile permaneat et a nostris sanctaeque dei aecclesiae fidelibus
yerius credatur, cartam hanc conscribi et anuli nostri impressione signari iussimus,
quam et manu propria subtus firmavimus.
Signum domni Ottonis magni et invictissimi (M) imperatoris augustL
Liudigerus notarius ad vicem Hattonift archicapellani notavL
Data XVI, Kai. Februarii, anno dominicae incarnationis DCCCCLX2L,
indictione XIII., anno imperii domni Ottonis imperatoris augusti maioris DL,
filii vero eius HL Actum Papie, in dei nomine. Amen.
Zwei Orig. a) in Magdeburg, hiernach gedr. Höfer, Zeitschr. II, 347, b) in Berlin, mit
XYI. kal. Septembr., hiernach gedr. Jaffa, Dipl. quadr. No. 12.
Yergl. Sagittarius hist. duc. Magdeb. I, 153; Lünig, Spicil. eccl. I cont. S. 10; WOrdt-
wein, Dioec. Mog. II, 7; Friedemann im Hess. Archiv VI, 6; Ficker, Urkundenlehre §§.26,296;
Böhmer No. 364; Stumpf No. 477.
95. — Botfeld 974 (973) September 18.
Kaiser Otto IL schenkt dem Kloster Hilwartshausen Güter
zu Schierstein, im Königssundragau und der Grafschaft des Grafen
Tmiko — in Briubach tres vineas cum areis earumque incolis in comitatu Rod-
berti, qui dictus est Einrichi, — und zu Carden an der Mosel.
Willigisus cancellarius vice Rodberti archicapellani notavi.
Data XHIL kal. Octobris, anno incarnationis dominice DCCCCLXX1HI,
indictione I., anno regni domni Ottonis XTTL, imperii VI. Actum Botveldun.
Or. in Hannover.
Gedr. Stumpf, A. J. No. 16.
96. — Kaiser Otto IL bestätigt der Kirche des h. Martin zu Mainz
den Besitz des von Uta, der Mutter Königs Ludwigs d. K.,
geschenkten Hofes zu Lahnstein. — Utrecht 977 März 19 x ).
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Otto divina favente dementia
Romanorum imperator augustus. Cum sancta dei ecclesia non solum in his, que
recta sunt, verum in Ulis, que recta videntur, si corrigantur, constat nobis multum
prodesse, scimus, si ea, que distorta ad nostri presentiam venerint, cum communi
consilio nostrorum fidelium ad rectitudinem perducantur. Inde notum fieri volumus
l ) Nach Stumpf No. 696.
Digitized by
Google
977 Mftn 19. — 977 April 12. 47
omnibus fidelibus nostris presentibus scilicet et futuris, quia quoddam preceptum
Hludvici regia a patre nostro dive memorie viro Ottone videlicet imperatore
augusto recuperatum Traiectam nobis est allatum, in quo certa traditio 1 ) curtis
Logenstein in pago Einriche ab Uta, venerabili matre prefati regia, suique
advocati nomine Ruthart, ipso etiam regio decreto consentiente, ad ecclesiam
sancti Martini, que est infra Moguntiace mumm sita, ubi sedis episcopalis est,
cui tunc temporis venerabilis Hatto archiepiscopus preesse videbatur, et ab
eodem episcopo suique advocato nomine Hunfrit curtem Piscofesheim in pago
Tubercovye usu fructuario tantum ad tempus vite sue prefatam venerabilem
matronam suscepisse nobis cunctisque fidelibus nostris innotuit. Hac traditione
sanctam Mogunciacensem ecclesiam a temporibus CSnradi regia, usque dum archi-
presulis Wilhalmi rogatu noster prelibatus insignis precessor eodem precepto
renovato priori concederet potestati redire, certum est esse privatam. Nos vero
pro statu et incolomitate regni et pro remedio anime nostre parentisque nostri
Ottoiiis videlicet imperatoris augusti per petitionem Willigi, qui modo sancte
Hogunciace ecclesie venerabilis archiepiscopus preesse dinoscitur, nostro regio
precepto hanc traditionem in pristinum volumus restaurari, videlicet ut illa curtis
Logenstein in pago Einriche in comitatu Hugonis cum omnibus rebus Uli rite
coherentibus, ecclesiis, curtibus, edificiis, theloneis, mancipiis utriusque sexus,
tenis cultis et incultis, agris, vinetis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque
decursibus, piscationibus, molendinis, exitibus et reditibus, quesitis et inquirendis
cum omnibus appendiciis, quibus prenominata venerabilis matrona Uta usa est,
ad sepenominatum episcopium perenniter possidenda pertineant. Et ut hec nostre
auctoritatis traditio per succedentium curricula temporum firma stabilisque per-
maneat, iussimus hoc presens scriptum conscribi anulique nostri impressione
corroborari manuque propria subtus firmavimus.
Signum domni Ottonis invictissimi imperatoris augusti.
Egbertus cancellarius ad vicem Willigi archicappellani notavi.
Abschr. in No. 17 der Mainzer Bücher vergeh. Inhalts, im Kreisarchive zu Würzburg.
Hiernach der Druck Guden. I, 358, der von Kremer, Origg. II, 81, wiederholt wurde.
Vergl. Vogel S. 648 ; Will 1, 121, No. 22 ; Wagner, Stifter 1, 354 ; Scriba IV c, No. 6128 mit 978.
97. — Ingelheim 977 April 12.
Kaiser Otto IL bestätigt auf Bitte des Erzbischofs Willigis
von Mainz der Salvatorkapelle zu Frankfurt das von König Ludwig
dem Jüngeren 880 November 17 erhaltene Diplom.
Datum fi idus aprilis. Anno dominic$ incarnationis DCCCC.LXX.VÜ.
Indictione 1111. Anno regni domni imperatoris XVI, imperii vero X. Actum
Ingilenheün feliciter. '
Zwei Ausfertigungen: a) gedr. Wflrdtwein, Dioeo. Mog. II, 415; Böhmer, 0. d. Moenofr.
8. 8; b) mit Yarianten und dem Jahre 974, von Böhmer als verdächtig bezeichnet; gedr. Würdt-
wein 1. c 412; Yarianten bei Böhmer 1. o.
YergL Böhmer No. 519; Stumpf No. 700. Weitere Nachweise in den Regg. von Scriba
I, 210, und Will I, 120, No. 20.
') Zwischen 900-911. Yergl. Wül S. 94, No. 72.
Digitized by
Google
48 963 Juni 14. — 995 December 9.
PS. — Verona 983 Juni 14.
Kaiser Otto IL bestätigt dem Erzstifte Mainz, welchem der
Erzbischof Willigis vorsteht, auf dessen Bitte die durch seine
und seiner Vorgänger Schenkungen erhaltenen Besitzungen in
und bei Bingen und fügt weitere hinzu, insbesondere den Bann,
quod vulgariter bannpennick dicitur, eis Renum a ponte super Salisum rivum
extenso usque Heimbach, ac citra Rhenum, ubi Elisa rivulus influit, usque ad
Cubam villulam etc.
Signum domini Ottonis magni et invictissimi imperatoris augusti.
Hildebaldus episcopus et notarius ad vicem Willigisi archicapellani conscripsi.
Data XVULl. kal. Julii, anno dominice incarnationis DCCCCLXXXm,
indictione XI, anno vero regni seeundi Ottonis XXV, imperii autem XV. Actum
Verone feliciter amen.
Gedr. Ghiden. I, 12.
Nachweise bei Weidenbach, Regg. Bing., Will I, 122, No. 34; Wagner, Stifter n, 865.
99. -Frankflirt 994 Mai 9.
König Otto III. schenkt der Salvatorkapelle zu Frankfurt die
königliche Fischereigerechtigkeit im Main.
Data VÖ idus mal Anno dominicae incarnationis DCCCC . XC . JJJJL
Indictione Vit. Anno autem tertii Ottonis regnantis undeeimo. Actum Franconovurt
Gedr. Bari, Dreieioh, U.-B. 186; Würdtwein, Dioeo. Mog. II, 418; Böhmer, C. d. Moenofr.
S. 12? vergl. Regg. No. 731; Stumpf No. 1016.
100. — König Otto III. schenkt auf Verwendung des Erzbischofs
Willigis von Mainz dem Kloster Bleidenstatt ein Gut zu
Lorsbach im Königssondragau in der Grafschaft des Grafen
Trutwin. — Frankflirt 995 December 9.
In nomine sanete et individue trinitatis. Otto divina favente dementia rex.
Omnium fidelium nostrorum presentium videlicet et futurorum noverit industria,
qualiter nos ob interventum Willigisi honorandi Moguntine sedis archiepiscopi
ecclesie saneti Ferutii in Bleidenstat quoddam predium nostrum*) Laresbach
in pago Kunigissundero in comitatu Trutwindi comitis hac nostra preeeptione in
proprium donavimus cum omnibus appendieiis illuc pertinentibus, hoc est in
maneipiis utriusque sexus, areis, edifieiis, terris eultis et incultis, vineis, pratis,
silvis, paseuis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, molendinis, yiia et
inviis, exitibus et redditibus, quesitis et inquirendis eunetisque iuris deeimationibus
atque omnibus aliis appertinentiis in perpetuum ius prefate ecclesie huius auetori-
tatis nostre preeepto transfdndimus firmiterque regali nostra potentia interdicentes,
ut nullus dux aut comes aut aliqua iudiciaria persona seu alia quelibet magna
yel parva aliquam potestatem in predicto predio exercere aut aliquid de familia
eiusdem exigere aut etiam inquietare presumat, nisi predicti monasterii abbas,
qui tunc temporis fuerit, hoc voluerit. Et ut hec nostre donationis auetoritaa
*) Stumpf und Will lesen falsoh nuneupatum.
Digitized by
Google
996 December 21. — 1006 Februar 4. 49
firma permaneat atque stabilis, hoc preceptum inde conscriptum sigilli nostri
impressione signatum manuque propria subtus illud firmavimus.
Signum domni Ottonis gloriosissimi regia.
Hildebaldus episcopus et cancellarius vice Willigisi archiepiscopi recognovi.
Datum V. idus Decembris, anno dominice incamationis DCCCCXCV, indic-
tione VÜl, anno tertii Ottonis regnantis Xtt. Actum Francofurt feliciter.
Abschr. in Kindlinger's Sammlung 137, fol. 29. Gedr. Stumpf, Acta imp. No. 28; Will,
Moil Blid. S. 22; vergl. Stumpf, R. K. No. 1059; Will Regg.; Friedemann im Aren, für Hess.
Gesch. YI, 9; Vogel S. 148, 176, 553.
10t — Kaiser Otto III. genehmigt den zwischen seinem Getreuen
Everhard und dem Kloster S. Alban abgeschlossenen Tausch
von Gütern im Nahegau und in der Wetterau. — 996
December 21.
In nomine sanete et individue trinitatis. Otto divina favente dementia
Imperator augustus. Noverint omnes fideles nostri presentes et futuri, qualiter
fidelis noster Everhardus nomine res quasdam proprietatis sue cum ecclesia saneti
Albani in suburbio civitatis Maguntine firmiter commutasse nos doeuit. Dedit
igitur predictus Everhardus dicte ecclesie predia sua in villis Planheim, Wende-
lisheim et in Haginhoven in pago Nahgowe in comitatu Emmechonis comitis
cum curtilibus, ecclesiis, agris, pratis, silvis, vineis, aquis, molendinis et omnibus
suis attinentiis in perpetuum possidenda. Recepit autem per manum Humberti
advocati dicte ecclesie saneti Albani HL curtes in Erlinbahe, Sulburc et Hornava
in pago Wettereiba cum ecclesiis et omnibus ad has curtes pertinentiis in terris
cultifl et incultis, pratis, silvis, paseuis, aquis, quesitis et inquirendis, per recom-
pensationem perpetualiter habeat in potestate. Hoc autem concambii placitum,
ut in omne evum stabile permaneat et inconvulsum, manu nostra confirmavimus
et sigilli nostri impressione insigniri iussimus.
Signum domini Ottonis invictissimi imperatoris augusti.
Data XIL kaL Novembris, anno dominice incamationis DCCCCXCVL, anno
autem Ottonis tercii regnantis XHL, imperii vero L, feliciter amen.
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuohe zu seiner Geschichte des Rheingräflichen Hauses.
102. — Graf Tudo schenkt mit Zustimmung seiner Gemahlin Rotrud
und seines Sohnes Tudo dem Kloster Bleidenstatt Güter zu
Bärstatt und die Kapelle zu Biebrich mit zwei Hufen. —
1005 Februar 4.
In nomine domini. Amen. Notum sit omnibus Christi fidelibus tarn
presentibus quam futuris, qualiter vir nobilis Tudo comes cum consensu*) uxoris
sue Rotrude et filii eorum Tudonis tradidit pro remedio animarum suarum ad
sanetum Ferrucium, qui in ecclesia Bleidinstat claret miraculis, quidquid in villa
Beristat proprietatis habere visi sunt, hoc est pomerium unum et dimidiam
*) aasensu bei Will durch Versehen.
Codex dipL Na«t. 1, 1.
Digitized by
Google
50 1005 Februar 4. — 1008 Mai 18.
hubam in terminis eiusdem ville, necnon capellam in Biburch cum hubis Ö,
mancipiis, agris, vineis, pratis et omnibus ad eam pertinentibus ; ea sciücet
ratione, ut a die presente fratres inibi servientes de predietis bonis dehinc habeant
potestatem faciendi habendi vel quidquid sibi placuerit faciendi omni contra-
dictione remota.
Acta sunt hec ab incarnatione domini millesimo quinto, die II. nonas
Februarii, sub Heinrico rege secundo.
Sig. Tudonis qui hanc traditionem fieri et firmari curavit Sig. HunfridL
Sig. Gerardi. Sig. Regingeri. Sig. Egilberti. Sig. Herimanni. Sig. Rodingi.
Ego Hartratus indignus monachus et diaeonus scripsi, diem et annum ut
supra notavi.
Abschrift bei Schott und Kindlinger 137, 30. Gedr. Will, Mon. Blid. 8. 19; vergL Vogel
S. 290, 537.
103. — König Heinrich IL überlässt der Kirche S.Stephan zu Mainz
sein Gut zu Eschborn im Niddagau und erhält dafür für
die Kirche S. Peter zu Bamberg den Hof Buochinebach im
Rang au. — Mainz 1008 Mai 18.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia
rex. Omnium nostrorum fidelium tarn presentium quam et futurorum noverit
industria, qualiter inter nos et Willigisum sanctae Mogontiensis aecclesiae archi-
episcopum communi unanimitate convenit quoddam facere concambium nosfcro
ußui congruum eo videlicet pacto, ut nos aecclesiae sancti Stephani protomartiris
infra murum Mogontinae civitatis constructae in stipendiarium et annonam
fratribus deo ibidem famulantibus omne predium, quod nos habuimus in loco
Aschebrunnen dicto et quicquid ibi ad nos pertinet in pago Mdehgowe nominato
in comitatu Ruodolfi comitis, per cartam nostram pro tali comutatione traderemus,
quatinus nos per advocatum ipsius aecclesiae Ezzonem comitem curtem Buochine-
bach dictam cum omnibus eius pertinentiis in pago Rangovve in comitatu Adal-
harti comitis iacentem ad aecclesiam sancti Petri apostoli sanctique Georii martiris
Babenberge constructam in proprium susciperemus. Unde pro commutatione
superius nominata idem predium, quod nos ut diximus in Aschebrunnen habuimus,
aecclesiae sancti Stephani protomartiris infra murum Mogontinae civitatis con-
structae et fratribus deo ibidem servientibus cum omni utilitate, mancipiis
utriusque sexus, areis, aedificiis, campis, pratis, pascuis, terris quidem cultis et
incultis, silvis omnique silvatica utilitate, aquis aquarumque decursibus, pisca-
tionibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, qugsiüs et adhuc quo-
modolibet acquirendis, cum omni integritate donavimus. Et ut huius nostrae
regalis auctoritas mancipationis firma, stabilis et inconvulsa perpetualiter consistat,
hoc preceptum conscribi iussimus et sigilli nostri impressione corroboratum regali
nostra manu subtus firmavimus.
Signum domni Heinrici (L. M.) regis invictissimi.
Eberhartus episcopus et cancellarius vice Vvilligisi archicapellani conscripsit.
Datum XV. kaL Junii, anno dominicae incarnationis millesimo VIII., anno
Digitized by
Google
1009. — 1012 (1018 Januar 90?). 51
autem Heinrici regis secundi VI., indictione VI. Actum Mogontie feliciter
amen.
Original in Dannstadt. Facsimile mit Zeichnung des wohlerhaltenen aufgedrückten S. •
des Königs von der Hand Bodmann's in dessen Nachlasse zu Miltenberg; desgl. Collation Bod-
mann's in seinem Exemplar von Joann. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Gedr. Heyberger
No. 13; Joann. II, 517; vergl. Böhmer, Regg. No. 1035; Scriba III, 934, IV b, 3311; Stumpf
So. 1493; Wagner, Stifter H, S. 406.
104. — Reginbod und seine Frau Lieba schenken dem Kloster
Bleidenstatt ihr Gut zu Winkel. — 1009.
Noverit longeva humani generis posteritas, quod quidam militaris homo
nomine Reginbod et uxor eius Lieba omni progenie viduati proprietatem suam
in Winckelo, videlicet mansum I. cum mancipiis III., agris, pratis et vineis et
omnibus suis attinentiis ecclesie sancti Ferrucii in Bleidenstat libere delegaverunt,
ea Tidelicet ratione, ut amborum atque parentum suorum inibi agatur memoria.
Facta est hec traditio anno domini M. IX., regnante Heinrico rege augusto,
coram Drutwino comite et scabinis, qui audiverunt et viderunt abnegationem
Reginbodi predicti. Testes sunt qui aderant Adalbreht. Waluram, Hartwic, Volmar,
Embricho, Meingot, Arnold, Henrich, item Henrich, Milo, Ruotpat et alii plures.
Unvollständig gedr. Bodmann S. 92, 573 nach Abschr. von Schott in dessen Urkundenbuch
zur Gesch. des Rheingr. Hauses; Will, Mon. Blid. S. 31; vergl. Dahl S. 85; Vogel S. 289.
105. — König Heinrich IL bestätigt die dem Kloster Seligenstatt
von Wildrudis, der Mutter des Grafen Conrad, gemachte
Schenkung der Zehnten zuDiez, Braubach und Lahnstein. —
Mainz 1012 (1013 Januar 307).
In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente clemencia
ac ordinante providencia rex. Si ecclesiarum dei sanctorumque fratrum in
domini obsequiis famulancium utilitatibus consulere dignum duxerimus, ad eterne
remuneracionis augmentum profuturum nobis minime dubitamus. Quapropter
notum esse volumus cunctis sancte ecclesie fidelibus nostrisque presentibus sicut
et futuris, quod venientes ex monasterio Seigenstat fratres innotuerunt dominacioni
nostre, qualiter quasdam res et possessiones haberent ex donacione cuiusdam
venerabilis matrone Wildrudis et Conradi filii sui, omnem videlicet decimationem
suam, quam habuerit in Dissermark et in Brubechermark, et in Lonsteyn mansum
unum et vineam unam et areolam unam, et in silva omnem decimacionem sive
ex porcorum precio sive ex novalibus sive quicquid inde utilitatis ex quolibet
U8U provenire poterit, et ex curte dominicata sive in agris sive in vineis parte
decima, flagitantes nostram clemenciam, ut nos eciam regali auctoritate nostroque
precepto idipsum confirmaremus, quatenus continuis diuturnis temporibus firmum
constare potuisset. Quam monasterii submissam deputationem pro divino amore
clementer suscipientes hoc magnitudinis et precellencie nostre Privilegium
memoratis fratribus fieri darique iussimus, per quod quidquid in predictis locis
possidere videntur cum omni integritate decimarum sive in Dissermark sive in
Brubechermark sive in Lonsteyn quidquid ad curtem predictam sive in campis
sive in vineis sive in silvis pertinere videtur, ad supplendos eorum necessarios
4*
Digitized by
Google
52 1013 October 2. — 1015 Mai 8.
usus confirmando delegamus et secundum consuetudinem priscorum temporum
integerrime et absque cuiuspiam imminucione perpetualiter deservienda annuimus.
Et ut hec nostre auctoritatis preceptio pleniorem in dei nomine habeat firmitatem,
manu propria subtus eam firmavimus et sigilli nostri impressione insigniri
iussimus.
Signum domini Heinrici regia invictissimi.
Guntherus cancellarius vice Erkanbaldi archicapellani recognovi
Data IQ. kaL Februarii*), Christo propicio anno domini Heinrici secundi
regnantis XL, indictione X. Actum apud Magunciam feliciter amen.
Gedr. Wenck Ib, 280. üeber sonstige Drucke vergl. Soriba, Regg. I, No. 225; Stumpf
No. 1560.
106. — Bamberg 1013 October 2.
König Heinrich IL schenkt dem Kloster Lorsch unter Abt
Poppo Güter in reliqua villa Tittingesheim dicta, que in pago Niti-
gowe in comitatu Ricberti comitis iacet
Data VI. non. Octobr., indictione XI., anno dominice incarnationis MXIH,
anno vero domni Heinrici secundi regnantis XTT. Actum Babenberg feliciter amen.
Gedr. Joann. HI, 114; Tradd. Laurish. I, 156 resp. 159. Vergl. Böhmer 1101 ; Stumpf 1587;
Fr. Eofler in den Quartalblättern des Met. Vereins für das Grossherz. Hessen 1879, S. 29 ff.
*107. — Frankfurt 1015 Februar 15.
K. Heinrich IL schenkt dem £k Michaelskloster zu Bamberg
dreizehn Höfe, darunter — — et circa Wederebam Scherstein, Husen et
Buedensheim — — — — — — — — — — — — — — —
Data nonis Febr., ind. XTT., anno dominice incarnationis M.XV., anno
domini Henrici secundi regnantis XVL, imper. autem IY. Actum Francvordie
feliciter.
AngebL Orig.
Gedr. Ludwig, Episo. Bamb. col. 1118; Spiess, Aufklärungen 217; Lünig, Spie. ecol. II, 12;
Ussermann, Epise. Bamb. o. P. 21, No. 20; Eindlinger, Hörigkeit 222. Vergl. Hirsch Jahrb.
unter Heinrioh IL, 2, 99; Böhmer No. 1136; Scriba H, 293; Stumpf No. 1646.
*108. — Frankfurt 1015 Mai 8.
E. Heinrich IL bestätigt die Besitzungen des S. Michaels-
klosters in Bamberg in pago Cunigessundra in comitatu Reginardi
Bhertistein — — — — — — — — — — — — — — — —
Data VLLL. idus Maii, anno dominice incarnationis N.XV., indictione XTT.,
anno domini Heinrici secundi regnantis XVI., imperii vero IY. Actum Franco-
vorde feliciter amen.
Angebliches Or. in München. Gedr. Spiess, Aufklärungen 218; Ussermann, Episo. Bam-
berg. 24; Mon. Boic. 28 a, 473. Vergl. Stumpf No. 1650; Bödmann S. 216; Friedemann im Hess.
Areh. VI, 9, sowie die ürk. von 1040 März 2 bei Spiess a. a. O. S. 221.
*) Die Angaben von Tag und Ort stimmen nicht. Stumpf vermuthete deshalb einen
Schreibfehler im Or., Feb. statt Seb., und setzte die ürk. auf August 30, Ut. kal. Sept Hier-
gegen spricht sich Ficker, U.-Lehre 123, 357 aus, der annimmt, dass Ort und Handlung richtig
angegeben, die Ausfertigung selbst aber erst am 13. Januar 1013 erfolgt sei
Digitized by
Google
1017 Mai 8. - 1017—1079. . 53
109. — Frankfurt 1017 Mai 8.
K. Heinrich II. bestätigt dem S. Michaelskloster zu Bamberg
dessen Besitzungen in den Gauen Wetterau, Niederlahngau,
Königssundragau u. a.
Gedr. Schuttes, Histor. Schriften 227 ; vergl. Ussermann, Episc. Bamberg. 25. Böhmer 1162
führt irrthümlich Spiess, Aufklärungen S. 218 an, worin Friedemann, Hess. Aroh. VI, 10 ihm
folgt. Stumpf No. 1648.
110. — Verzeichniss von Gütererwerbungen des Klosters Bleiden-
statt in den Jahren 1017—1079.
Hec sunt bona que sub Herberto et Ezzone magis ex gratia dei quam de
villicatione eorum acquisita sunt, et ut fratres tarn presentes quam futuri de eis
aliquam habeant [notitiam] 1 ), precipua subtus annotare volui.
1. Anno domini M.XVJLL acquisivit Herbordus ab Eckehardo et uxore
eius in Bingen areas ffl. et iugera XX. terre arabilis pro XXV. marcis
et dimidia.
2. Item a Drutwino comite curtem in Kode cum casa et mancipiis IQ
pro XLllll marcis 2 ).
3. Item comparavit ab Hattone, patruo predicti Drutwini, mansum I.
terre arabilis cum silva adiacente pro XXY. marcis.
5. Anno domini M.XV1I1 exposuit Egilbörtus curiam suam in Kitercho
pro XXII marcis 8 ).
6. Eodem anno vendidit Meingotus eidem Herberdo XVUi. iugera agrorum
in Borne et VJLLl. iugera cum prato tradidit pro lumine in altari sancti
Ferrucii et recepit a nobis eadem bona usque ad obitum suum pro
TETT denarÜ8. Testes sunt huius rei: Drutwinus comes. Wigant 4 )
yicedominus. Heribert cum filio suo. Werinher et alii quam plures.
10. Eodem anno 5 ) exposuit Drutwinus comes cum consensu et voluntate
fratris sui Embrichonis curiam in Gisenheim et naulum in Waldaffa
pro LV. marcis et dimidia 6 ).
14. Anno domini M.XXHH comparavit dominus noster Rudolfiis curiam
in Wickkaro quam dedit nobis in refectionem fratrum in die obitus sui.
15. Herbordus dedit Richberto comiti, quando filia sua nupsit, XH. marcas
pro quibus habemus curiam suam in Borne in pignore.
18. Acquisivit Herbordus per concambium a Richberto comite et sorore
eius Guda in Singeliager marca prata ad XVIH carradas.
20. Legavit nobis Wulfericus vineam in Altavilla pro anniversario patris
sui Dudonis 7 ).
*) notitiam ist Ergänzung von Will.
•) Bodmann S. 123, Note a, 573**; Vogel 290. — Will irrig XLm marcis.
*) Bodmann 120b.
4 ) Wigand Wül.
») 1019.
•) Bodmann 97c, 591 n; Dahl 86; Vogel 291.
v) Bodmann 130*.
Digitized by
Google
54 . 1017—1079.
23. Anno domini M.XXXHEL exposuit Embricho comes cum consensu
uxoris sue Adelindis mansum in Husen pro XVII. marcis et quando
fuit in captivitate recepit iterum YI. marcas, et mansum rogatu fratris
sui Drutwini nobis dimisit 1 ).
24. Eidem comiti dedit Ezzo XY. marcas, pro quibus habemus piscaturam
in Ueno.
25. Eodem anno comparavit Ezzo a quodam Gozmaro et uxore sua Liba
hereditatem apud Blidinstat pro XXVL marcis, de quibus dedit nobis
YI. marcas pro memoria sua, ut annotatum est in libro 2 ).
26. Ab eodem Gozmaro emit V1JLI. iugera pratorum apud ripam Waldaffa
in loco qui dicitur herizeflosse pro XX marcis. et dimidia.
27. Anno domini M.XLIIL dedit nobis Humbertus conversus IQ. vineas
in Ibingin cum mancipiis II. pro XY. marcis, de quibus dimisit nobis
Y. marcas pro anniversario suo 8 ).
29. Rudolfus comes et uxor sua legaverunt X. marcas in Cruftela pro
anniversariis omni anno in die cinerum celebrandis 4 ).
33. Hcnricus senex tradidit nobis decimam in Birstat cum investitura ecclesie.
34. Dominus Hildebert abbas tradidit domum et aream in Hambach quam
emit apud dominam Werendrut pro XY. marcis.
35. Anno domini M.XLY. dedit nobis Azo rufus et uxor eius Guda
XYHL agros campestres in Husen et partem unius prati ad HL carradas
pro XYI. marcis, et habet eos usque ad mortem pro XU. denariis.
36. Domina Blitrudis 5 ) dedit nobis HI. vineas ad YI. carradas in Brubache
pro XYHI. marcis quas habet in beneficio usque ad mortem pro
XYIH. denariis.
37. In eadem villa dedit nobis II. vineas pro XII. marcis et dimidia quas
habet Libicho sacerdos pro TU. solidis — — — — — — —
— _ . «)
39. Exposuit nobis domina Blitrudis curtim suam in Loinstein pro XXV.
marcis eo pacto, ut intra duos annos reemat. Testes sunt: Arnold
comes. Gerlach comes. Embricho comes. Wulfero et alii quam plures 7 ).
40. Dedit Ezzo filio Werinheri YI. marcas et recepit agros in Hoffeheim
quos dimisit uxori sue usque ad mortem pro YI. denariis.
41. Sigebert exposuit nobis decimam in Rodere pro XVIII. marcis, et factus
est noster ministerialis in Massinheim. Testes sunt: Wezilo cellerarius
frater eius. Ernest. Franco. Humbert. Dudo et alii quam plures 8 ).
') Bodmann 116 o in derselben Fassung, 574 etwas abweichend exposuit nobis — fuit in
egestate; Vogel 291, Note 6.
*) XXV. marcis "Will nach Eindlinger.
8 ) Bodmann 100 c.
4 ) anniversario — celebrandis, wie Will nach Kindlinger, ist Versehen des Letzteren.
*) BUdrudis Will.
•) Lücke im Text.
7 ) Blitrudis Schott, nach ihm Vogel 199, Note 2; Will BUdrudis.
8 ) Bodmann 123 a exposuit ndbia — cellarius; genau wie in der Abschrift von Schott.
Digitized by
Google
1017-1079. 55
43. Eodem anno 1 ) dedit nobis Burcard XV. marcas et dimidium pro equo
dextrario, pro quibus comparavi hobam in Blidinstat quam Sige-
fridus tenet.
44. Domina Hemma tradidit pro anniversario mariti sui curtem in Winkelo
cum consensu et voluntate Ludewici comitis fratris sui qui addidit
vineam in Ibingin ad HL carradas. Testes sunt Embricho comes. Dudo
comes et frater eius Udalrich. Dirolf. Arnold. Wezil et alii plures 2 ).
45. Anno domini M.LV. dedit Hezilo clericus pro memoria parentum
suorum vineam in Waldaffa ad II. carradas.
48. Anno domini M.LV11. concambiavi predium in Birstat pro bonis in
Neisse recepit.
49. Dedi Herdeno VJLU. marcas, quando in Saxoniam profectus est, de
quibus habemus censum IH solidorum de curia sua in Gisenheim 3 ).
51. Anno domini M.LXI. dedit nobis domina Adelind vidua Bertoldi
comitis curiam suam in Pateresberg 4 ) adstante Ludowico comite fratre
suo et aliis plurimis.
52. Comparavi apud Hartradum nigrum dimidiam hobam apud Jossebach
pro X. marcis et XV. denariis, de qua solvit Hezelo II. solidos et
IV. maldra siliginis.
5)
53. Anno domini M.LXXVL dedit nobis Drutwinus comes VI. marcas in
Kloppinheim pro sepultura et anniversario patris sui Dudonis. Et
iterum dedit nobis silvam prope 6 ) Blidinstat cum agris ad eam perti-
nentibus, ea scilicet ratione, ut in singulis annis die sabbati eius
agatur memoria. Testes sunt: Dudo frater eius. Embricho comes.
Ludewicus comes cum filiis suis et aliis plurimis.
56. Anno domini M.LXXVJLL. dominus Sifridus archiepiscopus dedit nobis
pro anniversario parentum suorum XII. marcas que cedunt de curia
sua in Hoeste. Testes sunt: Gernodus prepositus. Luitbert. Arnold.
Werinold et alii quam plures.
57. In Delkinheim comparavi apud Emmehild viduam . Luteri pro VJLU.
marcis curtile nobis valde utile.
58. Anno domini M.LXXVILL. acquisivi in placito Ludewici comitis curiam
nostram in Ibingin cum vineis in Winkelo quas Volmarus ultra sex
annos iniuste possedit 7 ).
60. Exposuit nobis Ruthardus cum consensu filiorum suorum hobam in
Walbache pro XV. marcis ad IQ. annos.
») 1052.
•) Bodmann 92 k, Dahl 87, Vogel 292.
■) Bodmann 97 c.
*) Vogel 151, Note IL
») Lücke im Text.
«) pro Schott.
*) Bodmann 92 i, 574 dd Anno diu.
Digitized by
Google
56 1021 Januar 31. — 1021 September — 1031 April 6.
65. Hunfridus dedit nobiß Vll. marcas in Wickero pro sepultura et anni-
versario uxoris sue.
67. Hildegard vidua Gumberti exposuit nobis molendinum suum in Waldaffa
pro XXVL marcis ad II annoe.
Abschrift von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des Rheingräflichen
Hauses, hiervon die an einzelnen Stellen nicht genaue Abschr. von Kindlinger 137, 17—24.
Nach letzterer Abschr. gedr. Will, Mon. Blid. 13. Vergl. Bresslau, Forschungen XVI, 394.
111. — Abt Gerbertus von 8. Alban bei Mainz gibt ein Gut zu
Oestricli in Erbpacht. — 1021 Januar 31.
t Gerbertus miseratione divina fratrum sancti Albani apud Mogontiam
humilis provisor. Possessionum et traditionum a fidelibus Christi largiente
domino arum dispensationi pro iniuncti nobis officii modulo perfectissimam
curam imp credimus, si ea que pro elemosyna servorum Christi
eius obeequiis incessanter famulantium pia intentio predecessorum nostrorum
lega tione delegavit nostra sollertia prosequente confirmamus. Quapropter
cunctorum noticie futurorum innotescat, qualiter curticulam unam in Hostercho
in pago Rin am a liberis Embriconis absolvi talentis II., absolutam vero
assignavi Adalberoni et coniugi eius Immize posterisque eorum, qui sibi suc-
cesserint, filiis et filiabus, nepotibus quoque suis hac quidem lege con-
ditionis interveniere, ut inde annuatim per quatuor annalis circuli revolutiones
seu quidem porum mutationes, hoc est in cathedratico sancti Petri apostoli,
in missa sancti Urbani pape, in festivitate sancti Laurentii martiris et inde in
die sancti Martini episcopi uncias IL cum solidis II. fratr predicto cenobio
deo sanctoque martyri eius Albano deservientibus persolvere non negligant,
negleg em eorundem in ministratione census prescripti per prefinita
tempora iuris ordine emen nulla sibi postergationis aut exceptionis ratione
deinceps suffragante. Testes vero, quorum nomina, quia huic facto aderant,
studuimus annotare, sunt hii: azo, Ruothart, Uuenzo, Adalbraht
Data II. kal. Februarii, anno dominicae incarnationis M.XXL, regnante
yto domino Heinricho Romanorum imperatore semper augusto et Erkan-
baldo sancte Mogontiensis ecclesie currum aurigante feliciter amen.
Nach dem beschädigten Or. gedr. Bodmann S. 85.
112. — Erzbischof Poppo von Trier weiht auf Bitte des Erzbischofs
Aribo von Mainz die von dem Abte Gerbert von B. Alban
neugebaute Kirche zu Neisen und bestätigt derselben den
Besitz ihrer TermineL — Neisen 0. D., 1021 September — 1031
April 6 0-
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis presentium futurorumque
fidelium personis simul memorabile constet, qualiter Trevirorum protopresnlis
scilicet Popponis parrochiali accepta permissione Gerberdus sancti Albani monasteri
abbas venerandus dei amore conductus ecclesiam in pago Nasina, quae fuerat
l ) Die Datirnng nach Massgabe der Pontifikatsjahre des Erzbischofs Aribo.
Digitized by
Google
1021 September — 1031 April 6. — 1025 März 29. 57
temporum vetustate pene disiecta, piae renovationis augmento fecerit redintegrari,
qua igitur exstructa rogatu confratris mei Ariponis Mogontiensis ecclesie egregii
proTisoris predictique iterum supplicatione abbatis ad eundem locum perveni ac
sacrosancto baptismatis misterio dedicatione a memet indigno celebrata sub-
scriptam decimationem coram omni populo fideli ad altare condonavi. Et ne
aliqua erroris nebula sine iure sinodali postea inde possit oriri, terminationem
ipsam in carta iussi annotari ac sigilli mei impressione coram infra notatis
testibus sigillari. A Birgesbahc usque ad flumen Arida et inde ad
Colnesbach. Inde usque ad viam, quae dicitur Liukae, et hinc usque in TJuol-
uenesuuisa. Inde usque Fockenbirebuome et hinc inEgenbruonnon. Inde
Mulenbahe. Hinc in Ganezoenhoreuve. Inde ad Daleheim. Hinc in Merschel-
bahe. Inde in Buhsenhelida a ). Signum domini archiepiscopi Popponis. S. Polc-
maricorepiscopi. S. Bennonis archipresbiteri. S. Popponis archipresbiteri.
S. Richizonis presbiteri. S. Odebrahdi presbiteri. S. Azmanni presbiteri. S. Weri-
chonis presbiteri. S. Liuzmni presbiteri. S. Geroldi presbiteri. S. Engilonis
presbiteri. S. Abelini presbiteri. S. Popponis presbiteri. S x ) pres-
biteri. S. Elloni8. S. Berewardi. S. Ruotgeri. 8. Ebezonis. S. Anneini.
8. Popponis. S. Egilolfi. S. item Egilolfi. S. Drusingi. 8. Megingohi. 8. Focconis.
B. Buobonis. 8. Egilolfi.
a) Or. im St.-A. Aeusserlich stark beschädigt, die noch vorhandenen Reste sind durch
Tränken mit Oel *) bis auf wenige, in vorstehendem Abdrucke gesperrt gedruckte Worte völlig
unleserlich. Das aufgedrückte kreisrunde, 8 cm. im Durchmesser habende S. des Erzbischofs in
weissem Wachse ist im Ganzen gut erhalten, der Rand ist zum Theil abgebröckelt. Dasselbe
zeigt den Erzbischof in halber Figur, in der 1. H. den Stab, die rechte segnend erhoben.
Umschr.: f . . ppo. Treviroru. di. gracia archiepiscopus*).
b) Abschrift saec. 17 fin.; nach derselben vorstehender Abdruck mit Ausschluss der
gesperrt gedruckten Worte.
113. — König Conrad IL schenkt dem Kloster Fulda die Grafschaft
Nederne im Rheingau. — Fulda 1025 März 29.
C. In nomine sanctae et individue trinitatis. Chuonradus divina favente
dementia rex. Naverit otnnium Christi nostrique fiddium universitas, qualiter nos
ob interventum ac peticionem dilect$ coniugis nostrg Gislg scilicet regin$ necnon
Aribonis archiepiscopi et Rihhardi Fuldensis abbatis comitatum Nederne in pago
Beinicgouue situm Fulde ad altare sancti Bonifacii cum tali iure talique con-
stitutione quali et debet et a principio ab omnibus sibi prelatis hucusque est
habitus, in potestatem predicti abbatis sine alicuius contradictione donavimus ea
videlicet racione, ut ipse suique successores sicut de cjteris eiusdem abbati$ bonis
dehinc liberum habeant arbitrium quoquomodo desuper precipiendi seu quodlibet
») So die Abschrift, zu verbessern in Fuhsenhelida.
l ) Lücke in der Abschrift.
*) Yon den im St.-A. befindlichen, dem Archive des Klosters S. Alban entstammenden
Originalurkunden, die Besitzungen des Klosters zu Oberneisen betreffend, sind die meisten auf
diese Weise unleserlich geworden und zudem, wie es scheint, bei dem Versuche, dieselben zu
trocknen, durch zu starke Erwärmung fast völlig zerstört.
*) VergL Hontheim, Hißt. Trevir. I, 885, sowie die Abbild. Taf. I, No. 1.
Digitized by
Google
58 1025 März 29. — 1031 Juni 29 — 1051 Juni 11.
utile predictg ecclesig inde faciendi. Et ut hgc nostrg traditionis auctoritas
stabilis et inconvulsa omni permaneat evo, hanc paginam inde conscriptam manu
propria roborantes sigilli nostri impressione iussimus insigniri.
Signum domni Chuonradi (L. M.) regis invictissimi.
Odalricus cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovit. (L. S.)
Data IUI. kal. April, indictione VIII. Anno dominicg incarnationis MXXV.
Anno autem domni Kuonradi secundi regn. I. Actum est Fulde.
Or. in Marburg mit beschädigtem S. des Königs. Indorsat : Chonradi Imperatoris de comi-
tatu Nederne. Abschr. Eb. II, 120 a.
Gedr. 'ßchannat No. 599, 248; Dronke No. 739, 8. 350; Bodmann 605; Stumpf No. 1876;
vergl. Will, Regg.
114. — Erzbischof Bardo von Mainz überlässt den Einwohnern zu
Rüdesheim und Eibingen einen steinigen und wüsten
District bei Rüdesheim zur Anlage von Weinbergen gegen
eine bestimmte jährliche Abgabe. — 1031 Juni 29. — 1051 Juni II.
Erneuerung durch Erzbischof Sigfrid L, 1074 vor October.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Bardo Maguntinus archiepis-
copus. Nostre speculacionis exigit officium, ut nobis commissa summa diligencia
lucrifacere studeamus, ita ut in omnibus utiliora et meliora prospiciamus. Noverint
itaque universi tarn futuri quam presentes Christi nostrique fideles, quod pago
nostro in Rudensheim et in Ibingen quedam terra inculta adiacebat, que per
omnia nostrg iurisdictioni attinebat, quam populus noster de iam dictis villis
innovare et excolere ex nostra concessione querebat. Super hoc habita deli-
beracione cum fidelibus nostris clericis et laicis satisfeeimus peticioni populi nostri
et terram illam montuosam et incultam eis concessimus, ut eam excolerent et in
usum vinearum redigerent. Jussimus ergo terram illam eis dividi et quid inde,
cum eam exeoluissent et fruetiferam reddidissent, solvere deberent, iussimus
distingui. Hoc etiam in pactione posuimus, ut de manso, qui fiscalinus dicitur,
annuatim septem ame vini et de singulis aliis mansis carrata vini et de iugere,
quod maiorem fertilitatem haberet, urna vini et de singulis aliis iugeribus, que
minus valere dinoscerentur, dimidia urna daretur et hec omnia singulis annis sub
nomine et iure deeime solverentur. Ut etiam eundem populum nostrum magis
benivolum et promptum ad excolendam terram illam haberemus, indulsimus eis,
ut in campo nulla in eos fieret angaria, sed postquam fruetus suos coüegissent,
omnes simul solverent nobis et successoribus nostris annuatim de mansis et
iugeribus, uti predictum est, sub nomine deeime quadraginta carratas vini pontici,
ita tarnen, ut intra se habita estimacione quantum quisque de terra illa po&si-
deret, et ita summam illam nobis solvendam congererent, ut nullum contra ias
gravare invenirentur et hgc omnia scultetus noster ab eis reeiperet et nuDi alii
de prememorato iure nostro aliquid responderent. Statuimus etiam, ut si qxds
hoc pro voluntate sua solvere negligeret, quod ab eo archiepiscopus conposicionem
et satisfactionem exigere et aeeipere deberet, ita quod unius delictum in multi-
tudinem non redundaret. Ut autem hec nostre pietatis concessio rata et inconvulsa
Digitized by
Google
1031 Juni 29 — 1051 Juni 11. — 1034 Januar 30. 59
omni permaneat evo, desiderante et petente populo hanc kartam conscribi et
impressione sigilli nostri insigniri precepimus et banno confirmavimus. Huius rei
testes sunt hii: Razzo prepositus, Hartwin prepositus, Arnolt prepositus, Robraht
decanus, Folcolt, Gebehart, Gozechinus magister, Burchart, Adelwin, Bertram,
Adelo, Rugger, Rueger a ), Cuno, Erenbreht, Morhart b ), Otto, Milo, Adelhun,
Ruodolf comes, Diedo, Roubraht, Ruodeger, Johannes, Svigger, Diedbreht, Milo.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo LXX°.IIIl ., indic-
tione Xu \, regnante Henrico quarto, regni eius XVIII.
Or. in München. Das in der unteren linken Ecke aufgedrückte S. des Erzbischofs Bar do
in weissem W., kreisrund, hat 70 mm. Durchmesser ; dasselbe zeigt den Erzb. mit Stab und Buch ;
ümschr. fPAKDO ARCHIEPS.; ist demnach von dem bei Wttrdtwein, N. 8. I, praef. XXIV,
beschriebenen verschieden.
Dem Charakter der Schrift nach gehört die Urk. in das Ende des 11. Jahrhunderts, so
da« gegen die Herstellung in der Zeit des Erzb. Sigfrid I. keine Zweifel vorliegen. Die Zeugen
gehören der Zeit des Erzb. Sigfrid an.
Abschr. in No. 17, 18, 20 der Mainzer Bücher im Kreisarchive zu Würzburg, sämmtlich
mit „Bardo".
Gedr. Gnden. I, 381, hiernach wiederholt Reinhard, Kl. Ausführungen I, 392. — Durch
die Datirung veranlasst, änderte Gudenus, dem wahrscheinlich nur die Abschriften in den
Mainzer Copialbüchern vorlagen, im Eingange der Urk. willkürlich Bardo in Sigefridus; ihm
ist hierin bisher überall gefolgt worden.
Vergl. Baer, Dipl. Nachriohten vom Rheingau 52, 68; Bodmann 8. 399; Wilhelmi,
AfinaL XIV, 168; Schmelzeis, Rüdesheim 58; weitere Nachweise bei Will I, 201, No. 102.
115. — Kaiser Conrad IL bestätigt die von seinen Vorgängern dem
Kloster Bleidenstatt gemachten Güterschenkungen und
verleiht demselben Zollfreiheit auf dem Rhein und Main. —
Worms 1034 Januar 30.
In nomine sancte et individue trinitatis. Conradus divina favente dementia
Romanorum imperator augustus. Notum sit omnibus dei nostrique fidelibus,
qualiter nos ob interventum et petitionem dilecte coniugis nostre Gisele impera-
tricis auguste ac venerandi Bardonis Maguntine sedis archiepiscopi omnia bona,
que ab antecessoribus nostris regibus vel c ) imperatoribus ecclesie d ) sancti Perrucii
in Blidinstat sunt condonata et liberaliter in eius potestatem transfusa, in villis
videlicet, prediis, curtibus, mancipiis, agris, terris cultis et incultis, vineis, pratis,
Silvia, pascuis, venationibus, piscationibus, decimationibus et in diversis utensilibus e ),
que dici aut nominari possunt, Jioc nostre auctoritatis precepto noviter confirmamus,
per quod iubemus, ut prefata ecclesia omnes has res in quibuscunque locis et
comitatibus sitas cum immunitate a theloneo in alveis Reni et Meni pleno iure
habeat, teneat atque possideat in futurum. Et ut hec nostre confirmationis
auctoritas omni evo stabilis permaneat et inconvulsa, hanc cartam inde con-
*) von Guden. fortgelassen.
b ) desgleichen.
«) et Stumpf und Will.
<*) Bei Kindlinger ist das e am Schlüsse von ecclesie etwas undeutlich, aber doch
unzweifelhaft. Böhmer las ecclesia, was Stumpf aufnahm. Will ecclesia[e].
*) utenBibilibus Schott und naoh ihm Kindlinger.
ac thelonio Will.
Digitized by
Google
60 1036 Januar 17. — 1043.
scriptam manu propria, ut infra videtur, corroborantes sigilli nostri impressione
rassimus signari*).
Burcardu8 cancellarius vice Bardonis archiepiscopi et archicapellani recognovit.
Datum IQ kalendas Februarii, indictione II, anno dominice incarnationis
MXXXIIH, anno autem domni Conradi II regnante X, imperii vero V1LL Actum
Wormatie feliciter.
Abßchr. Yon Schott in dessen Urkundenbuche zu Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hiernach
die Abschr. von Kindlinger 137, fol. 177.
Gedr. Stumpf, Acta imp. S. 47; Will, Mon. Blid. S. 23. Vergl. Stumpf, R. K. No. 2052;
Bresslau, Kanzlei K. Conrad H., Böhmer, Reg. No. 195; Will I, 167, No. 17.
116. — Limburg 1036 Januar 17.
Kaiser Conrad IL schenkt der Abtei Limburg a. d. IL
in pago Wedereibiae, in comitatu Ottonis situm Eichene, Sundelingen,
Fuerbach, Sulzbach und bestimmt die Rechte des Abts daselbst.
Tale ius habent Dorenckhemarii, Sundelingarii, Furbacharii, ipsum ius
habent Schyferstadarii, neque post obitum suum nullum ius dabunt. Sulzbacharii
ipsum ius habent exceptis illis, qui dicuntur lazi, qui si beneficium habuerint,
quocunque iusserit abbas, quotidie equitare debent, qui autem beneficium non
habuerint, yinum et annonam abbatis transducere debent a littore Sundelingaa
usque Wormaciam ante portam que dicitur porta pavonis. — — — — —
Data est XVI. calend. Februarii, anno dominicae incarnationis MXXXV.,
indictione HI., anno autem domini Conradi secundi regnantis XI, imperantis
vero nono.
Actum est Lymperg feliciter amen.
Gedr. Deduction i. S. Speier c. Leiningen und Gemeinde Dürkheim, Beil. 1; Acta
Palat. VI, 274; Hanselmann, Landeshoheit H, 161; Kremer, Origg. N. II, 111; Wfirdtwein,
Monast. Pal. I, 85.
Yergl. Böhmer No. 1405; Scriba H, 243; Stumpf 2070; Remling, Speier. Klöster I, 118.
117. — Erzbischof Bardo von Mainz bestätigt nach Einweihung der
neuerbauten steinernen Pfarrkirche zu Schlossborn dem
Stifte S. Stephan zu Mainz den Besitz derselben, sowie der
vom Erzbischofe Willigis bei Errichtung der älteren Kirche
festgestellten Terminei. — 1043.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit cunctis in Christo
< <
credentibus presentibus scilicet atque futuris, quod hie est tenninus determinationis
gcclesig, quam Willigisus venerabilis archiepiscopus in villa, qug dicitur Brunnon,
iussit construi et a Staggone episcopo Danorum fecit consecrari. A fönte fluvii
Wileng et sie fluvium descendendo usque ad eum locum, qui vulgo dicitur Lahc,
ubi predia Hartmanni et Gaganhardi finiunt et sie in fluvium, qui dicitur
») Signum etc. fehlt bei Schott und ist Kindlinger's Zusatz aus dessen Abschrift in die
Druoke Übergegangen.
Digitized by
Google
1043. . 61
Scanwilina, et eundem fluvium ascendendo ad enm locum, ubi predia Cuononis
ducis et Hartmanni ab invicem separantur et inde usque in medium montem
veltberc ad eum lapidem, qui vulgo dicitur lectulus Brunihildg, et sie viam
quandam usque ad Esgenestruot, ubi Ronebach rivulus oritur, et inde per
medium montem Bodenhart et sie in finem eiusdem montis usque ad eum locum,
ubi scamna sunt posita, et a scamnis usque in illum montem, qui dicitur Wazzonis
monfl et inde in fontem, qui dicitur Selebrunnon, et sie in rivulum, qui dicitur
Buochbach ac totum predium Geroldi in loco, qui dicitur Laresbach, et sie
descendendo in fluvium, qui dicitur Cruofdera, et eum fluvium descendendo a )
usque ad eum locum, ubi Duosna influit et illud flumen ascendendo usque in
eins fontem et a fönte Duosng fluvii in plateam, qug de Wisebadon tendit in
Logaenahi, et sie per eam plateam usque ad eum locum, qui dicitur phal, et sie
in phal in cireuitu usque ad fontem Wileng fluvii predictL Quam gcclesiam cum
universa determinatione tempore Ottonis iunioris imperatoris idem prefatus archi-
episcopus "Willigisus ad gcclesiam saneti Stephani protomartyris infra murum
Mogontig in monte sitam servicio fratrum ibidem deo servientium cum omni
utilitate donavit. Sed tunc temporis eadem gcclesia lignea erat. Qug postea
tempore Henrichi regis, filii Cuonradi imperatoris, ac domni Bardonis venerabilis
archiepiscopi in melius restaurata lapidea facta est. Illud igitur nihilominus
ltteat, quod idem dominus venerabilis archiepiscopus Bardo eandem ecclesiam
ipse consecravit atque eandem terminationem cum universa deeimatione eidem
ecclesig omni integritate firmavit. Et ut hgc firmatio stabilis et inconvulsa
permaneat, hanc epistolam conscribi iussit et sigilli sui impressione corroboratam
rabtus firmare precoepit. Si qua autem persona magna vel parva contra hec
venire vel aliquid, quod factum est, permutare temptaverit, iram omnipotentis
dei et saneti Stephani protomartyris ineurrat et omnibus Christi fidelibus
resistentibus votum suum ad unguem non perducat ac divini anathematis ultione
dampnetur.
Hgc autem facta sunt anno dominice incarnationis millesimo XLITT., indic-
tione XI.
Or. auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg in der vormals von Fichard'schen Samm-
lung. Das jetzt fehlende Siegel wird von Romer-Büchner in den AnnaL IV, 613, folgender-
massen beschrieben: „Das kreisrunde S. ist unten aufgedrückt. Es ist unversehrt und zeigt das
Brostbild des Erzbischofs mit unbedecktem tonsurirten Kopf; in den am unteren Rande noch
achtbaren H&nden hält er rechts den unverzierten Krummstab, links ein aufgerichtetes Buch.
Umschr. : Bardo Archipresul. tf Bodmann bemerkt bezüglich des Siegels in seinem Handexemplar
Ton Joann. H, 514 : „Das S. ist dunkelbraun und spielt für Alter in die Goldfarbe. Dessen
Zeichnung bei 'Würdtwein (N. S. I, XXV) ist nicht ganz adcurat tt .
Gleichzeitiges Indorsat: preeeptum de brunnen.
Indorsat von einer Hand saec. 17/18: Firmatio Donationis B. Willigisi Archiep. Mog.
determinationis locorum ad ecclesiam in Yilla Brunnen sive Born prope Castrum Königstein,
quae EccL cum universa intus speoifioata determinatione ab eod. Yen. Willigiso Ecolesiae
8. Stephani prothom. ab ipso Y. "Willigiso infra Urb. in monte construetae cum omni utilitate
donata est tempore Ottonis iunioris imperatoris. Yen. Bardo Archiepiscopus eandem Ecclesiam
in Born in melius restauratam et lapideam faotam consecravit. Anno millesimo et 43.
») Zu bessern ascendendo, vergL Sohliephacke I, 119.
Digitized by
Google
62 1046-1056. - 1048 Februar 8.
Weiteres Indorsat saec. 18: Born cum pertinentiis et aliis advocatiis Esohborn, Münster,
Liederbach et Hattersheim vendita pro 3000 fl.
Gedr. Kremer, Origg. II, 117; Joann. II, 514; Römer-Büchner, Annal. IV, 611. "Vergl.
die bei Will angeführten Nachweise, besonders Bodmann S. 43 und die auf den Forschungen
des Archivraths von Preuschen beruhende Ausführung bei Schliephacke 1, 118. — Scriba, Regg. III,
958 hielt Brunnon für Marienborn. Durch diese Forschungen ist die Grenze der Schlossborner
Terminei im Süden von Lorsbach ab und im Westen, wo dieselbe zum Theil mit der Bleiden-
stätter Terminei zuBammenstösst und dem Pfahlgraben folgt, biß zur Weilquelle hin mit Sicherheit
festgestellt. Die Ermittelung dieses Grenzzuges bietet wenig Schwierigkeiten. Hingegen ist die
Ermittelung der nördlichen Grenze von der Weilquelle bis auf den grossen Feldberg, der öst-
lichen und südlichen bis Lorsbach noch eine offene Frage, über welche auch Preuschen in seinen
UnterBuchungen kurz hinweg gegangen ist.
U8. — 1046— 1056.
Hecil quidam nobilis et uxor eius Ota schenken dem Kloster
Fulda coram Egberto venerando abbate in Hekistat ipsam
eurtem cum omnibus appendiciis suis, insuper quicquid habuerunt in Hekestat
superiori et in Hekestat inferiori et in Ascbrunnen — — — — — — —
Facta est autem hgc tradicio sub imperatore Heinrico qui et confirmavit
eam sua auctoritate et sigilli sui impressione precepit insigniri deditque talem
preceptionem, ut quicunque hominum huius cartae confirmationem violare pre-
sumpserit, regig maiestatis reus sit.
Eb. H, 79 b.
Dronke No. 754, S. 363.
119. — Kaiser Heinrich III. schenkt seinem Getreuen Swigger und
dessen Frau Coniza das Reichsgut zu Erlenbach und Esch-
bach in der Wetterau, mit Ausnahme zweier Diensieute. —
Regensburg 1048 Februar 8.
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Heinricus divina favente
dementia Romanorum imperator augustus. Ut omnes nobis fideliter et studioae
servientes certam spem nostrae remunerationis habeant, volumus eos nostrae
liberaütatis gratia ad nostri servitii amorem promptiores et efficatiores preparare.
Unde ergo noverint omnes nostri Christique fideles, presentes scilicet et futuri,
qualiter nos militi nostro Swiggero et uxori eius Conizae ob servitium suum
tale praedium, quäle habuimus in villis Erelbach et Askebach dictis in pago
Wedereibo in comitatu Ezzen comitis situm cum omnibus suis appendiciis,
duobus nostris servientibus Elbeno et Berewigo bonisque eorum exceptis, in
proprium tradidimus cum capella et decimationibus suis, areis, aedificiis, mancipiis
utriusque sexus, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, agris, campis, aquis
aquarumque decursibus, molis, molendinis, piscationibus, silvis, venationibus,
exitibus et reditibus, vüs et inviis, quaesitis et inquirendis et cum omni utilitate,
quae ullo modo inde potent provenire. Ea videlicet ratione, ut predictus
Swiggerus et uxor eius de praefato praedio liberam amodo potestatem habe
(habeant) optinendi, tradendi, commutandi, precariandi vel quicquid Ulis placuerit,
inde faciendi. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa
omni permaneat evo, hanc cartam inde conscriptam manu propria corroborantes
sigilli nostri impressione iussimus insigniri.
Digitized by
Google
1019 Juli 12. — 1050 März 30. 63
Signum domni Heinrici tercii regis invictissimi secundi (L. M.) autem
Romanorum imperatoris augusti. (S. sp.) (L. S.)
Winitherius cancellarius vice Bardonis archicancellarii recognovi.
Data VI. idus Feb. Anno dominicae incarnationis millesimo XL VIII. indic-
tione I. Anno autem domni Heinrici tercii regis, imperatoris II., ordinationis
eius XVIIIL, regnantis quidem VII iL, imperantis autem IL In nomine domini.
Actum Radesbona feliciter amen.
Or. mit beschädigtem 8. in München.
Gedr. Gnden. Syllog. S. 561; Monun. Boic. 29, I, 87; nach letzterem Drucke hier wieder-
holt. Stumpf No. 2345.
120. — Kaiser Heinrich III. gestattet dem Erzbischofe Bardo von
Mainz, an einem beliebigen Orte im Rheingau einen Markt
anzulegen. — Aachen 1049 Juli 12.
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Henricus divina favente
dementia Romanorum Imperator augustus. Noverint cuncti sanctae aecclesiae
nostrique fideles tarn futuri quam praesentes, quia nos aecclesiasticas res ad
remedium animae nostrae adaugendo dilatare cupientes per interventum nostri
thori regnique consortis Agnetis imperatricis augustae nee non ob devotum
famulatum venerabilis et dilecti Mogonciensis aecclesiae archiepiscopi Bardonis
collaudavimus atque concessimus eidem archiepiscopo suisque successoribus ius
et potestatem habendi mercatum unum, ubicumque sibi voluerit, in pago et
comitatu Rinense in loco, quem ad hoc dignum duxerit instituendum, praeeipientes,
ut quieunque ad eundem locum mereimonii exercendi causa venditores emptoresve
confluxeriat, sub banno et pace de personis atque mereimoniis suis euntes pariter
ac redeuntes libere et secure debeant ambulare et a nullo cuiuslibet gravaminis
aut periculi occasione molestari vel inquietari valeant. Et ut haec nostrae
imperialis auetoritatis concessio firma et inconvulsa in praesenti et futuro per-
maneat aevo, hoc praeeeptum inde nostro iussu conscriptum manu propria corro-
borantes sigilli nostri impressione iussimus insigniri.
Signum domini Henrici tertii (L. M.) regis invictissimi H. Romanorum impera-
toris augusti.
Data IUI , idus Julii, anno dominicae incarnationis M.XLDL, indictione H.,
anno domini Henrici tertii regis, imperatoris H., ordinationis eius XXL, regni
quidem XI., imperii HI., in nomine domini. Actum Aquisgrani, palacio, feliciter
amen.
Nach dem ehemals im Archive des Mainzer Domkapitels befindlichen Or. gedr. Bodmann
8. 200. Vergl. Stumpf No. 2374; Will, Regg.
121. — Kaiserswerth 1050 März 30.
Kaiser Heinrich III. vertauscht mit dem Abte Humbert von
Echternach einen Weingarten zu Enkirch im Trechirgau und
Güter im Maienfeld gegen den Klosterhof zu Winkel, das Kloster
übergibt per manum advocati sui Gisilberti comitis curtem suam in
Winkela in pago Rinegowe in comitatu Ludewici comitis cum edifieiis, agris,
Digitized by
Google
64 1060 April 1. — 0. D., 1060 Januar 6-1084 Februar 16.
vineis, pratis, mancipiis et omni utilitate, que hucusque ad prefatum monasterium
pertinere videbatur.
Data IQ. kalendas Aprilis, anno dominice incarnationis ML, indictione HL,
anno autem domini Heinrici IQ. regia, secundi imperatoris regni XI., imperii
autem IV., in nomine domini. Actum Werde. Amen.
Abschr. von Sohott in dessen Geschichte des Rheingräfliohen Hauses; hiernach gedr.
Stumpf, Acta Imp. No. 304. . Vergl. Bodmann 8. 45, 574.
122. — Kaiser Heinrieh III. schenkt dem Stifte Kaiserswerth ein
Gut zu Camp. — Kaiserswerth 1050 April I.
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Heinricus divina favente
dementia Komanorum imperator augustus. Noverint omnes Christi nostrique
fideles tarn futuri quam presentes, qualiter nos ob interventum nostri thori ac
regni consortis scilicet Agnetis, imperatricis augustae, unam aream simul cum
^dificiis et cum una vinea in villa qug dicitur Cambo sitam et in comitatu Arnoldi
et in pago Enriche cum tali iure et utilitate quali ipsam aream Fridabreh noster
serviens antea possedit et obtinuit, ad altare sancti Suitberhti confessoris in
Werede tradidimus condonavimus ea videlicet ratione et conditione, ut prefati
loci praepositus suique successores liberam dehinc potestatem habeant quicquid
illos conlibuerit in usuiri fratrum inibi servientium inde faciendi. Et ut hgc nostra
imperialis traditio stabilis et inconvulsa omni permaneat evo, hoc preceptum inde
conscriptum manu propria corroborantes sigilli nostri impressione ut infra potest
videri iussimus insigniri.
Signum domni Heinrici tercii regis invictissimi secundi Romanorum impera-
toris augusti. Winitherius cancellarius vice Bardonis archicancellarii recognovL
Data kalendas Aprilis, anno dominicg incarnationis millesimo L., indictione HL,
anno autem domni Heinrici tercii regis imperatoris secundi ordinationis eius XXL,
regni quidem XI., imperii autem IUI. In nomine domni. Actum Werede feli-
citer amen.
Or. in Düsseldorf.
Gedr. Pez, C. d. I, 243; Kremer, Origg. N. H, 123; Lacomblet, Ü.-B. I, No. 183. YergL
Böhmer No. 1603; Stumpf No. 2385.
123. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz erneuert die Urkunde des
Erzbischofs Willigis, durch welche den Einwohnern zu
Steinheim gestattet wird, die dortige Capelle mit einem
ständigen Priester zu besetzen, welcher daselbst Taufen
und Beerdigungen vornehmen darf. — 0. D. y 1060 Januar 6 —
1084 Februar 16.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Quoniam omnium rerum est
<
vicissitudo et succedentium decedentiumque temporum mutabilitate *) nulla poterit
esse certitudo, prudenti opus est consilio, ut quod quis ratum velit facere, nulla
etate, nulla momenti permutari possit varietate. Unde ego Sigefridus dei gratia
a ) In der Absohrift im Ooul. mem. und demnach von Bodmann ausgelassen.
Digitized by
Google
O. D., 1060 Januar 6 — 1064 Februar 16. 65
Mogonting sedis archiepiscopus volo capelle, que in Steinheim sita est, idem ius
eandemque consuetudinem stabilire, quam audivi a predecessore meo beat$
semper in Christo memoria Willigiso ipsi concessam, traditam et firmatam esse.
Compertum enim veraciter habeo, qualiter quidam nostrj ecclesig nomine Offinc
aliique sui coheredes et amici accepta a predicto meo antecessore licencia eandem
capellam ad communem omnium in Steinheim habitantium utilitatem construxerunt
et a yenerabili Azzone antiqug *) urbis antistite deo eiusque sanctis consecratam
suis bonis et mancipiis dotaverunt. Hoc etiam concessum est a prefato meo
predecessore, ut liceat ibidem manentibus ex eadem capella baptisma accipere
ibique mortuos sepelire et presbiterum quem velint sibi idoneum eligere, qui in
eodem loco habitans divinum officium eo melius certis horis possit implere. Hec
sunt nomina testium tarn clericorum quam laicorum, qui presentes astitere et
idonei testes eidem concessione interfuere: Emicho eiusdem provincig corepis-
copus, Willo archiprespiter, Diedo vicedomnus, Altwido, Gecelin et iterum Gecelin,
Ebbo, Regezo »).
Hanc vero a meo antecessore concessam licenciam volo ego quoque mea
auctoritate eidem capelle confirmare, sicut et cgterg habent in Haderheim, Eber-
bach et Waldaffa capellg, scilicet ut babtisma, sepulturam, prespiterum ibidem
manentem pro se habeant et hec licencia ius, quod matri debet gcclesig, qug est
in Altavilla, nee in sinodo nee in deeima ullo modo impediat et ut hoc perpetua-
liter possit stabiliri, cartam ipsam, quam inde preeepi fieri, iussi sigilli mei
impressione insigniri.
Acta sunt hec publice anno dominice incarnationis DCCCC.XC.V., indic-
tione X-, NIL non. Julii, regnante Heinrico H°, Willigiso Mogonting gcclesig
currum aurigante feüciter amen.
Or. im Staatsarchive zu Darmstadt. Dasselbe befand sich nach einer Notiz Bodmann's
in seinem Handexemplar von Joann. II, 421, im Archive der Abtei Eberbach — woraus sich
die Abschrift im Ocul. mem. erklärt — sodann nach Aufhebung der Abtei „in archivo princ.
Nassow. Using." zu Idstein, kann also erst später nach Darmstadt gelangt sein. — Die Datirungs-
zeile von derselben Hand in kleinerer Schrift. Punkte Über den i, sowie verschiedene Ab-
kürzungszeichen sind von einer späteren Hand übergeschrieben. Das aufgedr. kreisrunde S. des
Erzb. in gelblich-braunem "W. zeigt denselben in halber Figur mit der Casula bekleidet, r. den
Stab, L ein Buch haltend. Umschr.: Sigefridus archieps. Das bei "Würdtwein, N. S. I, Von*.
8. XXVTI abgebildete S. ist von einem anderen Stempel; Würdtwein scheint dieses S. nicht
gekannt zu haben.
Abschr. im Eberbacher Ocul. mem. H, 64. Hiernach gedr. Bodmann S. 77. Nachweise bei
Will S. 130, No. 107; 216, No. 158.
Roth I, 282, sagt: „Die Urkunde ist äoht, wir sahen das Original 44 . An der Aechtheit
der Urk. hat, soviel ich sehe, bisher Niemand gezweifelt. Dass die Datirungszeile der Urk., die
eigentlich nur die Erneuerung des Diploms des Erzb. Willigiß ist, als aus dieser Urk. herüber -
genommen zu betrachten ist, bemerkt Ficker, Urkundenlehre §. 157 ; diese Datirung bleibt jedoch
ein Räthsel. Will schwankt, ob indict. XIIII oder indict X, IUI non. zu lesen ist Nach Einsicht
des Orig. mochte ich mich für die letztere Annahme entscheiden. — Weder Indict. X noch XIV
») Die Zeugenreihe fehlt in der Abschr. und demnach bei Bodmann. — Naoh dem Worte
Regezo, mit welchem der Text der Urk. dos Erzb. Willigis schliesst, ist ein Raum von 13 cm.
in derselben Linie freigelassen.
l ) Baer, Gesch. von Eberbach I, 922, vermuthet Orvieto, ihm folgt Stramberg im Rhein.
Antiqu. II, 12, i. In der Liste der Bischöfe von Orvieto bei Garns wird Azzo nicht aufgeführt.
Codex dipL Nm«. 1,1. 5
Digitized by
Google
66 1062 Februar 25. - 1066, bald nach Mai 27.
passen zu dem angegebenen Jahre 995, die Indict. X passt zu dem Jahre 997, aber zu keinem
der hier in Betracht kommenden Regierungsjahre des Königs Heinrich II. Bei der hier gegebenen,
offenbar das Or. wiederholenden Schreibung der Jahreszahl läset sich eine Vermuthung Über
einen Lesefehler wohl nicht begründen, andererseits ist es aber auch nicht erklärlich, wie der
Schreiber unserer Urk. dann dazu gelangte, statt Ottone III. Heinrico II. zu setzen. Bei dieser
Bachlage muss von jeder Oonjeotur Abstand genommen werden.
124. — König Heinrich IV. bestätigt den Gütertausch zwischen dem
Bischof Arnold von Worms und dem Kloster Bleidenstatt,
durch welchen ersterer die villa Eich im Wormsgau, letz-
teres einen Hof zu Medenbach und fünf Hufen Land zu
Auringen erhalt. — Goslar 1062 Februar 25.
' In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus divina favente dementia
rex. Notum esse volumus omnibus dei nostrique fidelibus tarn presentibus quam
futuris, qualiter venerabilis vir Arnoldus Wormatiensis episcopus nostram depre-
catus est clementiam, ut commutationem *), quam ipse et abbas totaque congre-
gatio ecclesie sancti Ferrutii in Blidenstat pro utraque utilitate et opportunitate
locorum inter se fecerunt, nostra auctoritate regali confirmaremus. Dedit igitur
prefatus episcopus dicte ecclesie curtem unam in Medinbach et Y. mansos in
Auringon cum domibus, areis, mancipiis utriusque sexus, agris b ), terris cultis et
incultis, pratis, silvis, pascuis et omnibus rebus mobilibus et immobilibus c ) ad ipsa
loca legaliter respicientibus. Econtra vero a prefato abbate et ecclesia in Blidenstat
in proprium recepit villam, que dicitur Echino, in pago Wormatiensi cum omnibus
attinentiis, que dici aut nominari possunt, perpetuo tenendam atque possidendam.
Hlnc rogatu Arnoldi episcopi predicti hoc confirmationis preceptum conscribi
iussimus, per quod volumus atque iubemus, ut utraque pars eadem bona inter se
commutata quiete plenoque iure habeat atque possideat. Et ut hec auctoritatis
nostre confirmatio inviolabilem sortiatur effectum, eam manu propria signavimus
nostrique sigilli impressione corroborari precepimus.
Signum domni Henrici quarti regis.
Fridericus cancellarius vice Sigefridi archicancellarii recognovi
Data Y. kalendas Martii, anno incarnationis domini d ) MLXH, indictione XV,
anno autem Henrici IUI regis ordinationis IX, regni vero YL Actum Goslarie
feliciter.
Absehr. bei Schott und Eindlinger 137, 81. Gedr. Stumpf, A. J. No. 67, vergl. Kegg. No. 2602.
125. — Wialdrut schenkt dem Kloster Bleidenstatt zur Stiftung
derMemorie ihres zu Mainz im Streite erschlagenen Mannes
ihr Haus und Hörige zu Eemel. — 1066, bald nach Mal 27.
. Ego Wialdrut coniux Humberti nuper Maguntie in conflictu occisi in ipsius
memoriam monasterio sancti Ferrucii in Blidinstat annis singulis VIL kal. Aprilis
peragendam per manum Sifridi fratris mei tradidi et delegavi mansum I. et iugera
XYHL in marca et in villa Kamel cum domo in qua habito et mancipiis TTT ?
sub nomine Leutrad Heribald e ) et Lutwin *) cum filiis suis, tali scilicet conditione,
») Beide Worte von Kindlinger ausgelassen. — *>) aquis EindL u. Stumpf. — °) Fehlt bei
KindL u. St — d ) dommioae KindL u. St — •) Heribald fehlt bei Will. — Ludwin WilL
Digitized by
Google
1066, bald nach Mai 27. - 1067 August? 67
ut quicunque filiorum nostrorum eosdem agros post meum obitum possederit,
X- denarios in anniversario dicti patris sui persolvat et si hoc post tertium annum
neglexerit, agri et domus cedant a ) in ius et potestatem fratrum predictorum.
Anno incamationis dominiM.LXVL, regnante Henrico imperatore augusto 1 )»
Testes: Hazecho. Albuwin. Ernost. Rutbrath b ). Sigiloch. Arnold.
Abschr. von Schott in dessen Urkundenbuoh zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hiernach
die Abschr. von Kindlinger 137, 32. Gedr. Bodmann S. 44; Will, Mon. Blid. S. 19; vergl.
Yogel S. 610.
126. — König Heinrich IV. schenkt dem Stifte Kaiserswerth fünf
Weinberge zu Camp. — Aachen 1067 August?
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Heinricus divina favente
dementia rex. Si gcclesiarum dei bona augmentare desideramus, ad salutem
animae nostrae plurimum proficere nullo modo dubitamus. Quapropter omnibus
Christi noBtrique fidelibus tarn futuris quam prgsentibus notum esse yolumus,
qualiter nos ad gcclesiam sancti Switberti Werde constructam ob interventum ac
petitionem Berhthg reginae regni thorique nostri consortis dilectissimae necnon
Annonis Coloniensis archiepiscopi et Sigefridi eiusdem gcclesiae prgpositi aliorum-
que fidelium nostrorum Y. vineas in villa Chambo in pago Einriche in comitatu
Lodowici comitis sitas cum omni iustitia omnique utilitate in proprium dedimus,
confirmavimus, perpetuo iure possidendum concessimus. Ea videlicet ratione, ut
nullus successorum nostrorum imperator sive rex, dux, marchio, comes aut aliqua
maior vel minor iudicialis persona haec data prjnominatae gcclesiae auferre,
alienare aut ullo modo prgsumat inquietare. Sed prjfatae sedis prgpositus Sige-
firidus eiusque successores liberam inde potestatem habeant tenendi, precariandi,
commutandi yel quicquid ad utilitatem eiusdem jcclesiae Ulis placuerit faciendi.
Et ut haec nostra regalis traditio stabilis et inconvulsa omni permaneat §vo, hanc
cartam scribi manuque propria corroborantes sigilli nostri impressione iussimus
insigniri.
Signum domni Heinrici (L. M.) quarti regia.
Sigehardus cancellarius vice Sigefridi archicancellarii recognovi.
Data anno dominic$ incarnationiB millesimo LX.V1L, indictione V., anno
autem ordinationis domini Heinrici quarti regis XV., regni vero XI. Actum
Aquisgrani feliciter in nomine domini amen.
Or. in Berlin.
Gedr. Pez, C. d. I, 263; Kremer, Origg. N. H, 139; Lacomblet, U.-B. I, No. 206.
Abbildung bei v. Sybel und Sickel, Kaiserurk. n, Tafel 22; yergl. auch wegen des Siegels
die zugehörigen Erläuterungen.
») cedunt Will.
b ) Rutbraht Eindlinger.
x ) Das« König Heinrich IT. hier schon imperator genannt wird, während dessen imperium
erst mit 1064 März 31 beginnt, wird wohl auf eine Gedankenlosigkeit des Schreibers zurück-
zuführen sein. Geringere Wahrscheinlichkeit scheint in diesem Falle die Annahme zu haben,
das* die 1066 vollzogene Handlung erst nach 1064 März 31 nach einem etwa vorhandenen
Oonfepte beurkundet wurde.
5*
Digitized by
Google
68 1069.
127. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz bestätigt auf Bitten des
Propstes Thiemo und des Stifts 8. Peter dessen Stiftung
durch den Erzbischof Friedrich, insbesondere die Schenkung
der Kirche zu Eltville und der Dörfer Walluf, Steinheim,
Kiedrich, Erbach und Hattenheim. — 1069.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Sigefridus dei gratia Maguntine
sedis archiepiscopus. Quamvis apud homines hominum facta plerumque intereant
et tenebris negligentie et oblivionis propter longam vetustatem nonnumquam
involvi soleant, apud deum tarnen, apud quem non est transmutatio nee vicissi-
tudinis obumbratio ulla, cuius oculis euneta semper patent et sunt presentia,
nullum opus pietatis credendum est suum perdere respectum vel meritum,
quoniam sicut nullum malum impunitum, ita nullum bonum apud deum erit
inremuneratum. Quocirca notum fieri cupimus omnibus tarn futuris quam presen-
tibus Christi fidelibus, qualiter dilectus et fidelis noster Thiemo ecclesie saneti
Petri apoBtolorum prineipis prepositus, que sita est in suburbio civitatis Maguntine
ad plagam aquilonarem, cum toto fratrum suorum collegio ad nostram venit
presentiam, constitutis in presentiarum honestis et probabilibus viris abbatibus,
prepositis, decanis aliisque personis ecclesiasticis nee non et secularibus, scilicet
comitibu8, liberis, hominibus nostris melioribus et de familia beati Martini coram
positis et in illorum audientia questus est, quod £cclesi$ sue privilegia viciata
forent partim vetustate partim negligentia, que dominus et predecessor noster
pie in Christo recordationis Frethuricus primus gcclesij iam dicte instaurator
conscribi fecerat super donationibus eorum bonorum, que deo et beato Petro et
fcclesig Uli in dotem et fratribus inibi deo servituris in sustentationem tamquam
pius pater et bonus provisor ipse contulerat. Et quamvis temporis prescriptione
per euneta secutura tempora tuta satis esse poterat ecclesia et secura legitimo
possessionis titulo, pecierunt tarnen flexis genibus, ut voluissemus antiquata illa
privilegia sua etiam senio confeeta scripto nostro innovare et sigilli nostri
impressione testiumque annotatione communire. Nos vero peticionem gcclesig Uli
tarn necessariam tamque canonibus consonam freti consUio et assensu fratrum
nostrorum prelatorum jcclesij, qui una nobiscum aderant, admittendam fore
dignum duximus. Allata sunt ergo coram plura privilegiorum paria sigillo quidem
prememorati predecessoris nostri domini Frethurici signata, sed negligentie et
vetustatis carie consumpta, ita quod non possent habere legendi currens vestigium.
Invenimus tarnen in continentia illorum, sicut dihgentius investigare potuimus,
quod dominus Frethuricus Maguntinus archiepiscopus gcclesiam illam de vicino
transtulerit et de propriis eam sumptibus in suburbio civitatis construxerit et
canonicos viginti unum numero in ipsa deo et beato Petro servituros ordinaverit
et geclesiam, que vulgariter dicitur EltevUe, sue iurisdictioni pertinentem cum
sibi adiacentibus viculis quinque, scilicet Walthafo, Steinheim, Ketercho, Ever-
bach, Hatherheim, deeimis quoque Ulis attinentibus tarn de locis iam tunc excultis,
quam adhuc excolendis infra terminos suos constitutis nee non et de animalibus
tarn volatUibus, quam quadrupedibus sine exceptione ad usus fratrum gccleei?
saneti Petri libere contradidit ad instaurandum inibi divinum servicium et servi-
Digitized by
Google
1069. 69
turia illic temporale subsidium. Ut autem hoc inceptum tarn deo dignum fine
clauderet probabüi, investituram quoque ipsius $cclesi$ Eltevile, quam ipse
manutenebat adhuc, domino Geroldo primo, quem ipse statuerat, gcclesig sancti
Petri preposito per pontificalem baculum suum porrexit concedens tarn ipsi,
quam sibi succedentibus potestatem liberam pro arbitrio suo ordinäre sacer-
dotem in sepius dicta gcclesia Eltevil assignavitque sacerdoti de quinque viculis
supradictis unum, Hatherheim scilicet, cum omni iure sibi attinentium deci-
marum. Reliqua cuncta, sicut pretaxatum est, ad usus tarnen fratrum et
prepositi ^cclesig sancti Petri totaliter condonavit et sue auctoritatis banno con-
firmavit hanc donationem tali apposita districtione, ut quicunque ausu temerario
factum hoc adtemptare presumpsisset, iram dei omnipotentis et illius magni
apostolorum principis Petfi odium se incurrisse et maledictionem lüde traditoris
se incunctanter agnosceret meruisse, cum dampnatis se dampnatum, cum repro-
batis se reprobatum atque ab electorum sorte se omnimodis alienum fore non
nesciret; per infinita seculorum secula amen. Et responderunt omnes: „In
nomine sancte trinitatis amen amen amen." Nos igitur factum sancti patris et
predecessoris nostri pie in Christo recordationis domini Frethurici tarn pium
tamque laude et memoria dignum omjiimodis approbantes auctoritate nobis
a deo concessa sub premissa districtione confirmamus. Et quoniam apud deum
numquam accipit oblivionem, ut apud homines etiam in memoria habeatur,
scripto nostro innovamus atque sigilli nostri impressione consignamus testes
6ubnotando, quorum hec sunt nomina: Razo summus prepositus, Burchardus
camerarius et prepositus, Hartwinus prepositus, Ruberdus decanus et prepositus,
Arnoldus custos et prepositus, Gozwinus prepositus, Folpertus prepositus, Kün-
radus prepositus, Hildelinus prepositus, Meginwardus prepositus, Widelo prepo-
situs, Druberdus prepositus, Ruzelinus prepositus. Laici: Gebeni prefectus urbis,
Adalbrath advocatus, Heinrichus comes, Sigefridus comes, Wiggerus comes,
Rudolfus comes, Lodwichus advocatus, Everhardus comes, Udelrich advocatus,
Adelhun advocatus, Lodwich comes, Huc comes, Adelbrath advocatus, Gerhardus
vicedominuö.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.LX°. Villi , indictione YII a ,
regnante domno Heinrico quarto, Sigefrido archipresule currum dei aurigante
feliciter amen.
a) Or. auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg; das in der linken unteren Ecke auf-
gedruckt gewesene kreisförmige B n dessen Spuren noch siohtbar, ab. Yergl. Zeitschrift für Gesch.
des Oberrheins XXTV, 206. — Hiernach der vorstehende Druck. — Ein Grund, die Urk. als
verdächtig zu betrachten, wie Will gethan, liegt nicht vor.
b) Abschrift saec. 18 im Copialbuch des Stifts 8. Peter auf der Stadtbibliothek zu
Mainz, fol. 2.
c) Transsumt des Or. durch die Mainzer Richter von 1522 December 22 im St.-A., in
welchem das 8iegel als intaot beschrieben wird.
Gedr. Joann. n, 469; Guden. II, 5. Bezüglich des Siegels yergl. die Bemerkung von
Würdtwcin, N. S. I, XXIX. Sonstige Nachweise bei Will, Regg. S. 106, No. 181, 190, No. 52;
Zaun, Landcapitel Rheingau S. 31; Baer, Gesch. von Eberbaoh I, 319.
Digitized by
Google
70 1071, nach October 5.
128. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz bestätigt den Spruch des
auf der Lützelau unter Vorsitz des Grafen Ludwig ab-
gehaltenen Gaugerichts, durch welchen die von der Matrone
Hiltrud und deren Söhnen Reinfrid und Graf Ludwig dem
Stifte S. Yictor zu Mainz gemachte Schenkung von Gütern
zu Winkel, Eibingen und Lorch bestätigt wurde. — 1071,
nach October 5.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Sigefridus dei gratia Maguntine
sedis archiepiscopus. Noverit dilectio fidelium tarn presentium quam futurorum,
qualiter nobilis matrona Hiltrudis nomine legalis vidua filiusque eius Reinfridus
et Ludowicus comes mundiburdus eorum unanimi consensu et collaudatione
utriusque omnem proprietatem suam, quam usque ad presens hoc tempus here-
ditario iure possederant a ) in pago Binegowe videlicet in villis Winkela, Eybinga
et in Loricha cum omnibus suis pertinentiis in mancipiis utriusque sexus, in
areis, in edificiis, in terris cultis et incultis, in yineis, silvis, pratis, aquis
aquarumve decursibus cum omni utilitate, que scribi et nominari potest, ecclesie
sancti Victoria extra muros Maguntine civitatis legitima donatione pro remedio b )
animarum suarum tradiderunt perpetuo possidendam. Hec autem traditio post
aliquos annos, dum consanguinei et proximi heredes Reinfridi predicti de bonis
prescriptis controversam questionis materiam movere attemptaverant, a memoratis
personis Hiltrude scilicet et Reinfrido in insula in mallo Ludowici comitis predicti
iudicio et testimonio multorum nobilium et liberorum renovata est et denuo con-
firmata hoc interposito, quod prefatus Reinfridus bona in Loricha, quousque
militaribus armis inheserit, pro annuo censu, uno videlicet solido, quiete possideat,
post autem eius obitum aut si sese ad spiritualem militiam transtulerit, in ius
et dominationem ecclesie predicte revertetur. Et ut hec traditio rata permaneat
et inconvulsa, hanc cartam conscribi et sigilli nostri impressione confirmari
iussimus. Testes huius rei sunt: Razo maior prepositus, Hartwinus prepositus,
Burchardus prepositus, Arnoldus prepositus, Ruotbertus decanus, Gozwinus magister
et prepositus, Folpertus prepositus, Gunzelinus prepositus, Adelbert d ), Widelo,
Gerhardus clerici. Laici: Gebeno prefectus civitatis, Emicho comes, Sigefridus
comes, Wiggerus comes, Ludewicus comes, Udalrich advocatus, Adelbrecht
advocatus, Megingoz centurio, Diebrecht, Dudo, Embricho filius eius et alii quam
plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°LXXI°, indictione IX, regnante
Heinrico quarto, anno regni eius XV. feliciter.
Absohr. tod Schott in dem Urkundenbuohe zur Gesch. des Rheingr&fL Hauses, hiernach
die Abschr. von Eindlinger 137, 89. Aus letzterer Absohr. gedr. Roth n, 1, angefahrt bei Bod-
mann 8. 45, 93. Vergl. Will I, 195, No. 65.
a ) possederant bei Roth ist Lesefehler.
b ) remidio bei R. wohl nur Druckfehler.
°) Adelbert von Roth ausgelassen.
Digitized by
Google
1072. — 1074, vor Ootober. 71
129. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz bestätigt auf Bitte seines
Verwandten, des Propstes Hartwin, dem Stifte S. Victor
den Besitz der Zehnten von seinen Höfen im Bereiche
seines Erzstifts. — 1072.
Facta sunt hec anno ab incarnatione domini millesimo LXXII, indictione XV,
sub Henricho, imperatoris Henrici filio, coram testibus, quorum nomina sub-
scripsimus: Hartwinus prepositus, Gozzwinus prepositus, Burchardus camerarius,
Regenherus capellanus, Rudolfus comes, Vodalricus comes, . Erkenbrath comes,
Wolffram et omnis congregatio sancti Victoris.
Fehlerhafter Druck bei Joann. II, 579, vergl. Will I, 195, No. 70.
130. — Volmar de Wizela vergleicht sich mit einem gewissen
Adelbert wegen der von dessen verstorbenen Schwester
erkauften Güter zu Hausen und Fischbach. Im Gerichte
des Rheingrafen. — 1073.
In nomine domini. Notum sit tarn futuris quam presentibus Christi
fidelibus, qualiter domina Richardis omnem hereditatem, quam cum fratre suo
Adelberto in pago Reni in villis Husen et Fiscebach possederat indivisam, in
eius absentia domino Volmaro de Wizela cum omnibus suis pertinentiis pro certa
pecunie summa vendidit. Post mortem autem predicte Richardis, quando idem
Adelbertus ex sua captivitate, qua in Saxonia per sex annos obstrictus erat,
rediit, factum sororiB sue cassare molitus partem hereditatis sue legali iuris
ordine reclamavit. Volmarus itaque hanc querelam non iniustam perpendens et
ne huiusmodi proclamationes imposterum de eadem hereditate exoriantur, de con-
silio prudentum virorum predicto Adelberto viginti marcas persolvit, ut in ven-
ditionem sue hereditatis consentiens eam legitime factam in sua persona stabiliret,
quod et libenter implevit et coram nobis infrascriptis in iudicio publico Ludewico
comite presidente comparens sue hereditati et quidquid in predictis villis ad
ipsum pertinere videbatur, publice stipulatione subnixa renuntiavit et eam dicto
domino Volmaro perpetuo possidendam manu propria contradidit. Testes in
iudicio presentes erant: Wezil vicedominus, Sigefrid magister, Gozbert presbiter,
Arnoldus scultetus, Heriman, Burcard, Rubrat, Werinher, Diedo, Wienand a ),
Hildebert, Walter, Ernest, Giselbert, Hartwin, Rutger et alii quam plures.
Actum anno domini MLXXHI, regnante Heinrico imperatore augusto.
Absohr. von Schott und Kindlinger 137, 40. Nach letzterer Absohr. gedr. Roth II, 2.
Vergl. Bodmann 8. 544, 604.
131. — 1074, vor October.
Erzbischof Sigfrid I. von Mainz erneuert die Urkunde des
Erzbischof8 Bardo, durch welche dieser den Einwohnern zu Rüdes-
heim und Eibingen einen wüsten District bei Rüdesheim zur An-
lage Ton Weinbergen überliess.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo LXX°.Iin ., indic-
tione XtL, regnante Heinrico quarto, regni eius anno XVttL
Vergl. die vorstehende ürk. des Erzb. Bardo 1031—1061, No. 114.
») Weinand bei Roth ist Lesefehler.
Digitized by
Google
72 1084. — O. D., 1066, Anfangs Mai.
132. — 1084.
"Wisgoz de utroque parente Über et ingenuus cum coninge eua Frederunna
de Lorecho erneuert [im Grafengerichte] seine Ansprache gegen die Gemeinde
Geisenheim wegen Vorenthaltung seines väterlichen Erbguts förmlich und wird
ihm solches „collaudante ministerialium, nobilium, scabinorum et hominum terre
„patne in solemni placito presentium et astantium caterva per sententiam
„Ludewici comitis eidem iudicio presidentis" zuerkannt.
Bodmann 8. 604, Auszug.
133. — Erzbischof Wezilo von Mainz bekundet, dass der Dom-
canonikus Embricho dem Domkapitel näher bezeichnete
Güter, unter welchen ein Haus und Weinberge zu Lorch,
geschenkt habe. — 0. D., 1085, Anfangs Mai.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Wezelo Mogontinus gratis
dei archiepiscopus. Notum esse volo tarn futuris quam prgsentibus Christi et
gcclesig fidelibus, quod quidam canonicus sedis nostrg Embrico nomine fratribus
suis eiusdem gcclesig canonicis quedam bona sua tradidit pro animabus parentum
suorum et pro remedio animg sug ea videlicet ratione, ut in uno quoque mense,
quod tunc a fratribus conlaudatum est, die vigiliam et missam pro eisdem paren-
tibus suis et omnibus fidelibus defunctis faciant et ipsa die unusquisque eorum
denarium pro carng et panem vel obolum pro pane et mensuram bonam optimi
vini accipiat. Facta est autem hec traditio presentibus et probantibus sorore sua
Guda eiusque marito Richolfo ceterisque heredibus suis ad altare sancti Nicolai,
quod est in claustro, per manum Gerhardi comitis nostri, quem advocatum idem
Embrico me petente et presente acceperat a domino meo imperatore Heinrico,
hoc etiam interposito, ut predicta Gfida et maritus eius fraternitatem et locum
sepulturg orationisque communionem cum fratribus habeant. Hgc autem sunt
bona, qug tradita sunt Quinque mancipia, qug non aliud ius, quam meliores
servientes fratrum habeant, quorum nomina hgc sunt: Godebolt, Rüdhart, Bern-
hart et uxor eius Giselburg et filia eorum Priderun. Areg in Mogoncia septem
et dimidia. Tres mansi in Irsenheim cum vinetis suis et omnibus pertinentiis,
quorum unusquisque singulis annis decem solidos et quatuor capones in festo
sancti Martini persolvit. Mansus unus in Mumenheim cum suis vinetis, qui item
decem solidos et quatuor capones in festivitate sancti Andreg persolvit. In villa
autem, qug dicitur Loricha, domus bona cum omni suppellectili sua. Yineg bone,
quarum quantitas et denominatio hgc est. Tinea Beceche in Geiderihcesdale,
que habet mensurales a ) virgas b ) in longitudine et c ) in latitudine.
Item in vinea, qug dicitur Bezelini, versus villam viginti virgas in longitudine et
XXY. in latitudine et quicquid in eadem vinea ante obitum fratris sui ad se
venerat hereditario iure. Item in vinea, qug dicitur rubea, Xu virgas in longi-
tudine et V. in latitudine. Item vinea, qug dicitur fjdelberdi, qug habet XV.
*) Ueber mensurales virgas von derselben Hand rudon.
*) Lücke.
°) desgl.
Digitized by
Google
O. D., 1065, Anfangs Mai. 73
virgas in longitudine et VII in latitudine. Item vinea in Ocenberge, que habet Xu.
virgas in longitudine et VULL in latitudine. Item vinea in babendale *) habens Villi
virgas in longitudine et DL a ) in latitudine. Item in Wezelinesleva vinea
habens XIII. virgas in longitudine et Y. in latitudine. Item in hengeresgrfibun im.
vineg. Preterea vinea quedam in mannendal 2 ), quam idem Embrico et coheredes
sui iam dudum pro anima patris sui voverant, hanc etiam item ipse et soror sua
per manum mariti sui legitima traditione pro prescriptis bonis addiderunt ea
conditione, ut semper in anniversario patris eorum prescripta karitas illius mensis
fratribus detur et centum pauperibus Christi c. panes albi, c. allecia et. c. biberes
vini tribuantur. Habuit autem idem Embrico in predicta villa Lorecha fiscalem
mansum, cuius servicii ius a me susceperat in beneficium, hunc omnimodis, here-
ditatem scilicet et beneficium, mihi reddidit rogans, ut ego illum predictis bonis
adderem et sie partem commemorationis haberem et mea traditione cetera con-
firmarem. Ego igitur partieeps esse cupiens devotionis istius tradidi fratribus
eundem mansum in proprietatem, quem ipsi duobus supra traditis servientibus
suis, Godeboldo videlicet dimidium, qui dicitur der Razmanneshubun, et Bern-
hardo, qui dicitur der Megezlineshfibun, cum areis, vinetis, agris, eultis et
incultis in hereditatem dederunt ea ratione, ut non alium censum, non aliud
servitium inde debeant, nisi hoc tantum, ut semper ambo vel mutatis vieibus
alter eorum exercendis b ) prescriptis vineis presint, ne c ) forte, ut sepe fit, negli-
gentia vel malitia male eulta ad minorem reditum cogantur. Yini quoque inde
collecti et vasis infusi octo karradas intra oetavam saneti Martini in suam navim
sua*) impensa inferant et suo labore Mogontiam ante portam, quj dicitur
episcopi, perferant. Si autem alter istorum absque legitimo herede, id est
qui ad fratres pertineat, mortuus fuerit, dimidium mansum, quem ille habuit,
in hereditatem aeeipiat Rädhardus, qui est unus de supradictis servientibus
fratrum et ita semper mansus iste in hereditate istorum maneat, nisi forte omnes
absque heredibus mortui fuerint. Tunc fratres alios duos fideles servientes
in locum illorum provideant. Bona igitur hgc nullus sibi in hereditatem vel
officium aliqua ratione usurpet, sed quieunque proximus de consanguinitate
eiusdem Embriconis in maiori ecclesia canonicus fuerit, id e ) officii a fratribus
aeeipiat. Quod si forte duo in eadem consanguinitatis linea gqug proximi in
claustro fuerint, is alteri preponatur in hoc officio, quem ad hoc fideliorem et
prudentiorem fratrum communis probaverit electio. Ut autem hec traditio omni
evo stabilis et inconvulsa permaneat, scriptam et in plenaria synodo nostra 3 )
») Ütl Guden.
b ) Yon Guden. ohne Grand in exoolendis abgeändert.
°) ni Gnden. in gleioher Weise.
d ) sua fehlt hei Gnden.
e ) Die Worte id bis fuerint hat Gnden. ausgelassen.
l ) Im Pfaffenthal.
*) Jetzt Mantel.
*) Die Angaben der Urk., dass die Verhandlung yor der 8ynode stattgefunden und dass
Kaiser Heinrieh IV. auf persönliche Bitte des Erzbischofs den Advooaten des Schenken bestimmt
habe, hat Will mit Recht veranlasst, die nicht datirte Urk. in die Zeit der in der zweiten Woohe
nach Ostern (April 27 — Mai 8) 1066 zu Mainz begonnenen Synode zu legen.
Digitized by
Google
74 1085 Juni 16. — 1090.
recitatam banno nostro connrmayimus, etiam sigilli nostri impressione insigniri
precepimus.
Nicht besiegelte Ausfertigung, wohl gleichzeitige Abschrift, in München. Gleichzeitiges
Indorsat : Traditio "Wezelonis episcopi de bonis fratrum que sunt apud villam que dicitur Lorecha.
Abschrift im Lib. reg. eccl. Mag. No. 1 (Mainzer Bücher versch. Inhalts No. 17) im Kreiß-
archiv zu "Würzburg; hiernach gedr. Guden. I, 383.
134. — Trier 1085 Juni 16.
Erzbischof Egilbert von Trier restituirt dem Stifte S. Simeon
daselbst die demselben vom Erzbischofe Eberhard geschenkte
Kirche zu Mosbach in territorio Moguntino — in pago Binegowe
mit der Bestimmung, dass Berwic, welchem er dieselbe wegen
seiner Verdienste zu Lehen gegeben, auf Lebenszeit im Besitze
bleiben soll.
Actum Treveris in domo sancti Simeonis publicg anno dominicae incarna-
tionis M.LXXXV., indictione VII., XVL kal. Julii.
Anno pontificatus Dömni Egilberti archiepiscopi primo.
Chirographirtes Or. mit aufgedr. 8. des Erzbischofs im 8t.-A. In dem unteren Theile der
Urk. ist die untere Hälfte der in Unzialschrift geschriebenen "Worte Anno pontificatus etc.
abgeschnitten.
Abschrift im Diplomatar des Stifts.
Gedr. Hontheim, Hist. Trev. I, 436; Mittelrh. Ü.-B. I, 440; Rössel, Eberb. Ü.-B. I, S. 3.
Vergl. Goerz, Regg. der Erzb. von Trier S. 12; Mittelrh. Regg. I, 1499, Y.
Die weiteren, die Güter des Klosters Eberbach zu Mosbach und Schierstein betr. Urkunden
werden in diesem Bande nicht gegeben, da dieselben in einem anderen zum Abdrucke gelangen sollen.
In Rossers Abdrucke ist zu verbessern: S. 3, Z. 1: C. ist zu streichen! — sancte — indi-
viduae; Z. 2: Eilbertus; Z. 3: aecclesiae — aecclesiam; Z. 4: Maguntino; Z. 8: aecclesiam;
Z. 12: der Punkt hinter adiit zu streichen; Z. 13: aecclesiae; Z. 14: aecclesiam; Z. 19: cepit;
8. 4, Z. 3: aecclesiam; Z. 6: rit^; Z. 21: publice; Z. 22: Hungerus.
135. — Erzbischof Ruthard von Mainz überträgt dem Kloster
S. Alban die Kirche zu Höchst und schenkt drei Mansen zu
Zeilsheim und Gärten zu Höchst — 1090.
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum esse cupientes omnibua in
Christo fidelibus, quomodo basilica sancti Justini, que est in Hosteden, in ius et
potestatem sancti Albani transierit, paucis id notari fecimus, ne malicia aut
cuiusquam ignorancia non commodato legalium scripturarum vinculo postmodum
dissolvat, quod racionis ac Jegis industria factum et sanccitum esse constat. Ego
igitur Ruthardus, sancte Moguntine sedis dei gracia archiepiscopus, yidens eandem
basilicam dei servicio aptam, sed vetustate et negligencia sartis ac perstillantibus
tectis iam pene collapsam esse atque venerabile corpus sancti Justini confessoria
Christi, quod in ea requiescit, condignum sue veneracioni obsequium non habere,
petente Adalmanno abbate sancti Albani cum consilio et consensu abbatum
nostrorum, prepositorum, militum, qui tunc ex eventu plurimi adfuerunt, tradidi
deo et sancto Albano eandem ecclesiam cum appendentibus sibi prediolis et
decimacionibus et cum omni iure, aquis, pascuis, exitibus et reditibus per manum
advocati Wolfframmi de Strumburc eo videlicet pacto, ut supradictus abbas
destructa eius edificia per se reparare atque conversacionem monachorum secundum
Digitized by
Google
1080. — (1090.) 75
copi&m bonorum innibi institueret. Sed cum pre angustia loci officine huius
generis religioni non possent ibi convenienter fieri, curtim meam et edificia mea,
que eidem monasteriolo appendebant, in eadem donacione addidi. Insuper tres
mansoß in Cilolvesheim de mea salica terra pro salute anime mee super altare
gincti Justini in usus fratrum devotus obtuli atque aliquos hortos iuxta Hosteden
in campo contra fluvium, qui Nita vocatur, ad nutrienda olera eisdem fratribus
indulsi. Concessimus eciam familie ad predictum locum pertinenti in perpetuum,
postquam instituta est monachorum religio, ut nullum advocatum habeat nisi
me et successores meos, ut ad nullius advocati placitum conveniat, nulla advoca-
eionis iura persolvat. Cum obierit vir sive mulier, Optimum pecus vel vesti-
mentum, quod reliquerit, ad altare sancti Justini in usum abbatis et fratrum ibi
deo serviencium deferatur. Et ut nullus chorepiscopus aliquam potestatem habeat
yel exerceat, nisi ab abbate fuerit vocatus, tunc quinque solidi in eius sumptus
dentur; archipresbiter vero semel in anno sinodum ibi propter corrigendas animas
eelebrans solidum unum ad expensas prandii sui accipiat. Sed et hoc notum
esse cupimus, quod predictus abbas prepositum Widelonem mercede conduxerat,
cuius ecclesia tunc temporis erat, scilicet decem talentis singulis annis, quousque
viveret, ideo statuimus hoc, ut si forte aliquando substancie inopia vel alicuius
Bucce88oris mei nequicia evenerit, quod absit, ut servicium dei ibi defecerit,
ecclesia et omne, quod fratrum labore aut pecunia est acquisitum aut donacione
alicuius ad altare traditum, totum in usu abbatis et fratrum sancti Albani per-
maneat Porro ut ista tradicio rata fore debeat et contra eam nullus venire iuste
audeat, auctoritatis mee sigillum huic cartule impono et omnem inimicam per-
Bonam banni mei interminacione ferio et ab insectacione huius donacionis procul
repello.
Facta est autem hec legitima tradicio sine omni contradictione anno
dominice incarnacionis MXC, indictione XIII, Romanum imperium Heinrico IUI
imperatore regente, regnante super omnia domino nostro Jesu Christo, in cuius
manu nos sumus et a quo habemus, si quid boni facimus vel facere volumus.
Hi sunt testes: Godeboldus prepositus in maiore monasterio, Anshelmus prepo-
situs sancti Stephani, Widelo prepositus sancte Marie in campo, Bertholfus comes
de Btrumburc et filius eius Bertholfus, Werinherus comes de Nekerowa, Hein-
ricus et frater eius Meginfridus de Yelisberc, Ezzo de Steinheim, Wulverich et
frater eius Stevan, Embricho et filius eius, Hartwin et Embricho et alii quam-
plures.
Gedr. Joann. n, 737, vergl. 271.
Nachweise bei Will I, 225, No. 7.
*136. — „Erzbischof Ruthard von Mainz thut kund, dass er für sein
und seiner Nachfolger Seelenheil das El. Johannisberg
stiftete/ — (1090.)
In nomine sce et individue trinitatis. Ego Ruthardus per dei graciam
Mogonciensis archiepiscopus omnibus Xpi fidelibus, presentibus et futuris cupio
innotescere, qualiter habito respectu divine propiciacionis pro meorum remedio
Digitized by
Google
76 (1090.)
peccatorum pariter et pro salute mea meorum successorum monasterium sei
Johannis precursoris Xpi in proprio fando ecclesie mee in loco, qai dicitur
Biscouesberhc, constraere ceperim, consummatum, divina largiente dementia,
consecraverim, consecratum prediis dotaverim, fratres inibi deo famulantes con-
gregaverim, eißdem eorundemque in predicto famulatu successoribus perpetualiter
enutriendo necessaria providerim, denique idem apostolice sedis auetoritate
munierim et ad monasterium beati Albani prope Mogonciam eo tenore dele-
gaverim, ut fratribus predicti monasterii in Biscouisberhc abbas, qui pro tempore
faerit, cum fratribus suis in prefato monasterio beati Albani degentibus exigente
necessitate de preposito, quem ad id habilem et ydoneum duxerint eligendum
provideant, qui boni pastoris exemplo gregi monachorum fidei commisse presit
eique in spiritualibus et temporalibus nutrimentis prospiciat, ut ordo divinus,
quem perpetue inibi servari constitui, per subtractionem alimonie nullo umquam
tempore decrementum senciat immo divina proprietate clemencia proficiat in
auementis. Hoc quoque illi mee institucioni sub interminatione anathematis
iniunci, ut monasticus ordo iuxta regulam bti Benedicti ibidem perpetuo habeatur
nee a quoquam quacumque potestate ecclesiastica quomodolibet convellatur aut
immutetur, quod qui facere presumpserit, iram dei et precursoris predicti sei
Johannis atque apostolice sedis gravem indignacionem amodo se ineurrisse
presentiat. Et tarnen quod yult neuter, quod perficiat. Denique nonnulla alodia
in Winkelo, in Lorecho et in Alginsheim meorum sumptuum peeuniis comparata
in possessionem eidem monasterio nemine contradicente iure gentium attitulavi
et in subsidium eiusdem monachice congregationis perhenniter servitura subditi,
obsecravi generaliter universas singulasque specialiter mei regiminis successores
per nomen immensi dni Sabaot et per virtutem sanetorum eius quam operatus
est in diebus nostris, ut eadem vota nostra modis quibuseunque concordent locum
eundem pietate paterna defensent, pauperibus eciam Christi inibi degentibus
manum patrocinam et uberioris sustentacionis porrigant, quatenus se per omnia
fruetuum eterne retribucionis in hac re nobiscum partieipes efficiant, quod ipse
largiri dignetur, cuius regnum et maiestas iugiter permanet in secula seculorum.
Testes sunt —
8ohluss fehlt.
Johannisberger Lager- und Copialbuoh perg. saeo. XV. Hiernaoh gedr. Roth EL, 3.
Hegest und Text der Urkunde sind wörtlich nach dem Drucke bei Roth, der dieselbe zum
ersten Male veröffentlicht hat, wiedergegeben. Roth hat nach seiner Angabe die Urk. einem „Lager-
und Copialbuoh perg. saec. XV." entnommen. Bei Bearbeitung des ersten, Regesten enthaltenden
Bandes scheint R. dieses Copiar noch nicht gekannt zu haben, da sich keine Urk. aus demselben
regestirt findet, auch die Einleitung über dieses Copiar niohts beibringt. Im zweiten Bande ist
dann aus diesem Copiar die vorstehende, bisher völlig unbekannte Urk. mitgetheilt, — aber
auch nur diese eine und nichts Weiteres, auoh sonst Niohts aus dem Inhalte des Lagerbuohsl
Bei dem auch Roth bekannten trostlosen Zustande des Archivs des KL Johannisberg
würde jede, auch die kleinste Mittheilung über ein Copiar, welches Inedita von solcher Bedeutung
enthält, von Werth gewesen sein. Warum wird ferner nur diese eine Urk. aus diesem neuent-
deckten Copiar veröffentlicht? Enthält dasselbe nicht mehr? Wir müssen dies wohl annehmen,
da, wie schon bemerkt, eine weitere Ausbeute nioht stattgefunden hat und ist somit dieses,
anscheinend nur eine einzige, bisher nioht bekannte Urk. saec XI enthaltende Copiar ein
arohivalisohes Unioum.
Digitized by
Google
(1090.) 77
Die Ueberlieferung der vorstehenden ürk. muss demnach so lange als dunkel angesehen
werden, bis Genaueres über die Quelle bekannt ist.
Die Untersuchung der Formalien der Urk. führt zu keinem bestimmten Resultate, da der
Schreiber des Copiars es aus irgend einem Grunde unterlassen hat, die Zeugenreihe des Originals
sowie die Datierungszeile mit abzuschreiben. Die Kenntniss des wichtigen Actes, den die Urk.
uns mittheilt, bleibt dadurch lückenhaft und unvollständig. Hingegen gewinnen wir durch
Prüfung des Inhalts der Urk. festere Anhaltspunkte zur Beurtheilung derselben.
Die filtere Geschichte des Kl. Johannisberg kennen wir, wenn auoh nur in allgemeinen
Zügen, aus beiden Urk. des ErzbischofB Adelbert I. von 1190, welche in zweifellos ächten
Originalen vorliegen. Aus diesen Urk. wissen wir, dass bezüglioh des El. Johannisberg von
Seiten des Erzb. Ruthard zwei verschiedene, in der Zeitfolge getrennte Acte vorliegen, nämlich
1) die Schenkung des Bisohofsberges an das El. S. Alban unter der Bedingung, dass letzteres
dort eine Niederlassung gründe, und 2) die Weihe und Dotirung dieses von S. Alban gebauten
Klosters. Ob freilich diese Angaben der mündlichen Tradition oder zwei Urk. des Erzb. Ruthard
entlehnt sind, darüber findet sich kein Aufsohluss.
Der Inhalt der vorstehenden Urk. lässt nur die Auffassung zu, dass dieselbe die Fixirung
des zweiten Actes, des Actes der Weihe und Dotirung des fertigen Klosters sein soll.
Demnach ist zunächst die von Roth angenommene Datirung 1090 unrichtig und würde
das von Will Regg. angenommene Jahr 1001 vorzuziehen sein.
In den Urk. von 1190 sagt Erzb. Adelbert ausdrücklich, Ruthard habe dem Kl. S. Alban
den Bischofsberg unter der Bedingung, dort ein Kloster zu bauen, geschenkt und fährt dann
fort „Cumque ex parte (seil. mon. S. Albani) monasterium — construotum fuisset et ad dedi-
eandum — antecessor noster vooatus fuisset — , ein Grund, diese Darstellung des Sachverhalts,
gleichwohl ob dieselbe auf Urkunden oder mündlicher Tradition beruht, anzuzweifeln, liegt nicht
vor. Völlig entgegengesetzt jedoch erzählt die vorstehende neue Urkunde den Verlauf. Hier
baut Erzbischof Ruthard das Kloster auf dem Bischofsberge aus eigenen Mitteln und selbst,
weiht es, stattet es aus, versammelt dort Mönche und schenkt es erst dann, nachdem alles
fertig, an 8. Alban. Ein Ausgleich dieser beiden sich völlig widersprechenden Erzählungen
ist nicht wohl möglich, eine von beiden muss unrichtig und deren Darstellung in späterer Zeit
erfunden sein, welche, darüber kann, da Erzb. Adelbert's Urkunden von 1190 acht sind, kein
Zweifel sein.
Von der Untersuchung der Bestimmungen, welche Ruthard in der vorstehenden Urk. über
die Verfassung des Klosters trifft, kann abgesehen werden. Die Erfindung des bezüglichen
Thefles des Textes konnte nioht schwer fallen.
Entscheidend für die Unechtheit der vorstehenden Urk. ist die in derselben enthaltene
Angabe über die Dotation, welche das neue Kloster vom Erzb. Ruthard empfing. Es heisst
daselbst in vorsichtiger Weise ganz allgemein — nonnulla alodia in Winkelo, in Lorecho et in
Alginsheim meorum sumptuum peouniis attitulavi.
Dieser Angabe stehen die genauen und sehr bestimmten Angaben der Urkunden von 1190
entgegen, in welchen die Schenkungen der Erzbischöfe Ruthard und Adelbert, sowie die von
Privatpersonen bezeichnet werden. Diese Angaben sind mit denen der vorstehenden Urk. nicht
vereinbar und stehen wir auoh hier vor derselben Alternative, wie soeben, die eine von beiden
für unrichtig erklären zu müssen. — Richtig in der vorstehenden Urk. ist nur, dass Erzb. Ruthard
Güter zu Winkel geschenkt habe.
Nach den Urk. von 1190 schenkt Erzb. Ruthard bei Einweihung des Klosters 1) näher
bezeichnete Walddistricte bei dem Bischofsberge, 2) die Gefälle eines halben Mansen zu Winkel,
3) setzt derselbe einen Jahrmarkt bei dem Kloster auf den 24. Juni an.
Von allem Diesem weiss die vorstehende Urk., abgesehen von der allgemein gehaltenen
Angabe über die Schenkung eines Alodium (nicht census dimidii mansiü) Nichts. Besonders
auffallend und verdächtig ist, dass in vorstehender Urk., die bezüglich ihrer Abfassungszeit mit
diesen Bestimmungen des Erzb. Ruthard zusammenfallen müsste, jede Angabe über die An-
setzung des Jahrmarkts, eine für die Entwiokelung des Klosters und seines Besitzes sehr
bedeutsame Bestimmung, vermisst wird.
In der vorstehenden Urk. schenkt sodann Erzb. Ruthard:
a) Güter zu Loroh. Hierüber findet sioh in den Urk. von 1190 kein Wort, wohl aber
sagt Erzb. Adelbert in eben dieser Urk., dass er selbst — zu einer nioht näher angegebenen
Zeit — dem Kloster Güter zu Loroh geschenkt habe und verfügt anderweitig über diese Güter
Digitized by
Google
78 1090. — 1090.
in eben dieser Urk. von 1130. Die bezügliche Stelle scheint der Fälscher absichtlich oder
unabsichtlich missverstanden au haben.
b) Güter zu Algesheim. Die Güter zu Algesheim, welche Ruthard dem Kloster schenkte
(Urk. des Erzb. Adelbert yon 1112 bei Bodmann S. 203) waren de proprio patrimonio des Erz-
bischofs, nicht aber „meorum sumptuum pecuniis comparata", wie es in der vorstehenden
Urk. heisst.
Demnach sind alle Angaben der vorstehenden Urk., soweit dieselben nicht allgemeiner
Art sind, thatsächlich unrichtig. Die Urk. muss als gefälscht betrachtet werden.
Dass diese Fälschung zusammenhängt mit der Fälschung der beiden folgenden Urk. Kaiser
Heinrich'8 Y. für das Kl. Johannisberg und wir in diesen drei Maohwerken einen und denselben
Fälscher vor uns haben, ist wenig wahrscheinlich, da in diesem Falle die in der einen dieser
angeblichen Urk. K. Heinrich's Y. enthaltenen Angaben aus dem preceptum Ruthardi mit denen
in der vorstehenden Urk. übereingestimmt haben würden.
137. — Dierolf und dessen Frau Heilrad schenken dem Kloster
Bleidenstatt einen Weinberg bei Eltville zu seiner und
seiner Mutter Priderun Memorie. — 1090.
Noverint omnes Christi fideles, quod ego Dirolfus et uxor mea Heilrad
yineam meam in confinio Altavilla iuxta ripam Reni sitam pro mea et matris
mee Friderun requie eterna ad altare sancti Ferrucii in Bleidinstat delegaverim
eo pacto, ut annis singulis in anniversario fratribus inibi deo sanctisque inservien-
tibus urna vini tarn per me, quam per heredes meos persolvatur et si quis hoc
neglexerit, eadem vinea fratrum subiaceat dominio.
Datam anno domini M.L.XXXX, sub Ruthardo archiepiscopo Moguntino.
Testes huius rei sunt Richolfus comes. Wolfratus vicedqminus. Meingotus. Dudo.
Erkenprat. Cuonrad. Alberat. Milo. et alii quam plures.
Abschr. von Schott in seinem Urkundenbuohe des Rheingräfl. Hauses. Hiernach Bodmann
S. 130, wiederholt von Will, Mon. Blid. S. 32.
138. — Mainz 1090.
Erzbischof Ruthard yon Mainz bestätigt die Stiftung des
Klosters Comburg bei Schw. Hall — — — — — — — — —
Cui cum ego indignus peccator ad comparationem ipsius nee etiam vermiculus
nominandus nescio qua divina dispositione in episcopum successissem, primum
duas vineas, quas dominus meus Wezelo *) illuc tradidit, ünam scilicet in Rudens-
heim, alteram in Lorcha, cum areis duabus ad eas pertinentibus pro anima eius
et mea, ego quoque tradidi ad idem cenobium saneto Nicoiao in proprietatem
et fratribus ad utilitatem. Deinde cum consensu et rogatu predicti domini Burg-
hardi cartulam istam seeundum predieta statuta preeepi diligenter componi. —
Anno dominice incarnacionis MLXXXX, indictione XH a ), regnante Heinrico
magni Heinrici imperatoris augusti filio. Acta sunt hec Maguntie feliciter.
Gedr. Guden. I, 27; Auszug bei Ludewig, Bell. man. II, 178- Weitere Nachweise bei
Will I, 226, No. 7.
») Falsch statt XIII.
l ) Erzbisch. Wezelo.
Digitized by
Google
1091. - 1091. 79
139. — Erzbischof Ruthard von Mainz bekundet, dass der Ritter
Hunfrid bei seinem Eintritte in das Kloster Bleidenstatt
diesem Güter zu Auroff, Wehen und Rode geschenkt
habe. — 1091.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Ruthardus Moguntine sedis
dei gratia archiepiscopus. Notum esse cupio omnibus Christi fidelibus, qualiter vir
quidam militaris, Hunfridus nomine, divina inspiratione tactus, armis militie
depositis, se ad monasterium sancti Ferrucii in Bleidenstat contulit, mutato habitu
regulam sancti Benedicti assumens, tradidit per manum fratris sui Embrichonis
diversa bona que subtus annotari merentur. Dedit itaque partem proprietatis
sue, curtem videlicet in Auraffo cum capella ibidem constructa et mancipiis II
ad eam pertinentibus, in Wehene mansum unum et VIII iugera terre arabilis
cum censu III solidorum, qui cedunt annis singulis in Hambach, tres areas
curiarum in Rode 1 ) cum orto, qui solvit YI denarios annuatim. Que bona
adstante Hunfrido in tutelam et defensionem sancte sedis Maguntine suscipientes,
fratribus predicti monasterii in proprios usus omni contradictione remota tradi-
dimus, et hanc traditionem sub banni nostri anathemate sigillique nostri impres-
sione, ut iustum est, confirmavirnus.
Acta sunt'hec anno dominice incarnationis MXCI., indict. IX 2 ).
Testes sunt qui aderant: Godeboldus maior prepositus, Folcoldus decanus,
Johannes magister, Eboroldus prepositus, Richardus prepositus, Godescalcus,
Richardus, Regezo. Laici: Gerardus urbis prefectus et advocatus, Emicho comes
et frater eius Bertolf, Ludowicus comes, Gozwinus comes, Wernherus comes,
Bertolfus comes, Dudo, Ulvericus, Werinher, Wigand, Embricho et alii quam plures.
Abschr. von Schott in dessen Urkundenbuche zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hiernach
die Abschr. von Kindlinger 137, 43. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 20.
*140. — Erzbischof Ruthard von Mainz setzt die Verwendung gewisser
Einkünfte des Klosters S. Jacob zu Mainz fest. — 1091.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ruthardus s. Moguntine sedis gratia
dei archiepiscopus. Omnibus apostolice fidei cultoribus notum esse cupimus,
qualiter nos ob peticionem quarti imperatoris nostri Heinrici et maxime ob
assiduam nostri memoriam ad monasterium, quod pie Lupoldus istius nostre sedis
pastor pervigilque procurator in honorem s. Jacobi apostoli supra montem
speciosum statuit, IX talenta vectigalium nostrorum et dimidium in loco, qui
dicitur Loriche, donavimus. — — — — — — — — — — — —
— — de Lorecho V talenta — — addimus, unde in summis festivitatibus
— — — karitatem ipse fratribus inpendere studeat. — — — Pro vesti-
mentis — — de Lorecho IV. talenta et dimidium. — — — — — —
Hec autem descriptio facta est anno ab incarnacione domini nostri Jehsu Christi
x ) Wahrscheinlich das ausgegangene Rode bei Idstein, Tergl. Will a. a. O. im Register
s. t. Rode.
*) Unrichtige Indiotion, statt XIV.
Digitized by
Google
80 1091. — 1092.
M.XCL, indictione XV, sub temporibus gloriosissimi Heinrici quarti imperatoris
augusti regnante domino nostro Jehsu Christo. Huius rei sunt quoque fideles
testes: primus ego Ruthardus Mogunciacensis archiepiscopus et eiusdem ecclesie
venerabilis pater Maneguldus.
Nach einem jetzt verlorenen, angeblichen Or. gedruckt im Auszöge bei Bodmann S. 919;
sodann vollständig nach einem im Staatsarchive zu Darmstadt befindlichen Transsamt der Mainzer
Richter von 1286 bei Baur, Hess. U.-B. II, 2. Schon Bodmann hielt diese Urk., wie überhaupt
die Lorch betreffenden Urk. des Klosters aus dem 11. Jahrhundert für gefälscht, ohne indessen
den Beweis zu versuchen; ihm schliesst sich Soldan, Gesch. der Stadt Alsfeld, Forts. S. 19,
Note 1 an, der seine Behauptung mit Recht darauf stützt, dass die Urk. die auf Grund einer
angeblichen Schenkung des Rheinpfalzgrafen Conrad (1156 — 1195) von dem Kloster beanspruchten
Rechte zu Alsfeld auffuhrt. Dass diese Schenkung erdichtet und die hierüber ausgestellte, in
einem Transsumt der Mainzer Richter von 1292 enthaltene Schenkungsurkunde des Pfalzgrafen
Conrad gefälscht ist, hatte Soldan bereits in dem ersten Theile seiner Gesch. von Alsfeld S. 13
nachgewiesen. Es dürfte dieser Umstand, dass vorstehender Urk. eine gefälschte Urk. zu Grunde
gelegt ist, für den Nachweis der Fälschung genügen.
In der Urk. liegfr zweifellos ein Machwerk des 13. Jahrhunderts vor. Zu dem von Soldan
ausgesprochenen Grunde tritt hinzu, dass das Kloster^S. Jacob in der vorliegenden Urk., deren
vollständiger Wiederabdruck nicht erforderlich schien, überhaupt im Besitze von Gütern und
Einkünften erscheint, welche im Jahre 1091 dessen Eigenthum noch nicht sein konnten. Es
sind dies hauptsächlich die Einkünfte zu Lorch, welche das Kloster erst im folgenden Jahre
vom Erzbischofe Ruthard erhielt. Die auf die Einkünfte bezüglichen Stellen der vorliegenden
Urk. stehen mit dem Inhalte der hierüber zu vergl. Schenkungsurk. des Erzbischofs von 1092,
welche in einem unzweifelhaft ächten Originale erhalten ist, in vollstem Widerspruche, so dass
über die spätere Fälschung kein Zweifel sein kann. Auoh andere Güter und Einkünfte, in deren
Besitz wir das Kloster in dem vorliegenden Diplome finden, kennt die ausführliche Aufzählung
in der Urk. des Sigfrid I. von 1070 (Würdtwein, Dipl. Mog. II, 502) noch nicht.
Der Fälschung sind, wie die Yergleichung ergibt, mit stellenweise wörtlicher Benutzung
hauptsächlich zu Grunde gelegt: a) die ächte Urkunde des Erzb. Sigfried I. von 1070, Würdt-
wein, Dipl. Mog. II, 502, b) die ächte Schenkungsurkunde des Erzb. Ruthard von 1092, mit der
richtigen Indiction XV., c) die gefälschte Schenkungsurkunde des Pfalzgrafen Conrad (1156 — 1196),
Soldan a. a. O. S. 18, 44.
141. — Erzbischof Ruthard von Mainz schenkt dem Kloster 8. Jacob
daselbst zehn Talente von den Einkünften zu Lorch, sowie
fünf Schillinge zu Hechtsheim und bestätigt den Besitz
von Gütern im Gau Dala. — 1092.
In nomine sancte et individue trinitotis. Gaudium sit omnibus Christo regi
devote obsequentibus. Quandoquidem Variante rerum eventu stare nequaquam
mundialia experimento colligimus, perplexa roborandum alligatione decernimus
nostria quicquid agitur temporibus. Quapropter egoRothardusMogontiensis cathedrg
deo auctore archiepiscopus cunctis notum facio fidelibus, qualiter X. tributorum
nostrorum talenta in vico, qui Loricha nuncupatur, ad coenobium sancti Jacobi extra
murumMogontij in monte specioso situm ad instaurandam victus vestiumque inopiam
fratrum ibidem degentium mei meorumque ob memoriam antecessorum, Sigefridi
videlicet et Yvezelonis, atque omnium nostrg sedis pontificum traditi propriique
impressione sigilli hac cartula solidavL Necnon etiam Y. solidos in Hechedesheim
ad refectionem fratrum in cjna domini donavi. Curtim quoque I." 11 et mansum
dimidium in pago, cui nomen Dala inditum est, qu$ Sigefridus huius $cclesi$
presul supra notato sancti Jacobi monasterio contulit, ego fratribus et coepiscopis
Digitized by
Google
1092. 81
Emehardo 1 ) et Ebboni una cum Euozelino Vuldensi abbate presentibus nullis
reditibus obnoxia iure libero institui atque his apicibus stabilivi. H§c rata et
inconvulsa uti permaneant, hos testes adhibuimus, quorum nomina subinferuntur:
Godebolt prepositus, Embricho camerarius, Godescalc, Arnolt prepositus, Anshelm
prepoaitus, Volcolt decanus, Ebo prepositus, Cunrat prepositus, Hildegrin, Adelger,
Gerbart prefectus, Cunrat comes, Volcolt comes, Sigefrit comes.
H§c traditio facta est anno ab incarnatione domini millesimo. XC°.II ,
indictione XV a ., imperante serenissimo Henrico augusto huius nominis quarto,
presidente Mogontiensi cathedrg Rüthardo archiepiscopo, cuius etiam sigilli
impressione h§c carta insignita est.
Or. im 8t.-A. Das aufgedruckt gewesene S. abgefallen. Gedr. Bodmann S. 786; vergl.
Joann. II, 216, 297.
Bodmann, dem das Original der Urk. yorlag, bemerkt Aber dieselbe: „Wenn einer ver-
dächtigen Urkunde zu trauen wäre, so hätten wir den Beweis, dass schon im 11. Jahrhundert
ein erzst Sohatzungswesen im Rheingaue im Gange gewesen wäre; sie hat aber der groben
Fehler zu viele, als Glauben zu verdienen und sich dabei aufzuhalten/ Die Urk. wird hierdurch
kurzweg für gefälscht erklärt; Will S. 226, No. 13, scheint sich dieser Ansicht anzuschliessen.
Bodmann's Ansicht kann nur auf innere Gründe, die jedoch nicht stichhaltig sind, gestützt
gewesen sein.
Die Urkunde, deren Original, wie bemerkt, im Staatsarchive beruht, ist völlig unverdächtig
und liegt kein Grund vor, dieselbe für gefälscht zu erklären. Die Schrift ist durchaus zeit-
gemäas, die Zeugenreihe unanfechtbar.
Etwaige Bedenken hinsichtlich des Inhalts der Urkunde werden durch die Thatsache
beseitigt, dass nach Ausweis des ältesten, etwa der Mitte des 15. Jahrh. angehörigen Zinsregisters
das Kloster S. Jacob auf Grund dieser Schenkungsurkunde das ganze Mittelalter hindurch zu
Loren Abgaben, die sogen. Frohnzinsen, erhob. Die ersten Blätter dieses, im Original im
Staatsarchive befindlichen Registers enthalten die Gefälle, welche das Kloster auf Grund dieser,
sowie der weiteren, zur Zeit des Erzb. Ruthard in den Jahren 1096 und 1106 erhaltenen
Schenkungsurkunden zu Lorch erhob; das auf dem ersten, nicht gezählten Blatte befindliche
Inhaltsverzeichniss führt diese Urkunden in folgender Weise auf:
L o r i c h.
Coüacio solemnis nobilis domine dicte Ennecha super bonis in Lorich. 1°.
Item eadem Ennecha oontulit 8. Jacobo homines proprios. 1°.
Item pie memorie Ruodhardus archiepiscopus Mog. census in Lorich qui dieuntur froyn-
zinsz contulit. 2°.
Item Ezzo conversus contulit unum mansum, quem ipse ibidem possederat. 1°.
Demnach führte das Register von fol. 2 ab die Frohnzinsen, welche das Kloster auf Grund
der vorliegenden Schenkung des Erzb. Ruodhart erhob, auf. fol. 1 und 2 der Handschrift fehlen
leider, fol. 3 ist erhalten und enthält die fortlaufend nummerirten Positionen dieser Zinseinnahme
von No. 31—100, und zwar fol. 3 a No. 31-68, fol. 3 b No. 69—100. Es ist demnach anzu-
nehmen, dass fol. 2 b die Nummern 1—30 dieser Einnahme, fol. 1 und 2 a die auf Grund jener .
drei anderen Urkunden erhobenen Gefalle enthielt.
Mit diesen Angaben stehen die ähnlichen des Zinsregisters des Klosters S. Jacob saec. XV.,
welches Bodmann S. 767 veröffentlicht hat, in Einklang.
Die Urk. kann demnach unbedenklich als acht angesehen werden.
l ) Bisch. Emehard von Würzburg 1083—1104, Eppo von Worms 1090—1099, Abt Ruozelin
(Ruthard) von Fulda 1075—1096.
Codas dipL Nut. I,i. 6
Digitized by
Google
82 1092. - 1096.
142. — Noth, ein Dienstmann des Klosters S. Alban, schenkt dem-
selben seine Güter zu Germeze, Diez, Netzbach, Lohrheim
und Niederneisen unter der Bedingung, dass seine von
einer Hörigen des Marienstifts zu Trier erzeugten Kinder
im erblichen Besitze derselben bleiben, ohne zum Erscheinen
im Vogtgerichte verpflichtet zu sein. — 1092.
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus in Christo
fidelibus, qualiter ego Noth serviens sancti Albani accepi uxorem de familia
sancte Marie Auguste civitatis nomine Crimhilt natique sunt michi ex ea tres
filie et unus filius. Dolens igitur, ne exheredarentur ft ) predio meo, tradidi deo et
sancto Albano et fratribus inibi deo servientibus scilicet mansum I. in Germeze,
mansum I. in Dietesse, mansum L in Nezebach, mansos DL in Larheim et in
inferiori Nesene et tt. molendina ea condicione, ut liberi mei in hereditatem ab
abbate suscipiantur et ad anniversarium diem meum perpetualiter ipsi et posteri
illorum TCTCTC. denarios et XXX. denarios ad anniversarium diem uxoris mee
solvant. Interposui etiam, ut pro hoc bono nullum placitum adeant, nichil ad
Stipendium advocati inferant et posteri illorum, qui sibi hereditatis iure in hoc
predio succedunt, simili lege sint liberi et ab omni servicio advocati. Si autem
supra dictum censum supersederint, tunc incidant in iudicium familie abbatis,
scilicet que est in curte Nesene, secundum leges illorum et pro negligencia sua
satißfacere cogantur.
Hoc autem totum factum est anno dominice incarnacionis millesimo • XCtt,
indictione UM b ), Heinrico 1111. imperatore Romanorum imperium regnante, Rut-
hardo archiepiscopo Moguntine sedi presidente. Huius rei testes sunt: Hertwic
nepos mens et filius e£us Albhart et omnis familia Nesene.
Abschrift im Copialbuohe des Stifts S. Alban im Kreisarchive zu Würzburg, hiernach gedr.
Joann. n, 78a Von Soriba, Regg. n, 1166, irrthümlioh in 1192 gesetzt.
143. — Die Wittwe Ennecha zu Lorch schenkt dem Kloster S. Jacob
bei Mainz ihre Güter zu Lorch zur Stiftung ihrer eigenen,
ihrer Eltern und ihrer beiden Männer Memorien. — 1096.
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus, qualiter ego
Ennecha Christi famularum humillima in villa, quj Loricha nuncupatur, curtim
l"» et molendinum I nm eidem curti contiguum et quicquid alodii prediorumque
tarn in yineis, quam in agris ibidem possedi, fratribus in monasterio sancti Jacobi,
quod extra murum Maguntig situm est, Christo militantibus donavi. Verum hgc
ne quis forte abbatum post&uccedentium divellere vel, quod absit, ad usum
temptet singulariter usurpare, discat presentium nota literarum, solis me fratribus
ea tradidisse et, quod illic nascitur yinum, ipsi in caritate bibituri suscipiant, de
cetero quoque libero prout volunt arbitrio disponant. H§c autem mei meorumque
ob memoriam parentum, genitricis videlicet genitorisque meorum, necnon mari-
a ) exhereditarentur Joann.
b ) So die Abschrift, Ton Joann. in dem Abdrucke durch die richtige Zahl XY ersetzt.
Digitized by
Google
10Ö6. - 1006. 88
torum Adelgeri et Yolcrici sie disposui, quatenus nostrorum anniversarii singu-
lorom sacrosaneta missarum vigiliarumque celebratione recenseantur. Hgc traditio
facta est anno ab incarnatione domini millesimo XC°.VI , indictione TTTT *, sub
domno Ruothardo Mogunting sedis venerabili archiepiscopo, cuius eciam sigilli
impressione cartula hgc signata est, Godeboldo preposito, Embrichone camerario, Ger-
hardo urbis prefecto, sub reverentissimo congregationis eiusdem abbate Manegoldo.
Rata vero et indissolubilis uti permaneat, priores eiusdem ecclesi§ testes adhibiti
sunt Ruothart, Eigil, Heinrich, Hartwic, Gerunc, Adelhun et alii, quorum nomina
subsequuntur, Gisilbraht, Ribbraht, Ezo, Gisilbraht, Hildeger, Lüz, Vveltri, Benno.
Or. im Si-A. Das aufgedrückt gewesene S. des Erzb. Ruthard ist abgefallen.
Das Indorsat „Littera super bonis in Lorche" gehört dem 13. Jahrhundert an.
Angefahrt Joann. n, 805.
Bodmann's Meinung, der 8. 112 alle Loren betreffenden Urkunden des Klosters 8. Jacob
ans dem 11. Jahrhundert für gefälscht erklärte, trifft auch bezüglich dieser Urkunde nicht zu.
Die Schrift ist zeitgemäss und völlig unverdächtig, anderweitige Bedenken gegen die Aeohtheit
lassen sich gleichfalls nicht begründen.
Yon der Urkunde liegt eine spätere, etwa der Mitte des 12. Jahrhunderts angehörige
Abschrift vor, deren Schreiber den Text an einzelnen Stellen willkürlich abänderte. Die Fassung
ist folgende:
In nomine sandte et mdividue trinitatis. Notum sit omnibus, qualiter ego
Ennecha Christi famularum humillima in yilla, qu§ Loricha nuneupatur, curtim I.
et molendinum I. eidem curti contiguum et quiequid alodii prediorumque tarn in
vineis, quam in agris ibidem possedi, fratribus in monasterio saneti Jacobi, quod
extra mumm Magönti§ situm est, Christo militantibus donavi. Verum hgc ne
quis forte abatum porro post succedentium divellere vel, quod absit, ad usum
temptet singularem usurpare, discat presentium nota literarum, solis me fratribus
ea tradidisse et, quod illic vinum nascitur, ipsi in caritate bibituri suseipiant, de
cetero quoque libero pro ut volunt arbitrio disponant. Hjc autem mei meorumque
ob memoriam parentum, genitricis videlicet genitorisque meorum, neenon mari-
torum Volgeri et Adelheid sie disposui, quatenus nostrorum anniversarii singulorum
sacrosaneta missarum vigiliarumque celebratione recenseantur. Hec traditio facta
est anno ab incarnatione domini millesimo XC.YL, indictione IUI, sub domno
Ruothardo Mogontin§ sedis venerabili archiepiscopo, cuius etiam sigilli impressione
cartula hgc signata est, reverentissimo congregationis eiusdem abate Manegoldo,
Godeboldo preposito, Embricone camerario, Gerhardo urbis prefecto. Rata vero
et indissolubilis uti permaneat, priores eiusdem gcclesig testes adhibiti sunt Ruot-
hart, Eigil, Heinrihc, Hartwic, Gerunc, Adelun et alii, quorum nomina subsequuntur,
Regizo, Gisilbraht, Ezo.
*144. — Abt Burkard von 8. Jacob bei Mainz bekundet, dass die
Wittwe Ennecha zu Lorch seinem Kloster Eigenbehörige
zur Stiftung ihrer eigenen, ihrer Eltern und beiden Männer
Memorien geschenkt habe. — 1096.
Burkardus dei misericordia c$nobii saneti Jacobi foras muros Maguncig
abbas licet indignus. Notum sit omnibus tarn futuris quam presentibus, quod
Ennecha, matrona qu$dam in Lorecho, homines quosdam iuris proprii deo et
6*
Digitized by
Google
84 1096. - 1097.
sancto Jacobo ad capitaleni censum IUI.?' denariorum in festo iam dicti sancti
quotannis solvendorum nullo contradicente donaverit pro patris ipsius ac matris
duorumque maritorum eius Volgeri et Adelgeri perpetuo celebranda memoria.
Et ut hgc series ordoque rei ratus ac stabilis permaneat, sigillo sancti Jacobi per
testes hie eonscriptos est communitus. Diso, Wolverich, Waltere, Hemmo,
Vortwin, Meingoz.
H§c traditio facta est anno incarnationis dominic$ M°.XC.VI.
Im St.-A. Ein an der rechten S. der Urk. aufgedrücktes S. verloren. Gedr. Kindlinger,
Hörigkeit 227; Bodmann 8. 11. Fälschung, und zwar, soweit der Schrifteharacter vermuthen
läset, aus dem Ende des 12. Jahrh. Dem Fälscher lag die ächte Tradition von 1096 und die
der Mitte des 12. Jahrh. angehörige Abschrift vor. Von 1090—1101 stand Manegold dem Kloster
vor, während Abt Burchard zuerst 1107 erwähnt wird.
145. — Gisilbreht schenkt dem Kloster Bleidenstatt einen Weinberg
bei Winkel für den Fall, dass er gesund von Jerusalem
zurückkehrt. — 1096.
Notum sit omnibus in Christo credentibus, quod ego Giselbreth vineam
meam decem perticas in latitudine et yiginti quatuor in longitudine continentem
in marcha ville Winkela sitam, in uno latere sanetus Mauritius et in alio latere
Richolfus comes, ad altare sancti Ferrutii in Blidenstat delegaverim, ut annis
singulis, si sanus Jherosolimis rediero, urnam vini fratribus propinam, et si non
revertar, quieunque heredum meorum idem persolvere neglexerit, eo die, quo
memoria mea peragatur ibidem, fratres eandem vineam in suos usus transferant,
Cuius rei testes sunt: Heinrich frater Giselberti precueti, Arnold, Wulferich,
Sibodo, Rutwin et filius eius Rutwin, Dudo, Reginbod, Luitpold, Embricho, Hezil,
Franco. Sub Ruthardo archiepiscopo.
Abschrift von Schott in seinem Urkundenbuche zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hier-
nach unvollständig gedr. Bodmann S. 93; Will, Mon. Blid. S. 32.
146. — Erzbischof Ruthard von Mainz schenkt dem Kloster S. Alban
Güter zu Eltville und Steinheim. — 1097.
In nomine sanete et individue trinitatis. Ego Röthardus dei gracia
Mogontine sedis archiepiscopus notum esse cupio omnibus fidelibus Christi tarn
presentibus quam futuris, qualiter deo et sancto Albano et fratribus ibi deo
famulantibus potestativa manu absque contradictione cuiusquam tradiderim in
villa Altevila et Steinheim bona hereditaria Wingnandi civis Mogontini, omnem
utilitatem et proprietatem ad nostrum ius et servicium pertinentem, que talentum
annaliter persolvunt, ea videlicet condicione, ut, quoad vivam, ipsi fratres diem
ordinacionis mee celebrent, post obitum vero meum idem fratres diem deposicionis
mee perpetualiter ac devote observent.
Facta est autem hec legittima tradicio anno dominice incarnacionis millesimo
XC.V11 , indictione V*., Heinrico quarto Romanorum seeptra gubernante, me
licet indigno Mogontine sedi presidente. Huius rei testes exstiterunt: ipsius loci
abbas Theodericus, Godebolt, Hildegrin et Odelrich prepositi, Adelbrech et frater
eius Volmar, Dudo, Embricho, Ruthart, Humbreht, Zeizolf, Richhelm, Oddo de
Digitized by
Google
1100, nach September 24. - O. D. 1101-1104. 85
Elfesheim, Hartman, item Hartman, Wulferich, Oddo clericus, Liuzo, Vvalteri,
Godebolt, Arnolt, Hertwin, Arnolt, Walpreht, Razo, Hunger.
Abschrift im Copialbuche des Stifts S. Alban, im Kreisarchiye zu Wttrzburg; hiernach
gedr. Joann. II, 740. Weitere Nachweise bei Will I, 227, No. 21. Vergl. die bezügl. ürk. des
Erzb. Sigfrid II. von 1227 September 22.
147. — Sigebodo zu Rad, schenkt der inHöchst gegründeten Nieder-
lassung des Klosters S. Alhan zu Mainz einen halben Mansen
und Hörige zu Schwanheim. — 1100, nach September 24.
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum esse cupio omnibus Christi
iidelibus ego Sigebodo de villa nomine Rode, qualiter ego ipse et soror mea
nomine Bertha pari consensu et prompta voluntate de nostris propriis bonis
dimidium mansum in villa nomine Schweinheim situm dedimus pro remedio
animarum nostrarum sancto Albano martyri ad supplementum inopie fratrum in
loco, qui dicitur Hochstedin, deo et sancto Justino serviencium, eciam simul
nostri proprii iuris mancipia, scilicet feminam nomine Regilam cum filiis eins
Rugero et Elbrico filiabusque eius Linburga, Hazecha ea condicione, ut per
singulos annos singuli duos denarios ad predictum locum persolvant ipsique
liberam potestatem conversandi, ubi voluerint, habeant. Predicta autem bona
simul cum mancipiis in usum fratrum de sancto Albano in predicto loco deo
famulancium ita dedimus, ut si locus scilicet Hochstedin sancto Albano incor-
poretur*), donacio nostra fratres ad ius predicti martyris censusque sine ulla
contradictione sequatur. Quod si quis hec unquam infringere nisus fuerit, eterne
maledictioni obnoxiua sit.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis MC,- indictione IX, regnante
Heinrico TTTT Romanorum imperatore augusto, Ruthardo Moguntine sedi presi-
dente, cenobium sancti Albani Theoderico abbate regente, coram his testibus:
Heinrico de Klingenburg, Brunichone, Luitfrido et aliis multis.
Gedr. Joann. II, 741. Vergl. Scriba, Regg. III, 1004.
148. — Kaiser Heinrich IV. schenkt dem Kloster S. Jacob bei Mainz
drei Mansen zu Nordenstatt. — 0. D. 1101 — 1104.
In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente clemencia
Romanorum imperator augustus. Innotescat omnibus Christi nostrique fidelibus
tarn presentibus quam futuris, qualiter nos ob interventum et peticionem
amantissime nostre prolis Heinrici regis nee non fidelium nostrorum Wide-
lonis episcopi 1 ) et Hartungi abbatis tres mansos in loco Nordenstat sitos in
pago Cuningessunderint b ) cum omnibus ad eosdem pertinentibus, cum areis,
edifieiis, agris, terris eultis et incultis, pratis, paseuis, campis, silvis, venacioni-
bus c ), aquis, aquarum decursibus, piscacionibus, molis, molendinis, viis et inviis,
*) incorporetur ändert Bodmann in seinem Handexemplar (auf der Stadtbibliothek zu
Mainz) in auferatur.
*) sie!
°) venenacionibus die Abschrift.
*) Buch. Widelo von Minden.
Digitized by
Google
88 O. D. 1101—1104. - 1102.
exitibus et reditibus *), quesitis et inquirendis seu cum omni utilitate, que aut
acribi aut nominari potest, ad cenobium sancti Jacobi, quod extra murum
Maguntie situm est, tradidimus. Et ut hec nostre tradicionis auctoritas stabilis
et inconvulsa omni evo perseveret, hanc cartam inde conscriptam subtusque manu
propria roboratam sigilli nostri inpressione insigniri iussimus.
Durch die Mainzer Richter beglaubigte Abschrift saec. XIII im Sfc.-A.
Hiernaoh Stumpf Acta No. 82. Die hier gegebene Bestimmung saec. XIII ezeunt. ist
nicht zutreffend; die Abschrift gehört in die erste Hälfte des Jahrhunderts und genauer wohl in
den Anfang desselben. Yergl. Reg. No. 2995. Die Ausführungen Friedemann's im Hess. Aren.
VI, 10, sind verfehlt
149. — Udalricus verpfändet dem Abte Härtung und Kloster S. Jacob
das Dorf Roth 1 ) und vier Mansen zu Schwanheim. — 1102.
In nomine " sanctg et individug trinitatis. Ego Hartungus gcclesig sancti
Jacobi dispensator humillimus notum facio omnibus Christian^ fidei cultoribus,
qualiter Udalricus de vico qui Roth nuneupatur oriundus eundem vicum cum
omni iure, quo eum Gunzelinus pater eius possedit, et quatuor mansos in Svein-
heim mihi ac fratribus in vadimonium pro centum talentis constituit eo tenore,
ut si quis heredum suorum post eius obitum fratribus centum talenta redderet
eo 8cilicet tempore anni, quando fratres inde omnes fruetus collegissent, alodium
reeiperet. Quod ea condicione nos et advocatus noster Gerhardus urbis prefectus
coneobrino b ) ipsius Üdalrici Almaro presente ac consentiente suseepimus ac
deineeps eadem pactio apud Sveinheim coram familia sancti Jacobi sorore eius
cum viro suo aliisque cognatis eius presentibus et consentientibus firmata est.
Pro qua pactione ei triginta et septem libras dedimus ac prescriptos quatuor
mansos in Sveinheim, quos et prius pro undeeim talentis in vadimonio habuimus,
hac conditione remisimus, ut in primo anno solidum unum fratribus persolveret,
quem postmodum pro beneficio optineret, et si uxorem de familia sancti Jacobi
duceret filiosque ex ea proerearet, uxor et liberi possiderent. Si vero ipsi absque
sobole vita decederent, post utriusque obitum mansos fratres remota omni heredum
suorum contradictione reeiperent. Sin autem aliunde conubium peteret, nee
coniux nee suorum quispiam inde aliquid optineret. Preterea ex alodio sancti
Jacobi in Sveinheim unum, quod vulgo dicitur scluzzillant, et unum wingartlant
areasque ad hec pertinentes et aream unam a Mogono usque ad plateam villg
pertingentem eo iure, quo eas possedimus, ipsi concessimus, qug uxor et filii eius
possidebunt, si de nostra familia erunt. Postmodum etiam theloneum nostrum in
eadem villa et dimidium vineg nostrg beneficii loco a nobis suseepit, pro quibus
debita obsequia nobis exhibere debebit. Huic conditioni testes veridicos adhi-
buimus, quorum nomina subinferimus: Gerhardus urbis prefectus, Udalricus et
Cfinradus frater eius de Etichestein *), Cuno de Mannendale, Franco et Hunbertus
a ) retibus die Abschrift.
b ) et sobrino Joann.
*) Ober- und Niederrad?
*) VergL y. Sohenk in den Mittheil, des Hanauer Bezirksrereins 1880, S. 24.
Digitized by
Google
1108 November 10. - 1104 Juni 5. 87
de Birgestat, Heinrich, Embrico camerarius, Hartwic •) centurio, Arnolt, Heinrich,
Arnolt, Beginhart, Arnolt, Waltheri, Gerhart, Waltheri, Wolgis, Hvaltheri b ),
Wolbero, Iiewo, Heinrich, Grifo, Volrat, Adelbero de Bruningisheim, Heinrich,
Graft, Meingoz, Hartman ac omnis familia sancti Jacobi in Sveinheim. Hec ut
rata et inconvulsa tarn ipsi quam nobis permaneant, hanc cartam inde con-
scriptam sigillo sancti Jacobi fecimus insigniri.
Acta sunt hec anno dominic$ incarnationis millesimo C.H., indictione X.,
imperante serenissimo principe Heinrico huius nominis quarto, Rothardo Mogontine
sedis archiepiscopo, Friderico Coloniensi episcopo, Embricone et Anshelmo prepo-
siti8, Trächmaro decano, Gerhardo urbis prefecto.
Or. in München. Das unten rechts aufgedrückte S. aus weissem Wache wird schon von
Joannis als stark beschädigt beschrieben; dasselbe zeigt den h. Jacobus im Brustbild, von der
ümschr. erhalten: t Ja VXPI APOSTOLVS.
Indorsat saec. 15: De yilla Rode iuxta Sweynheym, quod abbas recepit eam in pignus
pro c. libr.
Nach dem Or. gedr. Joann. II, 805, mit Beschreibung des Siegels. Die Angabe des J. 1101
daselbst als des AussteUungsjahres ist Druckfehler, der daselbst S. 929 corrigirt wird.
Scriba, Regg. m, 1007.
150. — Die Wittwe Walpurga schenkt dem Kloster 8. Jacob bei
Mainz ihr Gut zu Okriftel und Lieh. — 1103 November 10.
Quarta idus Novembris. Ego Walgpurga layea Humberti quondam coniux
allodium meum, duas molas meas, navigium unum, que Acruftele possedi, et
duos mansos in pago Liehe fratribus sancti Jacobi extra muros Moguntie dedi,
ut nostrorum amborum et Lüze cuiusdam semper agatur memoria et pro singu-
lorum commemoracione fratribus ibidem quinque constitui uncias. Insuper pro
rae meisque parentibus et filiis in capella sanete Marie ibidem bis in ebdomeda
defunetorum celebretur missa, una die sabati et alia die, qua fratres ordinaverint.
Ad sanetam Mariam quoque constitui novem uncias decem solidos pro lumine et
quinque fratribus ibidem ad caritatem in dedicacione eiusdem capelle.
Actum anno domini millesimo centesimo tercio.
Yon den Mainzer Richtern beglaubigte Abschr. saec. XIII im 8t.-A.
Gedr. Gnden. I, 926; vergl. Baur, Arnsburg. U.-B. 8. 199; Scriba, Regg. III, 1009.
151.— Mainz 1104 Juni 5.
Kaiser Heinrich IV. bestätigt der Abtei S. Simeon zu Trier
den Zoll zu Coblenz. De Moguntia debent dare IV. denarios
et L den. vini. De Binga et Loricha similiter .
Data Nonas Junü Anno ab incarnatione domini M.C.1LLL. Indictione XU.
Begnante Heinrico tercio romanorum imperatore augusto. Anno regni eins L.
imperii autem . XV111. Actum Mogunti j in dei nomine feliciter. Amen.
Or. in Trier.
Gedr. Mittelrh. U.-B. I, 467. Sonstige Drucke und Nachweise bei Gtaerz, Mittelrh. Regg. I,
No. 1580.
*) Hartuno Joann. fehlerhaft.
b ) Waltheri Joann.
Digitized by
Google
88 1104. - 1107.
152. — 1104.
Wezelo de Bigenheim gibt dem Stifte S. Victor zu Mainz als
Precarie auf unum quartale vinearum in Marcoburnen in marca
Haderheim.
Aus dem Praesenz-Lagerbuche des Stifts mitgetheilt Bodmann S. 81.
153. — Cöln 1105 December 3.
Kaiser Heinrich IV. schenkt der Abtei S. Pantaleon zu Cöln
predia cuiusdam anciÜ£ nostr§ de Bobardo Gerdrudis vidug, videlicet tres curtes,
unam in villa Campo, aliam in villa Husün 1 ), terciam in villa Daleheim sita, in
pago Einriche et in comitatu Ludewici comitis de Arnstein — — — — —
Data HL nonas Decembris, anno dominice incarnationis M.C.V., indic-
tione XIIH., regnante Heinrico HL Romanorum imperatore augusto, anno L.VJLL,
imperante autem anno XXI. Actum est Colonij feliciter amen.
Or. in Berlin.
Gedr. Lacomblet, U.-B. I, No. 265; Jaffe\ Dipl. quadr. No. 31; Stumpf No. 2976.
154. — Cöin 1107 November 2.
König Heinrich V. schenkt der Abtei S. Pantaleon zu Cöln
predia cuiusdam ancillg nostrg de Bobardo vidug Gerdrudis videlicet tres curtes,
unam in villa Campo, aliam in villa Husün, tertiam in villa Daleheim sita in
pago Einriche et in comitatu Ludowici comitis de Arnstein — — — — —
Data Uli. nonas Novembris, anno dominice incarnationis M.C.VTL, indic-
tione I., regnante Heinrico quinto Romanorum rege anno HL, ordinationis autem
anno V 1 1 IT. Actum est Colonig feliciter in Christo amen.
Or. in Berlin.
Gedr. Lacomblet I, No. 270. Stampf No. 3020.
155. — Abt Dietrich von S. Alban dotirt in Gemeinschaft mit dem
Abte Burchard von S. Jacob die neugeweihte Kirche zu
Medenbach und bestimmt die Rechte und Pflichten des
daselbst angestellten Geistlichen. — 1107.
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus Christi fidelibus
tarn futuris quam presentibus, qualiter ego Theodericus licet indignus, minister
tarnen gracia dei ecclesie martiris Christi sancti Albani, per dominum Har-
bertum*) episcopum ecclesiam in villa, que dicitur Medenbach, feci consecrari
pulsatus omnium illic commorancium devotissimis supplicacionibus nostreque con-
gregacionis fratribus ipsis conpassionem exhibentibus et») lege caritatis pro ipsis
misericorditer intervenientibus. Hos enim ad ecclesiam 9 ) venire quociens debe-
bant et expediebat, longi itineris difficultas et rei familiaris angustia prohibebat.
Quapropter ego et domnus abbas ecclesie sancti Jacobi Burchardus mansum
unum consecrate illic Christo ecclesie in dotem dedimus et predicte ville habita-
*) Die Worte et — bis Hos fehlen bei Joann.
*) 8. Goarshausen.
") Bisohof Hartbert von Brandenburg 1100-1122.
*) Nordenstatt.
Digitized by
Google
1107. - 0. D., 1107—1114. 89
tores singulis annis quinque solidos, simul eciam, qui proximam villara, que
dicitur Wedelensassen 1 ), incolunt, triginta denarios nobiscum gaudentibus et
benigne consencientibus domno corepiscopo Asmaro ac Gundolfo, tunc ipsius
matris ecclesie 2 ) presbitero, tali videlicet condicione, ut predicti homines in prefata
ecclesia haberent baptismum et sepulturam sine contradictione. Et quicunque
presbiter hanc curam susciperet, in exequiis mortuorum omnes Bolus haberet
oblaciones atque divinum officium ibi ageret dominicis diebus, secunda quoque
feria, quarta et sexta, vigiliis eciam apostolorum omnibusque celebribus nataliciis
sanctorum, exceptis dumtaxat tribus diebus, natalis videlicet domini et resurrec-
tionis eiuß atque pentecostes, in quibus ob reverenciam tante sollempnitatis ad
matrem ecclesiam omnes convenirent, ceteris vero diebus in ecclesia, quam dei
et nostro auxilio consecratam supra diximus, divinum officium semper haberent.
Huius rei testimonium adhibuimus tarn clericorum quam laicorum fidelium,
quorum hec sunt nomina: Anshelmus prepositus, Richardus prepositus, Wigo
prepositus a ), Gerhart, Erlewinus, Adelbero, Gundolt, Volmar, Adelbraht, Dammo,
Wolfo, Volrath, Heinrich, Humbraht, Godehelm, Heriman, Giselbraht, Cuno.
Facta sunt autem hec consenciente domno Ruthardo, sancte Moguntine
sedis archiepiscopo, anno dominice incarnacionis millesimo centesimo septimo,
indictione quinta decima, regnante Heinrico rege huius nominis quinto.
Abschrift im Copialbuche des Stifts 8. Alban, im Kreißarchive zu Würzburg; hiernach
gedr. Joann. II, 741. Vergl. Joann. II, 806; Vogel 8. 564.
156. — Abt Burchard von S. Jacob bei Mainz gibt eine Hofstätte
seines Klosters zu Lorch in Erbpacht. — 0. D., 1107 — 1114 3 ).
C. In nomine sancte et individuae trinitatis. Ego Burchardus cenobii sancti
Jacobi, quod est Magontie foras murum civitatis in monte specioso collocatum,
humilis provisor. Notum esse cupio omnibus tarn futuris quam presentibus in
Christo fidelibus, qualiter ex consultu fratrum nostrorum aream unam, que ad
castellum sita est in villa Lorecha, Erluwino cuidam de eadem villa hereditario
iure concessi possidendam, quam ipse postea quam suscepit et sue ditioni subegit,
dei respectu pro remedio anime fratris sui Dragebodonis paullo ante defuncti et
apud ecclesiam nostram traditi sepulture obtulit super altare sancti Jacobi ea
videlicet pactione, ut tarn ipsi, quam omnibus heredum sibi lege succedentibus
perpetualiter cedat obtinenda. Et ut hoc ratum et inconvulsum temporum pro-
cessu perdurare possit, cartam hanc imaginis potius sancti Jacobi quam nostri
sigilli impressione feci assignari Huius rei testes sunt: Zeizolfus maioris
monasterii decanus, Adelhun, Cristan, Sigibodq, Ernost, Liudolfus, Graft, Wolpero
et multi alii
Nach dem Or. gedr. Bodmann 8. 170. Das aufgedr. 8. aus weissem Wachse zeigte das
Bild des h. Jacob; Umschr.: f Jacobus Diu Xpi apostolus.
a ) Bei Joann. folgt auf Wigo als weiterer Zeuge „Regilo prepositus 44 .
l ) Wildsachsen erhielt 1145 eine eigene Kirche, vergl. die bezügl., unten folgende Urk.
") Nordenstatt.
*) Nach Massgabe der Pontiflcatsjahre des Abts.
Digitized by
Google
90 1108 Mai 11. — 1108.
157. — Mainz? 1108 Mai II.
Erzbischof Ruthard von Mainz reformirt das Kloster Diei-
hodenberg und dotirt dasselbe. — — — — — — — — —
Tradidi enim sollempniter potestativa manu mea sine omni contradictione
super reliquias sancti Disboti — — — et quoddam novale vinearum in valle
inter Husen et Hasemanneshusen, quod infra descriptis locis terminatur. Incipit
enim a Radendich superius et ita deorsum tendit usque in Huserbach et inde
usque ad beneficium Eigilwardi et ascendit sursum usque ad nemus episcopi
atque inde extenditur usque ad Huserhubun et sie redit usque in Radendich.
Quicquid hoc ambitu continetur, totum cum omni iure et utilitate supradicto
saneto contuli. Et in Rudensheim curtim unam cum oetava parte unius mansL
Addidi etiam in eadem donatione vineam quandam iuxta Loreche in Buddendale,
que fuit beneficium Wernheri de Gysenheim, in eadem donatione apposui *).
Apposui etiam — — — — — — — — — , ut per singulos annos
cum supradicto manso tres libras indubitata estimatione sufficiant persolvere, que
Wolverico de Winchela, qui prius hanc deeimationem habuit, idem prepositus
pro beneficio recompensavit. — — — — — — — — — — — —
Porro hec traditio facta est V. idus Maii, anno dominice incarnationis MCVHL,
indictione L, regnante Henrico Romanorum rege quinto, regente ecclesiam suam
domino Jhesu Christo, a quo omnis bona voluntas preparatur et ad quem respicit
pietas actionum ac remuneratio premiorum. Huius rei testes sunt etc. Unter
den Zeugen Bertolfus comes de Nuringen, Ludewicus comes de Arenstein, Buobo
de Eltavilla, Embricho vicedominus.
Abschrift im Diplomater des Klosters Disibodenberg in Darmstadt. Gedr. Joann., Spicil.
S. 89; Guden. I, 37; Boyer, Mittelrh. U.-B. I, 473 mit 1107. Vergl. Joann. II, 806; sonstige
Nachweise bei Scriba III, No. 1011; Goerz, Mittelrh. Regg. I, No. 1619; Wül I, 240, No. 83.
158. -1108 Mai 15?
Erzbischof Ruthard von Mainz schenkt seinem Erzstifte die
curia Bleiniche im Nahegau und andere Güter. — Preterea roborata
tradicione predecessoris mei archiepiscopi Wezelonis, qua constituit singulis annis
predictis fratribus dari vino EH. carratas apud Logenstein, ego quintam ex parte
nostri addendam annuatim constitui. — — — — — — — — — —
Unter den Zeugen Bertholdus comes.
Data XVIII. kal. Junii, anno dominice incarnationis M.C.VHL, indictione I.,
regnante Heinrico huis nominis quinto.
Gedr. Guden. I, 388, sodann aus neuerer Abschrift Mittelrh. U.-B. I, 477. Vergl. Scriba
III, 1012; Weidenbach, Reg. Bing.; Goerz, Mittelrh. Reg. I, 1620; Will I, 241, No. 84.
Will nimmt als Ausstellungstag Mai 16 an ; mehr ansprechend ist jedoch die von Weiden-
bach vorgeschlagene Aenderung kal. Jim. in kal. Jul.
») In einer zweiten Ausfertigung lautet die Stelle: — — contuli. Insuper et vineam
quandam iuxta Loreche etc.
Digitized by
Google
1108. — 1108. 91
159. — Ludwig und seine Frau Bezecha schenken dem Kloster
8. Jacob bei Mainz Weinberge und Aecker zu Rüdesheim
und einen Hausplatz zu Mainz. — 1108.
In nomine sancte et individue trinitatis. Noverint omnes veritati et iusticie
annitentes, qualiter ego Ludewicus et uxor mea Bezecha communi consilio tradi*
dimus sine omni contradictione de proprio nostro ad cenobium sancti Jacobi, quod
extra murum Mogoncie in sconeberge constructum est, quinque partes vinearum
in villa Rudinesheim his in locis sitas: unam in loco zu semidun, partes II" zu
buhelun, item unam zu crucen et in loco zu breiddenwingardun unum fere
iugerum. His addidimus duas partes agri frugiferi, unam in loco lachun et aliam
zu secelingun. Hec Imeza soror uxoris mee et Wigo maritus eius in hereditatem
susceperunt ab reverendissimo eiusdem monasterii abbate Burchardo ea pactione,
ut ipsi et posteri eorum omnibus annis novem uncias, scilicet quatuor et dimidiam
in meo ac tantundem in anniversario coniugis mee fratribus exinde persolvant.
Quod si facere neglexerint, acceptis legitimis induciis si satisfacere distulerint,
abbas bona eadem Ulis auferat et ad dispositionem fratrum pro eorum beneplacito
transferat. Preterea dedimus in urbe Mogontia iuxta curtim episcopi aream
unam, cuius possessores Romundus et Elfridus eorumque successores per singulos
annos quinque solidos fratribus solvere debent. Et ut hec traditio nostra firma,
stabilis et inconvulsa omni tempore permaneat, hanc cartam inde conscriptam
impetravimns a domno nostro Ruthardo venerabili archiepiscopo eius sigilli
inpressione signari ac tanto astipulatore corroborari. AfFuerunt etiam idonei
testea ac precipui veritatis observatores : reverendus abbas supradictus Burchardus,
Udo, Rothardus, Williclinus, Gerungus, Stephanus, Diemo, Rudolfus, Reginberdus,
eiusdem loci seniores, et laici: Gozwin, Waltheri, Bubo, Ernost, Friderich,
Hartman et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C°.VHI ., indictione
prima, regnante Heinrico rege huius nominis quinto, anno regni eius tercio.
Nach dem Or. mit aufgedrücktem S. des Erzbischofs Ruthard gedr. Bodmann S. 104.
160. — Abt Burchard von S. Jacob zu Mainz setzt die Bedingungen
fest, unter welchen Anshelm das von seinem Vater Ezzo
dem Kloster geschenkte Gut zu Lorch in Erbpacht erhält.
— 1108.
(In nomine patris et ßii) et Spiritus sancti. Ego Burchardus humilis provisor
ecclesig sancti Jacobi notum esse cupio cunctis fide(libus tarn futuris, quam pre)
sentibus, qualiter Ezzo de villa Loricha ad conversionem veniens mansum I um ,
quem in predicto loco proprium posse(derat, .) ae sollempni donatione ad
altare sancti Jacobi tradidit. Hunc filius eius Anshelmus iure hereditario a nobis
suscepit eo tenore, ut ipse et posteri eius propinquiores omnibus annis in festo
sancti Martini uncias VH em custodi et V. solidos fratribus persolvant. Quem
censum si statuto tempore reddere neglexerint, datis legitimis induciis si non
satisfecerint, ab hereditate excludantur et ad utilitatem gcclesig pro libitu custodis
ac fratrum idem mansus disponatur.
Digitized by
Google
92 1108. - 1109, vor Mai 2.
Acta sunt anno dominicg incarnationis millesimo C°.V1LL ., indictione 1%
regnante Heinrico rege huius nominis quinto, sub reverentissimo Mogontine sedis
archipresule Ruthardo, cuius Bigilli impressione carta hec signata ac contra
(omnes) adversarios tali testimonio confirmata est. Preterea et alii sunt testes
adhibiti: ego quidem Burchardus abbas, Udo, Rüthardus, Williclinus, Gerungus,
Diemo, Rädolfus fratres et prelati cenobii nostri et laici Anshelm, Waltheri, Bubo
et alii quam plures.
Or. im St.-A. zu Darmstadt, beschädigt, die obere rechte Ecke fehlt und hiermit der
Anfang der drei ersten Zeilen. Das im Ganzen gut erhaltene, kreisförmige, aufgedrückte S. zeigt
den sitzenden Erzbischof mit Buch und Stab, Umschrift beschädigt, erhalten : Rvo s . Di .
G gontiensis Archieps. Hiernach gedr. Stumpf, A. Mog. S. 4 ; das noch unbeschädigte Siegel
abgebildet bei "Würdtwein Nov. Subs. I, pag. XXXII, vergl. dazu dessen Bemerkung pag. XXXVIII.
Ueber die Anführung dieser Urk. in dem Zinsregister des Klosters S. Jacob aus der Mitte
des 15. Jahrh. vergl. die Bemerkungen zu der Urk. des Erzb. Ruthard von 1092, No. 141.
161. — Rheingraf Richolf schenkt der Propstei 8. Johann auf dem
Bischofsberge die von dem Erzbischofe Ruthard von Mainz,
seinem Schwager, geweihte Bartholomäuskirche zu Klingel-
münde mit dem Aussätzigenhause, einem Weinberge da-
selbst, der Grafeninsel, einem Gute, drei Mansen zu Alges-
heim, zwei Weinbergen im Gräfenberge und drei Hörigen.
— 1109, vor Mai 2.
In nomine sancte et individue trinitatis. Feliciter agi putamus res humanas,
si nostris ex facultatibus res adiuvemus divinas. Quam sententiam nos Richolfus
comes Rinckaugie et uxor mea Danckmodis cum filio nostro Ludewico et filia
nostra Werdtrude ante oculos ponentes. et pia consideratione attendentes ecclesiam
in villa nostra Clingelmunda infra Winzellam haud procul a Reno factam et a
Ruthardo leviro meo in honorem sancti Bartholomei consecratam sancto Johanni
baptiste in episcopi monte cum curte leprosorum officinis apta et vinea decimarum
exactione immuni prefate ecclesie adiacente, cum comitis insula 1 ), vicino et certo
predio subnotato legali stipulatione tradidimus eaque ratione confirmavimus, ut
ibidem missa per annum consuetis temporibüs celebretur et leprodochium cum
omnibus suis appendiciis a sancti Johannis in episcopi monte preposito administretur.
Tradidimus etiam monachis deo in prefato monte servientibus tres mansos in
Algesheim marcha in pago Gaugia et vineas duas in comitis monte et tria man-
cipia. Eiusdem traditionis liberam potestatem illorum subtilitati concessimua,
concedendo firmavimus et quiequid huic traditione deo iuvante addere poterimus,
una eademque confirmatione stabilivimus. Ad hec etiam eandem ecclesiam sancti
Bartholomei et eius atrium ab onni servitutis iugo absolvimus et tali libertati sub
prefati archiepiscopi Ruthardi anathemate adscripsimus, ut etiam ab archiepis-
copali libera sit servitio. Et atrium ipsius ecclesie neque baptismalis ecclesie
presbiter neque aliquis clericorum aut laicorum aut sepultura aut alia occasione
inquietare presumat.
Acta sunt autem hec et feliciter consummata anno ab incarnatione domini
*) Die Lützelau.
Digitized by
Google
1109, Tor Mai 2. — 1109 Mai — 1110 August. 93
nostri Jhesu Christi MCIX., indictione II., regnante Henrico imperatore quinto,
sub Ruthardo Moguntinensi archiepiscopo ceterisque subnotatis testibus: Anshelmo
maioris ecclesie preposito, Richardo cantore, Menigone camerario ceterisque
fratribuB. De sancto Albano Gerbero abbate, Burchardo ceterisque. De sancto
Johanne in episcopi monte Otfrido preposito, Theoderico, Cunrado ceterisque quam
plurimis eiusdem ordinis.
Gedr. öuden. I, 40.
*162. — König Heinrich V. bestätigt die Immunität des Klosters
Johannisberg. — 1109 Mai — WO August.
C. In nomine sancte et individuae trinitatis. Henricus divina favente
dementia rex. Ecclesiasticas res humanis augeri beneficiis nobis ad salutem
proficere confidimus regalique dignum persona existimamus nichil eorum prorsus
renuere, pro quibus a quopiam fidelium nostrorum ammoniti, sed omni intentione
comonita largiter adimplere. Quocirca omnium Christi nostrique fidelium uni-
yersitati notum fieri volumus, qualiter E. abbas monasterii, quod est constructum
in honore beati Johannis baptiste in pago Reni inferioris, obtulit regalitati nostre
preceptum emunitatis quondam venerabilis Rudhardi sanctae Mogontiensis ecclesiae
archiepiscopi, in quo continebatur, quod ipse monasterio prefato talem emunitatis
terminum indulsisset, qualis per descriptum numerum bonorum in primeva sui
fundatione conprovincialium accedente suffragio pariter et consensu statutus fuiBset
et certis signis quibusdam ordine legali undique discretus eo tenore, ut nullus
posthac in illo districtu seu vel emunitate potestatem aliquam aut iudicium
exercendi aut quidpiam iuris exigendi licentiam habeat, quia totum eidem loco,
quicquid vel utilitatis aut iuris in illo habuit, integraliter sub interminatione
banni sui fuisset intitulatum. Quod ut de cetero firmius habeatur, verius credatur
et omni evo stabilius recolatur, postulavit nos predictus abbas, ut auctoritatem
precepti supra nominati ad prefatum monasterium, cui preesse videtur, nostra
quoque regali auctoritate bannoque regio dignaremur confirmare. Cuius petitioni
nos pro divine retributionis desiderio nee non et pro amore beati Johannis bap-
tiste precursoris dominici eundem districtum cum emunitate omnique utilitate ad
prefatum cenobium delegavimus et nostra regali auctoritate in perpetuum con-
firmavimus districtius inhibentes, ne quis eundem locum causa vel potestatis aut
iudicii ibidem exercendi aut gravaminis cuiuslibet inferendi audeat ingredi, quod
qui attemptare presumpscrit, nostram se indignationem ineurrisse dignaque se
animadversione plectendum (forte sciat) a ). Et ut hec auetoritas nostra incönvulsa
permaneat, manu nostra illam roborayimus et sigillo nostro insigniri iussimus.
Gedr. Bodmann S. 201 „aus einer alten Abschrift" ; Stumpf No. 9216.
Neben der von Roth veröffentlichten, wahrscheinlich falschen Urk. des Erzbischofs Ruthard
für Johannisberg von 1091 bringt die vorstehende Urk. den Inhalt eines anderen preceptum
desselben Erzbischofs, der jedoch weder mit dem jener Urk., noch mit den Angaben stimmt,
welche Erzb. Adelbert I. in dem Privilegium von 1190 über die Verleihungen Ruthard's an
Johannisberg macht.
*) Das Eingeklammerte Zusatz Bodmann's.
Digitized by
Google
94 1110 August 1. — 1112.
Bedenken formeller Natur lassen sich gegen die Aechtheit der Urk. nicht Yorbringen.
Als Abfassungszeit ergibt sich anscheinend die Zeit der Sedisvacanz zwischen dem Tode
Ruthard's und der Erhebung Adelbert's I., wie Stumpf richtig angenommen hat. Auch hier-
gegen würde nichts einzuwenden sein.
Bedenklicher ist jedoch der Inhalt der Urk. Nach derselben hat:
1) der zeitweilige Abt E. zu Johannisberg bei dem Kaiser den Antrag auf Bestätigung
des Praecepts Ruthard's gestellt.
Diesem steht als unvereinbar entgegen, dass das Kloster auf dem Bischofsberge damals
noch nicht Abtei war, sondern eine Propstei des Klosters S. Alban. Zur Abtei wurde das
Kloster erst durch Erzb. Adelbert I. erhoben. Nicht minder verdächtig ist die Person des
Abtes E., da nach der Schenkungsurkunde des Rheingrafen Richolf für das Kloster vom J. 1109,
also gerade aus der Zeit, in welche die vorliegende Urk. gehört, demselben der praepositus
Otfridus vorstand. Der abbas E. scheint demnach dem Privileg Adelbert's von 1190 ent-
nommen zu sein. Andernfalls müsste ein Y ersehen der kaiserlichen Kanzlei oder ein Lesefehler
des Abschreibers angenommen werden.
2) der Erzbischof Ruthard dem Kloster bereits die Immunität für denselben Bezirk und
mit denselben Bestimmungen verliehen, wie es später Erzb. Adelbert I. durch das Privileg von
1130 that. Schon bei Besprechung der Urk. von 1091 ist darauf hingewiesen, dass Erzb. Adelbert
in diesem Privileg die Schenkungen und Verleihungen Ruthard's im Einzelnen aufführt. Wenn
bei Ausstellung dieses Privilegs ein praeceptum Ruthard's, des Inhalts, wie ihn vorstehende Urk.
ergibt, vorgelegen oder wenigstens die mündliche Ueberlieferung oder Zeugen nachgewiesen
hätten, dass schon Ruthard diese Immunität der damals wohl nicht sehr bedeutenden und in
ihrer Abhängigkeit vom Mutterkloster völlig unselbstständigen Niederlassung verliehen hätte, so
würde Adelbert dieses gewiss gesagt haben, während aus dem Privileg von 1190 nur hervorgeht,
dass er selbst der Verleiher der Immunität war.
Demnach kann die vorstehende Urk. nur als eine auf dem Privileg von 1190 aufgebaute
Fälschung betrachtet werden, angefertigt zu dem Zwecke, um der vielleicht zu irgend einer Zeit
bestrittenen Immunität des Klosters ein bis in die Zeit des Stifters Ruthard hinaufgehendes
Alter zu geben.
163. — Cob\em MO August I.
Erzbischof Bruno von Trier stiftet und dotirt ein Hospital
bei der Stiftskirche S. Florin zu Coblenz. Item vicini de Logansten
vineam unius karradg. Uli de Osterspeia vineam zechenroth appellatam ad eandem
domum dei assensu communi devoverunt et legittime tradiderunt.
Data est Confluentig, anno ab incarnatione domini MCX. Indictione IQ.
Kalendis Augusti. Regnante Heinrico Romanorum rege V. Brunone antistite
Trevericg sedi feliciter presulante. Preposito Brunone. Sigefrido palatino comite
Feliciter.
Aus dem Or, gedr. Mittelrh. Ü.-B. I, 479.
Sonstige Drucke und Nachweise Goerz, Mittelrh. Regg. I, 1634.
164. — Propst Ceizolf von 8. Johann zu Mainz gibt ein zum Vermögen
seines Stifts gehöriges Gut zu Hallgarten an Ruthard aus
Winkel in Erbpacht. — 1112.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Ceizolfus veteris monasterii *)
qualiscunque prepositus notum esse cupio tarn futuris quam presentibus, allodium
unum nomine Hargardun pertinens ad prebendam fratrum eiusdem monasterii per
manum domini mei archiepiscopi Adelberti cuidam Ruthardo de villa, qug vocatur
») Für „yeteris monasterii" setzte der Schreiber des Eberbacher Ocul. mem. „quod dicitur
aldedum". Diese Lesart ist in die aus dieser Quelle geflossenen Drucke übergegangen.
Digitized by
Google
1112. — 1112. 95
Winkela, in possessionem iustg hereditatis tradidisse et de duobus mansis allodii,
quos habuit in Wienheim ultra Renum contra Winkelun, unum per eandem
manum recepisse, per quem stabile et inconvulsum remaneret, quod esset in nostra
conditione. Firmiter enim et coram multis boni testimonii viris condiximus, quod
ipse vel eiusdem boni heredes mihi et posteris meis, aliis scilicet mihi succeden-
tibus prepositis, semper fidelitatem iurarent et ut in festivitate sancti Martini
duas libras denariorum inde persolverent et si illam diem supersederent, statim
in crastino V. solidos inde componerent et sie inducias XIIII clm dies haberent et
seeundo et tercio simili modo et si has tres inducias neglegerent, ut predictum
TTiATiftiim cum aliis bonis amitterent, quia quieunque hjc bona habent, eundem
mansum habere debent. Adhuc eciam illud statuimus, quod idem allodium num-
quam in plures heredes quam in IUI / possit dividi nee ignorante vel nolente
preposito vendi et summa census ad prebendam fratrum numquam minui. Lauda-
vimus quoque, si non dato censu possessor eiusdem boni vocatus per nuncium
prepositi ad satisfactionem venire contempneret vel eadem bona inculta et neglecta
dimittere vellet, supradictum mansum cum bonis amitteret. Ut autem hgc nostra
conditio stabilis et inconvulsa sequenti gvo permaneret, dominus meus Adelbertus
dei gratia Mogontin$ sedis archiepiscopus hanc cartam sigilli sui impressione
insigniri preeepit. Huius rei testes sunt: Anshelmus prepositus, Godeboldus pre-
positus et camerarius, Turinbertus magist er, Richardus cantor et prepositus,
Asmarus prepositus. Capellani: Heinricus prepositus Wormatiensis, Dudo pre-
positus, Sigelo, Heinricus, Embricho. Laici: comes Arnoldus, comes Emicho,
comes Berhtolfus, Embricho camerarius et filii eius Salman et Embricho, Wal-
bertus scultetus, Eberhardus et frater eius Burchardus, Gerhardus, Warmundus.
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M.CJH m .°, indictione V., im-
perante Heinricho huius nominis V°, Adelberto archiepiscopo Mogontine $cclesi$
currum aurigante feliciter amen.
a) Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das aufgedrückte S. des Erzbischofs in braunem
W. ist am oberen Theile stark lädirt. In dem dem 12. Jahrhundert angehörigen Indorsat
„testamentnm de Hergarden" ist das e in erster Silbe durch Uebersohreiben des a corrigirt. —
Ueber die Besiegelung der Urk. durch Erzb. Adelbert vergl. Stumpf, A. Mog. XXXII.
b) Abschrift aus dem Jahre 1211 im Eberbacher Ocul. Mem. I, Fol. 41.
Gedr. nach a) Koch, Erbleihen im Erzst. Mainz, Beilage No. Y; Mone, Zeitschr. XIX, 37
Banr, hess. U.-B. Y, 4; Bodmann S. 117 im Auszuge. Nach b) "Wenck, hess. Landesgesch. II, 59
Bat, Beitrage I, 140; Rössel, Eberb. ürk.-B.I,5; vergl. Bodmann S.80, 118; Willi, 24ß,No.25
Wagner, Stifter n, 352, 357.
165. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt die von der
Wittwe Cuniza dem Kloster S. Jacob gemachte Schenkung
von Gütern zu Weilbach. — 1112.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Ego Adelbertus dei annuente
dementia Moguntine sedis archiepiscopus. Innotescat omnibus Christi fidelibus
tarn futuris quam praesentibus, qualiter quedam vidua nomine Cuniza a ) ob
salutem anime sue et Gebehardi mariti sui defuneti tradidit per manum tutoris
*) Cuniza die Abschrift im Copiar; Steiner las Cunila, was Will in Cuniza besserte.
Digitized by
Google
06 1112. - 0. J M llia-112ä (1122?) Mai 26.
sui Gerhardi, scilicet fratris sui, totum allodium suum in villa Wilibach in pago
Cunengessundera in comitatu Rudolfi comitis situm ad monasterium sancti Jacobi,
quod extra Moguntie murum in monte, qui sconeberg dicitur, exstructum est,
cum omni utilitate, que ullo modo inde provenire potest, cum areis et edificiis,
cum agris et vineis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, capturis, silvis, vena-
tionibus, aquis aquarumve decursionibus, piscationibus, molis, molendinis, viis et
inviis, exitibus et reditibus, quesitis et inquirendis et omni iure, quo id ipsa
obtinuerat. Eadem quoque vidua abiecto seculari habitu conversa obedientiam
Burchardo reverendo abbati eiusdem monasterii spospondit et prebendam fratris
unius accepit et tunc quidem tres mansos eiusdem allodii absolute in testimonium
geste rei abbati et fratribus concessit, reliqua vero ad usum vite sue ab eodem
abbate recepit, ut post mortem eius predicta ecclesia libero iure omnia possideret
Huius rei testes sunt: Burchardus abbas, Asmarus, Ceizolfus, Cuno. Laici quoque:
Gerhardus et filii eius Gerhardus, Wulvericus, Stevan, Volprat, Reginhart, Liut-
frit, Heidolf et alii multi. Et ut hec rata et inconvulsa omni evo permaneant,
hanc chartam inde conscriptam et banno nostro roboratam contra omnes falsitatis
assertores sigilli nostri impressione muniri precepimus et insigniri.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C.XII, indictione V.,
in Christo feliciter.
Or. ehemals in Hanau, jetzt verloren. Abschriften hiervon:
a) in dem in Bodmann's Nachlasse in Miltenberg befindlichen, von dem Abte Jacobua
Keim geschriebenen Copialbuche des Klosters S. Jacob;
b) von der Hand Steiner's, nicht fehlerfrei, im St.-A.
Im Ausznge mitgeth. Steiner, Fünf histor. Aufsätze 102, vergl. Nass. Annal. HI, 2, 106;
Aren, für Hess. Gesch. VI, 11; Will, Regg. I, 248, No. 29.
166. — 1112.
Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt eine Schenkung
des Erzbischofs Ruthard für das Kloster auf dem Bischofsberge,
in welcher es heisst: — „qualiter Ruothardus huius sanete Mogontiensis
ecclesie yenerabilis archiepiscopus felicis memorie predecessor noster ad eundem.
locum (Biscovisberc) curtim unam et partem sahee terre sue de proprio patri-
monio in pago Nachgowe in villa Alginsheim ad altare sancti Nycolai in predicta
ecclesia delegavit, que talibus tunc terminis circumscripta fuisse probatur. Inprimis
ab eo loco, qui yulgariter dicitur eunigesbunda, et inde in summitate per planitiem
usque ubi disterminatur marca ville Oppenheim et inde etc.
Auszug bei Bodmann S. 2Qß. WiU I, 248, No. 80.
*167. — Kaiser Heinrich V. bestätigt die Immunität des Klosters
Johannisberg. — 0. J., 1113— 1122 (1122?) Mai 26.
C. In nomine sanetae et indmduae trinitatis. Henricus divina favente gratia
Romanorum imperator augustus. Decet regalem munificentiam commodia servorum
dei iugiter intendere et que ex antiquis ecclesiarum munimentis pro eorum
stabilitate nostris fuerint obtutibus oblata, firmantibus hoc ipsum paginis et sigillis
corroborare. Quia igitur per ostensa munificentie nostre privilegia patuit evidenter,
qualiter yenerabilis A. sanete Mogontiensis ecclesie archiepiscopus monasterio in
Digitized by
Google
0. J., 111S-1122 (1122?) Mai 26. — 1118 Juni 20. 97
honore beati Johannis baptiste dedicato in pago Rinense per auctoritatis sue pre-
ceptum firmavit, ut coloni in monte nionasterii predicti et sub eodem commanentes
iusticie abbatis, qui prefuerit eidem, et villicorum eius subiaceant, ita quod nullus
ibi comes vel advocatus aut publicus exactor preter eosdem ibi Bit, sed omnis
iusticia ad illos pertineat excepto nihilominus, quem forte domino suo legali
ratione debeant censu capitali aut si de furtis, rapinis, incendiis, homicidiis aliisve
gravioribus culpis quispiam eorum iusto ordine constringatur. Placuit nobis eandem
libertatem iurisque liberi traditionem regali auctoritate confirmare volentes, ut
quod violenter contra eandem usurpatum fuerit aut attemptatum, nullius penitus
roboris optineat vigorem et sub regalis obtentu gratie amodo diligentius evitetur.
Ut autem hoc auctoritatis nostre preceptum stabile permaneat et inconvulsum,
hanc paginam inde conscriptam manu propria roborantes sigillo nostro insigniri
iussimus.
Signum domini Henrici quinti (L. M.) imperatoris invictissimi. Bruno can-
cellarius vice Adelberti archicancellarii recognovi Data VII. fcal. Junii.
Nach einer alten Abschrift gedr. Bodmann S. 114.
Stampf No. 3222. Roth gibt von dieser Urk. zweimaliges Regest, Bd. I, 8. 187, No. 4 mit
den Jahren 1106 — 1125, sodann unter No. 7 mit der von St. gegebenen Datirung, 1112 oder
1121 — 1122. Ueber die von Bodmann benutzte Abschrift habe ich nichts ermitteln können.
Wenn auch die Form der Urk. unverdächtig ist, so gibt der Inhalt derselben zu den begründetsten
Zweifeln bezüglich der Aechtheit Veranlassung. Die Recognition durch Bruno zwingt, als Aus-
stellungsjahre die oben angegebenen Jahre anzunehmen. Da indessen der Inhalt der Urk. eine
Reproduction der bezüglichen Bestimmungen des Privilegs des Erzbischofs Adelbert vom J. 1190
ist, muss eine im Kloster Johannisberg selbst in späterer Zeit entstandene Fälschung vorliegen.
Ficker, Urkundenlehre §. 366, sucht die eigentümliche Datirung zu erklären, beanstandet jedoch
die Urk. selbst nicht.
Zur Sache sind die Bemerkungen zu der gefälschten Urk. des Erzb. Ruthard von 1090
und des K. Heinrich V. von 1109—1110 zu vergleichen.
168. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz schenkt der Kirche des
h. Johannes auf dem Bischofsberge ein nach dem Tode der
Hiltrud, Wittwe seines Ministerialen Wulferich, in dem
Gerichte des Grafen Ludwig ihm zugesprochenes Gut zu
Eiedrich. — 1118 Juni 20.
In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Moguntinus
archiepiscopus et apostolice sedis legatus 1 ). Scriptum est „Date elemosinam et
omnia munda erunt vobis et quia a ) aqua extinguit ignem, ita elemosina delet
peccatum a . Quapropter divini huius precepti memores notum esse volumus tarn
presentibus quam futuris Christi fidelibus, quod nos pro anime nostre remedio
et eterne retributionis obtentu curtem nostram Kitercho in Rinegowe sitam, que
nobis ex morte Hildrudis vidue Wulferici ministerialis nostri in placito Ludwici
comitis adiudicata esse dinoscitur, ecclesie sancti Johannis baptiste in episcopi
monte cum tota familia, areis, agris, cultis et incultis, vineis, pratis, silvis, pascuis,
queritis et inquirendis, cum omni utilitate, que ullo modo inde provenire poterit,
in perpetnam tradimus possessionem ea ratione, ut fratres deo ibi famulantes
*) quasi Bodmann.
l ) Diesen Titel fuhrt der Erzbischof urkundlich hier zum ersten Male.
Codex dlpl. Nut. Ifi.
Digitized by
Google
98 1118 Juni 20. — 1119, vor August 15. .
eandem curtem ab omni exactione servitii aut census liberam teneant, Optimum
caput vero ex obitu cuiusdam servientium nobis et ecclesie nostre, quotiens hoc
fieri contigerit, libere persolvant. Et ut hec traditionis nostre auctoritas omni
evo rata persistat et inconvulsa, hanc cartam conscribi et sigilli nostri impressione
firmari precepimus. Testes sunt: Bertolfus abbas sancti Albani, Werenboldus
abbas sancti Jacobi, Embricho prepositus sancte Marie *), Dudo prepositus,
Eichardus prepositus 2 ), Giselbertus, Axnoldus canonici Laici: Ludowicus deTuringia
comes, Arnoldus urbis comes, Sigehardus comes, Bertolfus comes, Ludewicus
comes, Gozwinus comes, Ernest scultetus, Arnoldus de Winkela, Franco, Mein-
gotus et alii quam plures.
Datum anno dominice incarnationis M .C°.XVIII ., Xu. kaL Julii, per
manum Sifridi capellani nostri. In dei nomine amen.
Abschr. „ex copia antiqua" von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des
Rheingräflichen Hauses; hieraus höchst wahrscheinlich der Druck bei Bodmann 8. 121, und
nicht „aus der Urschrift", wie er angibt. Vergl. Nachweise bei Will, Regg. I, 256, No. 70;
besonders Kolbe, Erzb. Adelbert S. 83, 87.
169. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz erlässt dem von seinem
Verwandten, dem Erzbischofe Sigfried L, gegründeten Stifte
S. Maria zu den Greden zu Mainz die Abgabe von dem Gute
zu Erbach, welches die Brüder Sigebodo und Adelbertus
dem Stifte geschenkt haben, wofür dieses zunächst den
Tag seiner Ordination, später seine Memorie feiern soll. —
Mainz 1119, vor August 15 *).
C. In nomine sancte et individae trinitatis patris et filii et Spiritus sancti.
Ego Adelbertus divina preordinante misericordia sanctg Mogonting gcclesig archi-
episcoporum humillimus notum esse cupio cunctis Christi et gcclesig fidelibus tarn
futuris successoribus, quam etiam a ) presentibus, qualiter ego canonicis gcclesig
sanctg Mari$, qug vocatur ad gradus, remisi, quod ipsorum et fidelis nostri domni
Richardi, eiusdem gcclesig tunc 4 ) prepositi, suggerebat peticio. Predecessor noster
felicis memorig domnus Sigefridus archiepiscopus, prefatg gcclesig canonicg insti-
tutor et auctor diligentissimus, opus, quod deo inspirante bene inchoavit, gcclesia-
sticg pacis infestatione prepeditus necnon extremo vitg preventus articulo minus
plene consummavit, sed exemplum bong imitationis et extremg manum perfectionis
successoribus suis dereliquit. Cuius pontificatus cathedram cum deo conferente
suscepissem, tum pro remissione peccatorum meorum, tum pro spe gternorum
premiorum decrevi in aliquo sanctitatis eius imitari vestigia et orbatg tanti patris
*) Fehlt bei Joann.
') Von Erfurt.
') Von S. Maria zu den Greden, vergl. die folgende ürk. von 1119.
') Bezüglich dieser genaueren Bestimmung des Tagesdatums folge ich' der Annahme
von Will.
4 ) Aus dem Worte „tunc" folgt, dass Propst Richard zur Zeit der Ausstellung der Urkunde
todt und, da in derselben kein Propst des Stifts genannt wird, die Propstei wahrscheinlich noch
nicht wieder besetzt war. Propst Richard wird in der vorhergehenden Urk. von 1118 Juni 20
noch genannt, sein Nachfolger Anselm erscheint zuerst 1120, Will, Regg. S. 261, No. 91.
Digitized by
Google
1119, vor August 15. — 1123. 99
obitu filig pro tempore augere stipendia. Ad quod nimirum cogebat me et
servanda in omnibus devotio caritatis et amor iunctissimg nobis cum prefato viro
consangiiinitatis. Remisi ergo prenominatg , $cclesi$ ibique deo famulantibus
censum unius mansi in villa, qu§ vocatur Eberbah, nominatim prediorum, qug
domnus Sigebodo et frater eius Adelbertus eidem $cclesi$ contulerunt, ea inquam
conditionis lege remisi, ut quoad mortali hoc in corpore viverem, annua ordina-
tionis mej memoria ibidem celebretur postque dissolutionem tabernaculi mei
anniversarius obitus mei dies frequentetur. Vt autem hgc eadem traditio a meis
etiam successoribus stabilis et inconvulsa permaneat, coram multis boni testimonii
viris ea fieri ordinayimus et cartam hanc fieri nostrique sigilli impressione
fecimus insigniri. Affuerunt autem hi testes: Asmarus prepositus et camerarius,
Ceizolfus decanus, Turinbertus magister, Richardus cantor et eiusdem monasterii
pater, Rügerus, Hartwinus, Arnoldus comes 1 ), Gerlahus comes 2 ), Embrcho vice-
dominus, Ernost scultetus, Arnolt, Dädo, Hartwin et filius eius Saleman, Regen-
hart, Räthart.
Acta anno dominicg incarnationis M°.C°.X VILLI , indictione Xu. Data
Mogontig, anno ordinationis meg IDI io 8 ), domni vero Calixti II. universalis papg 1°,
imperante domino Heinrico huius nominis Y°.
Or. im St.-A. Das anfgedr. S. des Erzbischofs in braunem Wachse ist beschädigt.
Abschr. im Copiar des Stifts saec. 13 zu Darmstadt mit M°.C°. XVIII.
Gedr. Joann. n, 644. Yergl. Bodmann S. 81; Will, Regg. I, 259, No. 81. Ueber das
Siegel vergl. Würdtwein, N. S. II, 8. VH.
170. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet, dass Meingot,
Sohn des verstorbenen Kämmerers Embricho, mit Zustimmung
seines Bruders Dudo bei Antritt seiner Wallfahrt nach
Jerusalem, da er selbst ohne Leibeserben, das Kloster
Altmünster zum Erben seiner Güter zu Oestrich und Reicharts-
hausen unter der Bedingung eingesetzt hat, dass ihm nach
seiner Rückkekr der Unterhalt auf Lebenszeit gewährt
wird. — 1123.
In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Magun-
tinensis archiepiscopus et apostolice sedis legatus. Notum esse volumus tarn
presentis quam futuri temporis Christi fidelibus, qualiter Meingotus filius Embri-
chonis quondam camerarii nostri deo ammonente Hierosolimam iturus, cum non
filios hereditatis seu successores legitimos habere meruit, dominum nostrum
Jesum Christum eiusque genitricem beatam Mariam semper virginem elegit
heredes. Hinc ad nos et seniores ecclesie nostre veniens cenobio veteris celle in
Maguntia omnem suam substantiam in pago Reni in villis Hosteriche et Richartes-
huson cum tribus mancipiis, domibus, agris, pratis, vineis, silvis et omni iure,
! ) Der oomes eiyitatis.
») Von Velden*.
*) In den Urkunden Adelbert's wird das Ordinationsjahr ausser in dieser nur noch in der
folgenden, denselben Gegenstand betreffenden Urk. von 1130, einer soweit wie möglich wörtlichen
Beprodnction dieses Diploms, angegeben.
7*
Digitized by VjOOQlC
100 1123. - 1124 April 1.
quo hueu8que in eisdem villis earumque marcis gavisus erat, cum consensu et
bona voluntate fratris sui Dudonis in perpetuam contradidit possessionem hoc
apposito, ut si ex itinere sanus aut morbo affectus aut viribus labefactus in
patriam rediret, a predicto cenobio victum et vestitum, quoadusque vixerit,
plenarie reciperet. Et ut hoc salutare predicti Meingoti preceptum omni tempore
inconvul8um persistat et in prescriptis iugiter observetur articulis, hanc cartam
sigilli nostri impressione signavimus et anathematis vinculo stabilivimus. Testes
huius rei sunt: Dudo prepositus de domo, Asmarus sancti Petri prepositus,
Richardus prepositus sancti Stephani, Yolpertus abbas sancti Albani, Heinricus
sancti Victoris prepositus, cantor Richardus, Werinher canonicus. Laici: Emicho
comes et frater suus Gerlach, Meinhardus comes de Spanheim, Arnoldus de Lurin-
bergk, Sifridus comes de Nuringen, Albero de Hachinfels, Eberhardus de Hostetten.
Ministeriales: Embricho comes de Rinegowe, Dudo et frater eius Meingotus,
Embricho yicedominus, Ernestus scultetus, Cunradus de Heppinheffte, Embricho
de Gisinheimet alii plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C°. XXIII ., imperante Hein-
rico huius nominis quarto, per manum Heinrici notarii nostri.
Abschr. „ex copia antiqua tt von Schott in seinem Urkundenbuche zu seiner Geschichte
des Rheingräflichen Hauses; hiernach gedr. im Auszuge Baer, Beiträge 82 ff.; Bodmann S. 86,
yergl. S. 46; Nachweise bei "Will. Regg. I, 273, No, 142; Scriba III, 1031.
171. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt dem Stifte
S. Georg zu Limburg die von der Pfalzgräfin Adelheit
gemachte Schenkung von sechs Mansen zu Eisen und MeucL
- Mainz 1124 April I.
In nomine sanctae et individuue trinitatis. Adelbertus dei gratia Mogontiensis
ecdesie archiepiscopus. Noverit otnnium in Christo düectio fidelium tarn presentium
quam ftdurorum, qudliter fratres in IAmpurg servüio domini et beatissimi martiris
eius Georgii ibidem deputati nostram aliquando adiere caritatem rogantes nos
super beneficio illo, VI. videlicet mansis in villis Hisena et Muede, quos Adelheit
cometissa pro remedio animg coniugis sui domni Heremanni palatini comitis
prefato martiri, ipsis autem in elemosinam contradidit, ut hanc videlicet tradi-
tionem nostrae auctoritatis gratia corroboraremus et corroborando inconvulsam
pro nostra salute omniumque successorum nostrorum huius sanctae sedis epfe-
coporum dimitteremus. Nos vero petitioni ipsorum volentes satisfacere et nobis
nostrisque successöribus apud ipsos orationis debitum comparare, prefatj comitissg
traditionem manu nostra predicto martyri, ipsis a ) in subsidium elemosinarum,
sicut tradita est, remisimus et remittendo donavimus donando auctoritate beati
Petri sanctique Martini et nostra confirmavimus, ne quis eos ullatenus super hoc
beneficio audeat inquietare vel occasionem inquietandi hinc vel ilünc presumat
excogitare. Quod si quis ausu temerario eos in aliquo huius actg rei contrißta-
verit vel violentiam aliquam intulerit, fratres tunc inibi deo famulantes ad nos
a ) Im Druck A. P. III 82 in ipsisque geändert.
Digitized by
Google
1124 April 1. — 1124 Mai 90. .101
8eu ad quemcumque successorum nostrorum, qui tunc temporis huius sanctg sedis
provisor extiterit, confugiant, ubi in eum canonica prolata sententia divino nisi
resipiscat feriatur anathemate. Jussimus autem huius nostrg traditionis testes
subscribi: Bucho Wormaciensis episcopus, Heinricus prepositus sancti Victoria,
Heinricus prepositus de Pinguia, Richardus prepositus sancti Stephani, Hubertus
comes, Arnoldus frater eius, Anshelmus de Mollesberg, Embricho vicedominus,
Meginhardus, Heinricus, Heinricus, Landolf.
Data kal. Aprilis, indictione H., anno incarnationis dominicg MCXXHH.
Actum in Mogontia, regnante Heinrico rege quinto.
Or. im St.-A. Das aufgedr. S. des Erzbisohofs in dunkelbraunem W. ist schön erhalten.
Gedr. Acta Palat. III, 81; Crollius, Pfalzgrafen von Achen 276. Vergl. die Nachweise
bei Will I, 274, No. 148, besonders Götze, Annal. XIII, 245.
172. — Kaiser Heinrich V. schenkt auf Bitte des Erzbischofs Adel-
bert L von Mainz dem Erzstift die Hälfte der Burg Eppen-
stein. — Worms 1124 Mai 30.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia
quartus Romanorum imperator augustus. Ecclesiarum consulere utilitatibus deo
omnipotenti constat placere et hominibus. Notum sit omnibus Christi fidelibus
tarn presentibus quam futuris, qualiter nos interventu coniugis nostre Mathildis
regin$ *) et peticione fidelis nostri Mogontini archiepiscopi et apostolicg sedis
legati Adelberti medietatem castri Epenstein sanctg Mogontin$ $cclesi$ et beato
Martino tradidimus et perpetua delegatione donavimus cum omnibus appendiciis
suis eo tenore, ut illud libere teneat et omni tempore quiete possideat suisque
necessitatibus, prout utilius noverit, inde provideat. Ut autem huic nostre tradi-
cioni maior adhibeatur b ) auctoritas, principes nostros c ), in quorum presentia
facta est, subscribi iussimus. Odalricus Eistatensis episcopus, Arnoldus Spirensis
episcopus, Folmarus Hirsauiensis abbas, dux Fridericus, Godefridus palatinus
comes, Arnoldus comes et advocatus d ) Mogonting §cclesi§. Si quis vero hoc
legale preceptum nostrum infringere presumpserit, auri purissimi c. libras com-
ponat, medietatem camere nostrae, medietatem ipsi gcclesig. Et ut huius nostre
tradicionis donatio stabilis et inconyulsa permaneat, hanc paginam inde con-
scriptam manu propria corroboratam sigilli nostri impressione iussimus insigniri.
Signum Heinrici quarti Romanorum imperatoris (L. M.) ümctissimi.
Philippus cancellarius vice Adelberti Mogontini archicancellarii recognovi.
Acta sunt h$c anno dominicg incarnationis M.C.XX.HH., indictione DL
Data autem Wormatie, HI. kaL Junii feliciter amen.
Or. im Reichsarchive zu München; Siegel nur noch zur Hälfte vorhanden. Abschrift in
No. 17 der Mainzer Bücher im Kreisarchive zu Würzburg.
Gedr. Guden. I, 63; vergl. Stumpf No. 3198 ; Will I, 274, No. 150; Schenk in den Mittheil,
des Hanauer Bezirksvereins 1876, S. 13; 1880, S. 24; Eolbe, Erzb. Adelbert S. 121.
») Fehlt bei Guden.
b ) addatur Guden.
«) Im Or. Lücke in Folge eines Lochs im Pergament.
d) Wie Note c.
Digitizechby
Google
102 1124.
173. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet die von Assmarus,
Propst von S. Peter und Kämmerer der Stadt Mainz, seinem
Stifte gemachten Schenkungen. — 1124.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Adelbertus dei gracia Magun-
tinensis archiepißcopus et apostolice sedis legatus notum esse volo tarn futuris
quam presentibus, qualiter dilectus noster Assmarus, sancti Petri prepositus et
urbis camerarius — — — — — — — — — — — — — —
Huius rei testes sunt adhibiti primates ecclesie — — — — — — —
Preterea idem frater bone memorie Asmarus ad augendum voluntatis sue desi-
derium proprii laboris sui substancia quatuor mansos a quodam ministeriali meo
Udalrico et duos a quadam vidua et pueris eius cum domibus et curiis, agris,
vineis, cultis et incultis, Trufdero comparavit, ita quod ipse Udalricus cum coniuge
sua et vidua cum mundiburdio suo hec omnia super reliquias sancti Petri ad
eleemosynam eorundem fratrum contradiderunt. Et huic quoque tradicioni inter-
fuerunt fideles manus et testes, quos supra notavimus. Ad hec tres mansos
Hocheim coemptos a mulieribus tum mundiburdiis suis quam viris, quorum
cuiusque nomen cum sua proprietate, secundum quod vendidit, supra scriptum
est: Madtildis vidua soror Wolflmanni XX I II I curvales. Wolffinannus et frater
eius decem et dimidium. Gezacha tres et dimidiam fretam. Libsim duos. Liemo
tres. Egelmar unum et dimidium. Wolffger duos. Gerharth unum et dimidium.
Willa, uxor Leonis, tres. Adelhelm, unum et dimidium. Humbrat duos et dimidium.
Rudolff unum. Dagebrat quinque. Adelbero unum et dimidium. Henrich duos.
Adelhelm dimidium. Merbodo unam fretam. Ruzelin duos. Libsim tres. Egelmar
et Wigant tres. Wolffman et uxor eius octo et super reliquias sancti Petri contra-
ditos predicto modo eorundem fratrum usibus mancipavit. — — — — —
Et hec res me presente per manum meam facta est testibus magnis et idoneis
assistentibus, quorum nomina subscripta sunt: dominus Bruno frater noster
Spirensis episcopus, Dudo maior prepositus cum ceteris prenotatis ecclesie
maioribus. Laici: advocatus eiusdem ecclesie frater noster Fridericus, advocatus
urbis Amoldus comes, Gerlaus dominus, Sigebodo dominus, Dammo et ceteri
homines nostri nobiles quamplures. Ministeriales : Wernherus, Embricho, Gerhart
et filii eius, Waltbret, Embricho vicedominus, Ernest centurio et prenominati
fideles manus et testes.
Ut autem hec omnia in omnibus eius firma et inconvulsa permaneant,
presentis testamenti paginam feci conscribi et sigilli nostri impressione muniri
precepi, auctoritate domini nostri Jesu Christi et ipsius beati Petri apostolorum
principis et nostra super perpetuo anathemate interdicentes omnibus christianis,
ne quis audeat contra eam venire, impetere vel infringere vel in aliquo eorum,
que in ipsa continentur, quidquam molestie inferre.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis MCXXIIQ, indict. II, regnante
Heinrico imperatore augusto, huius nominis Y.
Gedr. Joann. II, 463.
Vergl. Will, Regg. I, 271, No. 137, welcher, „da der als Zeuge aufgeführte Bischof Bruno
von Speier 1123 Ootober 19 starb und die Indict. II 1123 September 1 anfing", die ürk. zwischen 1123
Digitized by
Google
1124. — 1126. , 103
September 1 bis October 19 setzt. Da jedoch in der Urk. die Beurkundungen dreier verschiedener
Schenkungsacte zusammengefasst sind, in deren letzter der Propst Asmar als verstorben bezeichnet
wird, ist es höchst wahrscheinlich, dass hier eine spätere Beurkundung dieser drei Schenkungsacte
vorliegt. Eine Aenderung der in der Urk. angegebenen Datirung ist demnach nicht erforderlich.
174. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet, dass die Rhein-
gräfin Ludgardis mit Zustimmung ihrer Neffen, des Rhein-
grafen Embricho III. und Wulfrichs von Winkel, dem
Kloster Bleidenstatt ihre Erbgüter zu Erbach, Geisenheim
und Hausen zur Stiftung der Memorien ihrer namentlich
bezeichneten Verwandten geschenkt habe. — 1126.
In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Maguntinus
archiepiscopus et apostolice sedis legatus. Pontificali nostre convenit solertie, ut
ea que pro augendo monastice religionis zelo pie et salubriter fiunt, perpetuo
litterarum (testimonio) confirmemus. Hinc notum esse volumus tarn presentibus
quam futuris, quod religiosa quedam domina Ludgardis nomine pro sua salute
suorumque parentum cogitans cum consensu Embrichonis comitis Ringowie et
Wulfrici de Winkla, nepotum suorum, omnem substantiam hereditatis sue in
Ebirbach videlicet IQ. mansos, in Gisenheim curtem unam et aliam curtem in
Husen cum omnibus attinentiis suis, hoc est agris, vineis, edificiis, areis, silvis,
prati8 et omnibus dominicalibus, que specialiter hucusque ad usus suos respicie-
bant, religiosis dominis abbati et conventui in Blidenstat liberaliter contulit
perpetuo possidenda ea scilicet ratione, ut in quodam mense anni cuiusdam anni-
versarium pro remedio anime sue, Ludwici comitis et Sophie parentum suorum,
Hechtildi8 de Stecklinberg amite sue, Embrichonis comitis, domini Ludwici abbatis
firatrum suorum et Hiltrudis sororis sue nominatim habeatur, ipsa vero die decem
erogentur solidi, quinque in refectionem fratrum deo ibidem servientium et
quinque inter pauperes Christi et sie annis singulis hec karitas ibi observetur in
perpetuum. Ut autem pia hec traditio in omne evum rata sit et inconvulsa,
hanc paginam inde conscribi et sigilli nostri impressione insigniri iussimus. Huius
rei testes sunt: Volbertus abbas, Werenboldus abbas saneti Jacobi, Cuno decanus,
Godescalcus prepositus, Heinricus prepositus et alii de clero. Laici : Emicho comes
de Kireberc, Bertolfus comes de Nuringin, Embricho comes de Rinegowe, Wulframus
de Lapide, Wulframus et Embricho filii sui, Cunradus de Hepinhefte, Wulfricus
de Winkela, Wulframus de Sunneberc, Wernherus, Arnoldus et alii multi.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C°.XXVI ., indictione IV.,
regnante Lothario huius nominis tertio, anno regni eius primo.
Abschr. in 8chott's Urkundenbuch zu seiner Geschichte des Rheingräflichen Hauses mit
der beigefugten Notiz: „Diese Urkund ist in Abschrift in einem alten im Kloster Gottesthal im
Rheingau aufbehaltenen Messbuch des Klosters Bleidenstadt unter andern hinten am End
befindlich und von mir unterzeichneten auf geschehene Communication der wohlehrwürdigen
Frau Maria Magdalena Selzerin Abbatissin ersagten Klosters Gottesthal von Wort zu Wort
copiret worden. Kyrn den 27. Mai 1738. Johannes Vitus Fey, hochfürstlich Salm'soher Rath
und Landschreiber. tf Hiernach gedr. Bodmann S. 98.
YergL Bodmann S. 374, 570, 572; Dahl in den Annal. H, 86; Vogel S. 230; Sohliephake,
Gesch. von N. I, 404, Note. Will I, 283, No. 183, sowie die Ausfahrungen der Einleitung über
die Bleidenstatter Traditionen.
Digitized by
Google
104 1128 December 27. — 1128.
175. — Worms 1128 December 27.
König Lothar III. schenkt dem Reichsministerialen Conrad
von Hagen und dessen Frau Liuckard sieben Mansen in regio foresto
nostro Driech nuncupato inter Suinhagen 1 ) et Mogonum fluvium iuxta rivum
quendam Cuningesbach dictum, in banno foresti nostri predicti, quem idem
Cuonradus a manu nostra tenet. — — — — — — — — — — —
Data VI kal. Januarii anno dominice incarnacionis millesimo C.XXVtttL,
indict. VÜ., anno Lotharii regis invictissimi reg .... Actum Wormacig
feliciter amen.
Or. im Isenburg'schen Archive zu Birstein.
Gedr. Eoeler de Castro Brun. S. 8; Bari Bannforst Dreieich Urk. No. 2; Grüsner, Beitrage
III, 129; Böhmer, C. d. Moenofr. S. 13; Simon, Gesch. von Isenburg HI, 4; Böhmer, Regg.
No. 2103; Stumpf No. 3238. Weitere Nachweise bei Soriba, Regg. I, No. 250.
176. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz schenkt dem Domcapitel
die Höfe Bierstadt und Spurchenheim, sowie verschiedene
Weingefälle. — 1128.
C. In nomine sandte et indiviäue trinüatis. Ego Adelbertus dei gratia Mogon-
tiensis archiepiscopus et sedis apostolicg legatus. Notum facio tarn futuris quam
presentibus omnibus Christi fidelibus, qualiter ego cum sepissime animo revolverem,
quantum dominus omnium in me omnem suam misericordiam mirificaverit et
quantg rei me dispensatorem fecerit et quod ab eo, cui multum creditur, multum
exigitur, constitui apud me ipsum, ut vel aliqua retribuerem domino pro omnibus
qug retribuit mihi. Et cum nostri officii fuerit, omnibus quibus possem prodesse,
nobis autem commissis in domino precipue, condescendi specialiter meis fratribus
sancti Martini de domo, quorum et laborem magnum in serviendo deo et pre-
bendam parvissimam considerans tradidi eis curiam in Birgestat, qug fuit comitis
Udalrici cognati mei et uxoris sug Matthildis etiam cognatg meg et quam ipsemet
prius voto tradidit sancto Martino, ipsa autem post mortem eiusdem mariti sui
sie uxor fidelissima et devotissima quod ipse minus fecit nostro rogatu et persuasu
coram multis astantibus et idoneis testibus sollempniter adimplevit. Hanc ergo
ut prediximus curiam sicut ipsi eam habuerunt, quorum donatione in ius nostrum
transiit cum omnibus appendieiis eius, maneipiis, domibus, agris, vineis, pratis,
paseuis, aquis aquarumque decursibus, molendinis, viis et inviis et silvis, eultis et
incultis et cum omnibus acquisitis et acquirendis et gcclesig ibidem sitg dono et
deeimationem preter advocatum aliquem predictis nostris fratribus donavimus.
Quibus etiam tradidimus predium quoddam in Spurchenheim comparatum peeunia
nostra a cometissa Richarde, uxore marchionis Rädolfi, et fiho eorundem Udone,
similiter cum omnibus appendieiis eius sicut et ipsi et progenitores eorum illud
possederunt itidem absque omni advocato et tantum speetans, sicut etiam supra-
*) Suinhagen nicht Schwanheim, wie vielfaoh angenommen ist, sondern, worauf midi
Herr Stadtarchivar Dr. Grotefend zu Frankfurt aufmerksam machte, die im Frankfurter Stadt-
walde vom Forsthause auf Kelsterbach laufende untere Sohweinsteige.
Digitized by
Google
1128. 105
dictum predium, ad tutelam et defensionem sedis nostr§ successoris Mogontini
archiepiscopi. Addidimuß etiam *) XII. carradas vini, VI de Gisenheim, VI de
Logenstein. Insuper constituimus, ut deinceps singulis annis eisdem fratribus
nostris persolvantur oblationes, quas curig nostr$ ter in anno solvunt, in media
quadragesima et in ascensione domini et in festo sancti Andrej apostoli. Quarum
unaqujque subscriptarum curiarum nostrarum de oblationibus in anno persolvet
XXX. solidos Mogontiensis monet$, Loricho XXX. solidos, Bodensheim XXX.,
Winkelo XXX. solidos, Altavilla XXX. solidos, Chitricho XXX. solidos, Sobern-
heim XXX. solidos, Algesheim XXX. solidos, Becchelnheim XXX. solidos, Ulmena
XXX. solidos, Hechedesheim XXX. solidos.' Sola Pinguia VlllT. uncias. Deinde
dedi eisdem fratribus nostris CC. marcas argenti ad comparanda predia, quorum
reditibus et predictorum prediorum habeant, unde deinceps cottidie in refectorio
simul comedant ad minus tria fercula habentes, fratres videlicet et confratrum
vicarii, qui chorum sancti Martini Mogontiensis frequentant Quod etiam ut inexcusa-
bilius facere possint, meo iussu meo sumptu gdificata est eisdem fratribus domus
hiemalis, videlicet stupa una cum appendiciis suis. Et quia hgc omnia minus
suffecerunt ad tantum et cottidianum sumptum supplendum, ipsi etiam fratres ex
sui parte voluntarie qu$dam addidefunt ex elemosinis sibi prius collatis tarn a
predecessoribus nostris archiepiscopis, quam ab ipsis eorundem fratribus et ab
aliis quibnsdam. Lubboldus archiepiscopus in Godelohen IL libras dedit, quarum I.
in refectionem, alia in anniversario eius fratribus. Bardo archiepiscopus in
Bißsofvesheim Villi, modios frumenti et V. libras, quarum INI, in refectionem,
I. fratribus in anniversario eius. Ercchenboldus IL libras, I. fratribus, aliam in
refectionem. Rudhardus archiepiscopus in Pinguia XVUUL. libras, I. fratribus in
anniversario eius, reliquas in refectionem. Sigefridus Ulmeno tt. libras, I. fratribus,
aliam in refectionem. Wezelo archiepiscopus in Wizzelo VI. libras, quarum
HH° T in refectionem et I. in anniversario suo, alteram in anniversario Adelgeri
laici. Wizelinus in Munzecho HI. libras et dimidiam, I. fratribus in anniversario
eius, reliquas in refectionem cum vino quantum inde provenerit. Embricho
Augustensis episcopus IL libras in Phedernacho, I. fratribus, aliam in refectionem,
in Duzzeheim II. libras, I. fratribus, aliam in refectionem. Hgc sunt qug a
fratribus collata sunt in refectionem. Hirzbach X. solidi, in minori Chevela X.
solidi, Dutdenhusen X. solidi, Solmesso X. solidi, item Solmesso X. solidi, Gruningun
X solidi, Mimmilingun X. solidi, Aldenstat X. solidi, Ibengen V. solidi, Walbe-
bacho b ) XL solidi, Bermersheim X. solidi, Dolgesheim X. solidi, Mumenheim
X. solidi, Vulfersheim talentum, Herbretdeshoven X. solidi, de orto I. X solidi,
item de orto L X. solidi, de pistrino solidi X. et hgc omnia absque omni advo-
cato. Et ut h§c rata et inconvulsa omni permaneant gvo, postquam ea in
audientia multorum banno nostro confirmavimus, etiam cartam istam de eisdem
conscriptam sigilli nostri impressione signari precepimus hoc adiecto in fine, quod
*) Das Zeichen fflr etiam ist von anderer Hand und mit anderer Tinte nachgetragen.
b ) Ursprünglich Walebaoho, b ist von anderer Hand übergeschrieben. Walbelaoho bei
Gnden. ist wohl Lesefehler.
Digitized by
Google
106 1128. — 1128.
quicunque hgc donata et instituta nostra infringere temptaverit, deleatur de libro
viventium et cum iustis non scribatur.
Acta sunt autem hgc anno dominicg incarnationis M°.C .XX°.YIII., indic-
tione VI., Lotario III . rege Romanorum et IQ , regni eius anno, sub prefecto
urbis Mogontinp comite Arnoldo, coram idoneis testibus clericiß et laicis, quorum
nomina sunt hgc: Heinricus prepositus sancti Martini et sancti Victoria, Ghono
custos et decanus sancti Martini, Durimbertus magister et prepositus sancti Johannis,
Hartmannus cantor et prepositus sancti Mauricii et camerarius, Gotdescalcus
prepositus sanct§ Marig in campo, Anshelmus prepositus sanct§ Mari£ ad gradus,
canonici maioris gcclesig Hazechinus, Humbertus, Arnoldus, Gerlahus, Heinricus,
Rodhardus, Hartwicus, Gozbertus. Laici: Emicho comes de Smideburch et frater
eius Gerlaus, Emercho comes de Liningen, Arnoldus et frater eius Hubertus
de Lurenburch, Dammo de Bochen et Siegeboto, Bertoldus comes et frater eius
Sigefridus de Noringen et alii liberi. Ministeriales autem: Warmundus scultetus,
Rodhardus vicedominus, Erluwinus waldpodus *).
Or. in München. Das aufgedrückte 8. des Erzbischofs in braunem W. ist schon erhalten.
Ab8chr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarchive zu
Würzburg. Hierzu die Marginalnotiz „Item Ulricus comes dedit viilam Birgstad ecclesie Magun-
tine et obiit III. non. Aprilis. Vide in libro presenoiarum ÜI. non. Aprilis". Yergl. die von
Guden. I, 76, veröffentlichte Notiz des Lib. animarum ad IV. non. April., pag. 163. .
Gedr. Guden. I, 76. • Kremer, Origg. N. II, 158.
Vergl. ausser den bei Will, Regg. I, 8. 287, No. 204, gegebenen Nachweisen Schliephake,
Gesch. von Nassau I, 139, 165, 405; Schenk im Correspondenzblatt 1875, No. 9.
177. — Mainz? 1128.
Erzbischof Adelbert I. von Mainz verzeichnet und bestätigt
alle Besitzungen des Klosters Disibodenberg. Aufgezählt werden
auch die Schenkungen des. Erzbischofs Ruthard, — — — — —
et quoddam novale vinearum in valle inter Husen et Hasemanshusen eidem bonis
apposuit. Dedit etiam vineam unam iuxta Lorecha in Buthendale — — — —
Unter den Zeugen Ruthardus vicedominus, Dudo scultetus et frater eius
Wignandus, Embricho de Gisinheim, Cunradus de Hepenhefde, Wernherus de
Rudensheim, Ernest et frater eius Oprecht et alii multi.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCXXVIII., indictione VL,
regnante domino Lothario huius nominis IQ., anno regni eius IUI., regente
ecclesiam suam domino Jhesu Christo, a quo omnis voluntas bona preparatur et
ad quem respicit pietas actionum ac remuneratio premiorum, Arnoldo urbis
prefecto, Dudone sculteto.
Absehr. im Diplomatar des KlosterB Disibodenberg in Darmstadt. Gedr. Joann. Spicil.
S. 101; Guden. I, 67; Reisach und Linde, Arohiv II, 238; Beyer, Mittelrh. U.-B. I, 521. Vergl.
die Urk. von 1108 Mai 11. Weitere Nachweise bei Will, Jtegg. I, 287, No. 205; Goerz, Mittelrh.
Regg. I, No. 1801 u. A.
*) So, und nicht Walpodo, wie Guden.
Digitized by
Google
1129. 107
178. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz befiehlt auf die fortgesetzte
Klage, welche Arnold, Propst des Stifts S. Georg zu Lim-
burg, über die Widersetzlichkeit seiner Hörigen zu Brechen,
Bergen, Netzbach und Zeuzheim geführt hatte, dass diese
fortab ihren Pflichten gegen das Stift nachkommen und
die ihnen aufliegenden Abgaben entrichten, wie solches
seit der Zeit des Grafen Conrad, des Begründers des Stifts,
Recht gewesen. — Limburg 1129.
In nomine sandte et individuue trinitatis. Addbertus divina favente dementia
Moguntiensis ecclesie humilis minister. Noverint amatores sancte ecclesie tarn et
ftäuri quam et presentes, qualiter quidam dilectus noster Arnoldus Limburgensis
cgnobii prepositus una cum suis canonicis pervenit ad nos rogans auxilium nostrg
defensionis super his, quibus detrimentis sua periclitabatur ecclesia. Nam familia
prefatg ecclesig a statu rectitudinis debitg in tantam delapsa est pertinatiam
rebellionis, ita ut et sui honoris sugque obliviscerentur salutis, ut quicquid utili-
tatis preposito suisque deberent canonicis, prorsus molirentur imminuere et sese
omnium debitorum immunes efficerg. Erat enim aput eos consuetudinis immo
iuris, ut quilibet eorum, qui aliquid proprietatis agrorum in sua prepositura, hoc
est Brechene, Berge, Nezebach, Zuibetsheim videretur habere, ubicumque degen-
tium, quotanms dimidium maldrum tritici in festo sancti Remigii, quartariam vero
in festo sancti Georgii exinde responderent. Qui vero infra bannum suarum
dominicalium curtium supradictarum degerent, manerent, habitarent, placitis villici
sui interessent ter in anno, qug vulgariter nuncupantur budinch*). Excipiuntur
ab hac communia ministeriales nostri. Erat etiam hoc eorum iuris quorundam,
qui beneficia hoc est mansos ad supradictas curtes pertinentes tenent, in epi-
phania domini fratribus dare porcos quemque decem solidorum, quos etiam nisi
sunt redigerg in pretium quinque solidorum. Cum vero super his omnibus prefati
dilecti nostri fratrumque suorum querimonig clamor continuus ad nos perveniret
et nos maioribus occupati negotiis minime super his possemus intendere, omnibus
postpositis tandem ad predictum locum pervenimus, ubi omnibus diligentissime
inquisitis per nostros ministeriales comperimus, prepositum nostrum cum fratribus
suis hgc omnia, de quibus querimonia eorum habita est, obtinuigse, ex quo
dominus Cunradus comes fundator illius ecclesig de hoc sgculo migraverit usque
ad nostram memoriam. His vero auditis familia maximo rubore confusa decre-
vimus, ne de supradictis amplius quis eos audeat amphus inquietare, sed liberg
his omnibus sicut usi sunt deinceps utantur. Jussimus gtiam ad corroborationem
rei actg nostri sigilli inpressionem huic karte adhiberi subscriptis testibus: Gebe-
hardo Herbipolensi episcopo, Arnoldo comite de Lon, Rfiberto comite de Luren-
burc, Gerlacho de Yeldenza, Heinricho de Cazenelenbogen. Ministerialibus nostris :
Heinricho, Wadelbodone b ) Emichone, Einhardo, Einhardo, Berenhardo, Landolfo,
Fridericho, Wolframo.
*) So, und nicht budich, wie Indorsat und Druck.
b ) Madelbodono der Druck.
Digitized by
Google
108 1129. — 1130, vor Deoember 12.
Actum Limburc, anno dominicg incarnationis MCXXVmL, indictiong V1L,
epacta XX V UI., concurrente prima, regnante rege Luithero.
Or. im St.-A. Von dem aufgedr. S. des Erzbischofs ist nur ein kleines Bruchstück
erhalten.
Auf der Rückseite Abschrift saec. 15 mit der Bezeichnung „Copia confirmacionis curtium
et reddituum yillarum Brechenne, Berche, Netzbach et Zubelshem cum libertatibus suis et
qualiter ter in anno rillani et coloni mansuum dominorum debent comparere in Lympburg zu
ungeboden dingen et budich".
Gedr. Acta Palat. m, 82. Vergl. die Nachweise bei Will I, 288, besonders Wenck, Hess.
Gesch. I, 240; Götze, Annal. XIII, 245, 307; Hillebrand im Osterprogramm des Gymnasiums zu
Hadamar 1883, S. 13.
179. — Erzbischof Adelbert L von Mainz erhebt das vom Erzbischofe
Ruthard gegründete und dotirte Kloster auf dem Bischofs-
berge zur selbstständigen Abtei, bestätigt dessen Güter-
besitz und setzt dessen kirchlichen Rechte fest. — Mainz 1130,
vor December 12.
In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Moguntinf
ecclesif archiepiscopus. Omnibus fidelibus tarn futuris quam presentibus notum
sit, Ruthardum antecessorem nostrum gcclesig sancti Albani montem quendam in
Rinegowe, qui vocatur Bescofesberch, potestativa manu tradidisse ea videlicet
conditione, ut fidelium circumquaque positorum auxilio monachicg ibi vitg insti-
tueretur religio. Cumque ex parte monasterium in eodem monte constructum
fuisset et ad dedicandum altare predictus antecessor noster vocatus fuisset, volens
laboris eorum, qui ad locum eundem gdificandum adiuverant, particeps existere,
circumpositi nemoris aliquantam partem scilicet usque ad alveum, qui dicitur
hunenclingun, et ita deorsum usque ad locum, qui vocatur kalevunberch, in
septentrionali montis plaga et in aliis tribus plagis usque ad ruralia loca in
dotem supra*) sacras reliquias delegavit. Insuper et censum dimidii mansi in
Winchela, qui ad ius episcopale pertinebat, addidit, quem eidem monasterio
Ruthardus filius Regezonis et quidam Rabodo et Dancburch ibidem reclusa pro
remedio animg sug contulerunt. Statutum est etiam a predicto archiepiscopo, ut
singulis annis a mercatoribus tarn Moguntinis quam provincialibus nunding in
nativitate sancti Johannis baptistg ibi habeantur, omnem utilitatem, qug episcopo
inde provenire posset, fratribus eiusdem loci derelinquens. Preterea Richolfus
comes in Rinegowe et uxor eius Dancmüt ac filius eorum Lodewicus communi
consensu bona inferius descripta sancto Nykolao, in cuius honore principale altare
supradicti monasterii dedicatum est, sollempniter sine omni contradictione dona-
verunt, videlicet curtim quandam, qug e regione montis proxima adiacet, cum
appendente sibi prediolo, vineis scilicet atque arboribus, molendino, vivario, prato
et hortis. Insuper vineam unam iuxta Winchela, qug vocatur Ezelonis, alteram
in campo, terciam iuxta curtim, quartam in chullersberch, quintam in eiusdem
a ) Guden. falsch super.
Digitized by
Google
1130, vor December 12. 109
montis latere orientali, sextam ad radices montis iuxta aqu§ ductum et ipsum
aqug ductum et arabilis terrg partes quatuor. Optulerunt etiam filium suum et
filiam in eodem loco ad serviendum deo et sancto Nykolao, quibus predicta bona
iure hereditario provenissent a ), si in seculo remansissent. Nostris itaque temporibus
cum facultas eiuadem gcclesij divina operante dementia excresceret et ipsa sibi
sufficiena proprium pastorem habendum exigeret, visum est spiritui sancto et
nobis, ut statum ipsius in melius verteremus et de adipiscenda ei libertate
ageremus. Adhibito igitur nobiscum Heinrico maiore preposito et aüis quam
plurimis personis religiosis et sapientibus dominum abbatem sancti Albani
Wernerum adivimus eiusque et fratrum suorum omnium assensu et voluntate
optinuimus, ut prenotata sancti Nykolai gcclesia a priori subiectione deinceps
fibera liberum de eligendo sibi abbate arbitrium retineret libereque et canonice
electum nobis vel successoribus nostris baculum de manu episcopi suscepturum
et consecrandum presentaret. Hac ergo a predicto Wernero et eius fratribus
ooncessione impetrata postquam de manu et potestate eorum premissam gcclesiam
archidiaconorum, abbatum et aliarum personarum nostrarum consilio et appro-
batione absolvimus, bona quedam in Lorecha fratrum de sancto Nykolao usibus
ante attributa, decimationem quoque ab eisdem fratribus etiam possessam abbatig
sancti Albani iusta ac legitima recompensatione absolute et nullo contradicente
donayimus. Insuper filig Richolfi comitis iuxta monasterium sancti Albani reclusg
de chulleresberch singulis vitg suj annis carratam vini et marcam argenti donari
et post ipsius obitum ipsum b ) beneficium ad sancti Nykolai gcclesiam referri
statuimus. Concessimus c ) etiam ipsorum fratrum rogatu, ut quicunque fidelium
ibi sepeliri yoluerit, remota omni exactione conductu presbiteri sui sicut dignum
est illic sepeliatur. Et post h§c omnia competenti observato ordine primum a
monachis sancti Nykolai sanctg et canonice electum sollempniter consecrayimus.
Huius autem rei series ut stabilis et inconvulsa perseveret, paginam hanc
ymagynis nostre impressione signavimus. Si quis vero quod tarn legitime
factum est infringere conabitur, eum anathematis gladio donec resipiscat percu-
timus. Necnon ipsius actiones testes adnotavimus: Heinricus maioris gcclesig
et sancti Yictoris prepositus, Cuno custos et decanus, Torinbertus magister
et prepositus sancti Johannis, Hartmannus cantor et camerarius, Heinricus
Bingensis prepositus, Emecho prepositus de Erpesphort. Capellani: Arnoldus,
Asmarus, Berengerus, Adelhardus, Pridericus. Liberi: Rutpertus comes et frater
eius Arnoldus de Lurenburch, Gerlaus de Tsenburch, Heinricus de Kazen-
elenbogen, Sigebodo de Bucha, Bertolfus comes de Lindenveles, Sigefridus
comes de Nfiringes, Gerardus de Scoweburch, Cunradus de Walrresten, Cän-
radus de Bicchenbac, Cunradus Spore, Cunradus de Hagene. Ministeriales:
Ruthardus vicedominus, Dfido scultetus, walbotus Erluwinus, Ernest et frater eius
Obertus, Stephanus et filius eius Wulvericus, Heroldus et frater eius Burchardus
*) Guden. falsch pervenissent.
b ) Guden. falsch idem.
c ) Guden. falsch conceasnm.
Digitized by
Google
110 1180, vor December 12.
de Hechestat, Emercho comes de Rinegowe, Hartwinus et frater eius Arnoldus
de Winchela.
Actum dominicg incarnationis anno millesimo . C . XXX., indictione YUL1. ▼* *).
Or. in München. Das aufgedr. 8. des Erzb. in braunem W. ist ausgezeichnet erhalten.
Indorsate von zwei gleichzeitigen, aber verschiedenen Händen: Privilegium libertatis
ecclesie. — Curia aput sanctum Georgium cum suis attinentiis.
Nach dem Or. gedr. Ghiden. I, 80. Nachweise bei Will, Regg. I, 291 ; vergl. auch Wenck,
Hess. L.-G. I, 240; Goerz, Mittelrh. Regg. I, 1822.
Das Yerhältniss der vorstehenden Urk. zu der nachfolgenden ist bisher übereinstimmend
dahin aufgefasst, dass dieselben an ein und demselben Tage ausgestellt und Ausfertigungen ein
und desselben Actes mit sachlich unbedeutenden Abweichungen seien. Die Ansicht von Will in
den Regesten geht noch dahin. Diese Meinung stützt sich auf die Angabe von Guden. „Quando-
quidem ambo eademmanu ac eodem tempore exarata sunt."
Diese Angabe muss als irrthümlich berichtigt werden. Die Urk. sind nicht von ein und
demselben, sondern von zwei verschiedenen Schreibern geschrieben.
Hiermit fallen die weiteren, bisher auf die entgegengesetzte Annahme gestützten Folge-
rungen. Zunächst ist die Ausstellungszeit der beiden Urk. nicht dieselbe, die vorliegende wird
sich als die zuerst ausgefertigte erweisen, wenn auch die Ausstellungstage beider nicht weit
von einander entfernt sein können.
Die Zeugenreihe in der vorstehenden Urk. stimmt fast völlig mit der bei Joann. II, 581,
gedruckten Urk. dieses Jahres, welche Will, Regg. No. 229, vor December 12 gesetzt hat, daher
diese Datirung dann für die vorstehende Urk. gleichfalls angenommen werden kann.
Dem Inhalte der beiden Urk. nach zu urtheilen muss die vorstehende die ältere sein und
kann das folgende Privileg nur später als dieses ertheilt sein. Es ergibt sich dieses aus den
Abweichungen der beiden Urk., welche keineswegs unbedeutend sind, wie Will im Anschluss an
Guden. meint. Die Berechtigungen, welche Adelbert in diesen Urk. dem Kloster ertheilt, erhalten
in der folgenden Urk. gegen die vorliegende Erweiterungen in einem solchen Maasse, dass diese
zweite nur als später ausgestellt betrachtet werden kann. Diese Erweiterungen betreffen zunächst
die kirchlichen Befugnisse des Klosters. In dem vorstehenden Privileg wird nur die Beerdigung
bei dem Kloster, und zwar oonductu presbiteri, gestattet, während das folgende dem Kloster die
völlig uneingeschränkte Ausübung der Pfarrrechte zugesteht.
Das vorstehende Privileg enthält sodann nicht die wichtige Verleihung der Immunität an
das Kloster, welche erst durch das zweite Privileg erfolgte.
Diese beiden Gründe zwingen dazu, das zweite erheblich erweiterte Privileg als das
jüngere anzusehen.
Hierdurch erklärt es sich, dass dem vorstehenden älteren Privileg die Angaben Über die
Wahl des Abts Eigelward, welche sich in dem folgenden finden, fehlen.
Schwer zu erklären ist es, wesshalb wir in dem vorstehenden Privileg für das dem h.
Johannes geweihte Kloster consequent die Bezeichnung ecclesia S. Nicolai finden, welche ausser
in diesem Privileg urkundlich nur noch einmal, und zwar in der von Bodmann S. 203 im Aus-
zuge mitgetheilten Urk. des Erzb. Adelbert vom J. 1112 vorkommt, während alle Übrigen Urk.
nur die ecclesia S. JohanniB kennen. An Erklärungsversuchen hierfür hat es nicht gefehlt;
Guden. vermuthet, der Hauptaltar der Kirche habe beide Heiligen, Nicolaus und Johannes, zum
Patron gehabt; Bodmann, der S. 196 diese schwierige Frage erörtert, ohne auffallender Weise
die von ihm selbst S. 203 mitgetheilte Urk. hierbei in Betracht zu ziehen, denkt an eine filtere,
dem h. Nicolaus geweihte Niederlassung; Zaun, Landcapitel S. 235, hält den Nicolaus -Altar für
den älteren. Alle diese Erklärungsversuche genügen nicht; doch kann bei dem Mangel an
urkundlichen Nachrichten über das Kl. Johannisberg ein Versuch, die schwierige Frage zu lösen,
kaum gemacht werden.
Ton besonderer Wichtigkeit ist das auf beiden Ausfertigungen vorfindliche Indorsat curia
apud sanctum Georgium. Aus demselben folgt, dass der vom Rheingrafen Richolf geschenkte
*) Die ungewöhnliche Verlängerung der letzten I. scheint Guden. zu der Vermuthung
gebracht zu haben, dass dieselbe nicht mehr Zahlzeichen, sondern Versohnörkelung sei ; er druckt
desshalb ind. VII. Dass dieses irrig und VIII. zu lesen, ergibt die zugesetzte Schlusssilbe — va.
Digitized by
Google
1130, vor December 12. — 1130, Ende December. 111
Hof bei dem Bischofsberge derselbe ist, auf dem später die S. Georgsklause, das Frauenkloster
Johannisberg, gegründet wurde. Wahrscheinlich hat Bodmann dieses Indorsat gekannt und
stützt sich auf dasselbe seine jedenfalls richtige Ausfuhrung 8. 245, dass die S. Georgsklause
eine erheblich jüngere Gründung als das Hauptkloster auf dem Berge war.
Den entgegengesetzten Angaben in der Einleitung des Anonymus de origine et abbatibus
coenobii s. Johannis, Schannat, Yindem. I, 154, der unter Erzbischof Daniel schrieb, liegen
ältere Aufzeichnungen nicht zu Grunde, dieselben sind lediglich Combination des mit den Urkunden
des Klosters bekannten Verfassers und somit ohne selbststftndigen Werth.
180. — Erzbischof Adalbert I. von Mainz erhebt das von dem Erz-
bischofe Ruthard gegründete und dotirte Kloster Johannis-
berg zur selbstständigen Abtei, bestätigt dessen Güterbesitz,
setzt dessen kirchlichen Rechte fest und verleiht demselben
die Immunität. — Mainz 1130, Ende December.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Adelbertus dei gratia
Mogunting sedis archiepiscopus et apostolicg sedis legatus omnibus fidelibus tarn
futnris quam presentibus notum esse cupio, domnum Ruothardum beatg jnemorig
predecessorem nostrum gcclesig sancti Albani montem quendam in Rinegowe, qui
vocatur Biscofesberc, potestativa manu tradidisse ea videlicet ratione, ut fidelium
circumquaque positorum auxilio monastieg ibidem vitg institueretur religio. Cumque
ex parte monasterium in eodem monte *) construetum fuisset et ad dedicandum
altare predictus antecessor noster vocatus fuisset, volens laboris eorum, qui ad
locum eundem excolendum manum porrexerant, partieeps existere, circumpositi
nemoris aliquantam partem scilicet usque ad alveum qui dicitur hunenclingon et
ita deorsum usque ad locum, qui dicitur kalvenberc, in septentrionali montis
plaga et in aliis tribus plagis usque ad ruralia loca in dotem supra sacras reli-
quias delegavit. Insuper censum dimidii mansi inWinkela, qui ad ius episcopale
pertinebat, addidit, quem eidem monasterio Ruodhardus filius Regezonis et quidam
Rabodo et Damburc ibidem reclusa pro remedio anime sue contulerunt. Statutum
est etiam a predicto archiepiscopo, ut singulis annis a mercatoribus tarn Moguntinis
quam provincialibus nunding in nativitate sancti Johannis baptistg ibi habeantur
omnemque utilitatem, qug episcopo inde provenire posset, fratribus eiusdem loci
contradidit. Preterea Richolfus comes in Rinegowe et uxor eius Dancmüt et filius
eorum Ludewicus communi consensu bona inferius descripta saneto Johanni, in
cuius honore principale altare supradicti monasterii dedicatum est, sollempniter
sine omni b ) contradictione donaverunt, videlicet curtim quandam, qug e regione
montis proxima adiacet cum appendente sibi prediolo, vineis scilicet atque arbo-
ribus, molendino, vivario, prato et ortis. Insuper vineam unam iuxta Wincla,
qug vocatur Ezelonis, alteram in campo, terciam iuxta curtim, quartam in °) culle-
resberc, quintam in eiusdem montis latere orientali, sextam ad radices montis
iuxta aqug duetum et ipsum aqug duetum et arabilis terrg partes quatuor. Obtu-
lerunt etiam filium suum et filiam in eodem loco ad serviendum deo et saneto
») Fehlt bei Guden.
b ) Fehlt bei Guden.
«) Ebenfalls.
Digitized by
Google
112 1190, Ende Deoember.
Johanni, quibus predicta bona iure hereditario provenissent*), si in secolo per-
mansissent. Nostris itaque temporibus cum facultas eiusdem £cclesi£ divina
operante dementia excresceret et ipsa sibi sufficiens proprium pastorem expeteret,
visum est nobis, ut statum ipsius in melius verteremus et de adipiscenda ei über-
täte ageremus. Adhibito igitur nobiscum Heinrico, maioris £cclesi$ preposito, et
aliis quam plurimis personis religiosis et sapientibus domnum abbatem sancti
Albani Werinherum adivimus eiusque et fratrum suorum omnium assensu et
yoluntate obtinuimus, ut prenotata sancti Johannis gcclesia a priori subiectione
deinceps libera liberum de eligendo sibi abbate arbitrium retineret libereque et
canonice electum nobis vel successoribus nostris baculum de manu episcopi sus-
cepturum et consecrandum presentaret. Hac ergo a predicto Werinhero et eiua
fratribus concessione impetrata postquam de manu et potestate eorum premissam
gcclesiam abbatum, archidiaconorum et aliarum personarum nostrarum consilio et
approbatione absolvimus, bona quedam in Lorcha predictorum fratrum usibua
antea tributa, partem quoque decim$ in Brunneheim ab eisdem fratribus iam
multis annis possessam abbati et fratribus sancti Albani iusta et legitima recom-
pensatione absolute et nullo contradicente donavimus b ). Insuper filig Richolfi
comitis iuxta monasterium sancti Albani reclusg de culleresberc singulis annis
vitg sug carratam vini et marcam argenti donari et post ipsius obitum idem bene-
ficium ad sancti Johannis gcclesiam referri statuimus. Concessimus etiam ipsorum
fratrum rogatu, ut quicunque fidelium ibidem baptizari, sepeliri voluerit, omni
contradictione presbiteri sui c ) parrochiani cessante baptismum et sepulturam
quietam illic inveniat d ). Preterea colonos predictorum fratrum in eodem monte
sub eis commanentes ea libertate donavimus, ut supra iusticiam, quam vel de
capitibus suis vel de prediorum episcopalium reditibus persolvere debent, nulli
officialium nostrorum respondere habeant, quin potius ab omni exactione et pul-
satione liberi soli abbati placitam et quietam servitutem exhibeant Insuper etiam
a predicto loco omnes advocatos exclusimus soliusque archiepiscopi patrocinio eum
tutandum ac defensandum reliquimus. Post hec omnia competenti ordine obser-
vato abbatem eidem loco Eigelwardum sollempniter consecratum prefecimus conce-
dentes atque firmantes, ut quotienscunque eisdem fratribus pater monasterii ordi-
nandus fuerit, is tantum, quem communi consilio et assensu dictante spiritu sancto
unanimiter elegerint, ab archiepiscopo investiatur. Huius autem rei series ut
stabilis et inconvulsa perseveret, paginam hanc imaginis nostre impressione signa-
vimus. Si quis vero, quod tarn legittime factum est, infringere conabitur, eum
anathematis gladio donec resipiscat percutimus. Testes sunt: Werinboldus abbas
sancti Jacobi, Heinricus maioris gcclesig prepositus, Cuno custos et decanus,
Turinbertuö magister et prepositis sancti Johannis, Hartmannus cantor et came-
rarius, Heinricus Pingensis prepositus, Godescalcus prepositus, Emmicho prepo-
situs. Capellani: Arnoldus, Aamarus, Godescalcus, Beringerus, Adelhardus. Liberi:
*) So, und nicht perrenissent, wie Guden.
b ) Guden. falsch donamns.
°) Quden. falsch sive.
d ) Quden. falsoh yoluerint — inveniant.
Digitized by
Google
1190, Ende Deoember. — 1190. HS
Gerlahus oomes de Peldenzun, Hubertus et Arnoldus de Lurenburc, Heinricus
de Kazenelenbogun, Berbtoldus eomes et frater eius Sigefridus. Ministeriales : Ruod-
hardus yicedominus, Dudo scultetus, Erlewinus waltbotus, Dudo et frater eius
Mengotus. De Pinguia Embricho, Ottwinus, Walbertus, Gunthramus. De Lorcha
Hugo, Wiso. De Rudenesheim Ernestus et filius eius Werinherus, Arnoldus et
frater eius Rfidhardus, Giselbertus. De Gisenbeim Embricho, Cünradus et frater
eius Mengotus, Rudhardus et frater eius Humbertus, Rudhardus, Hartwicus,
Heinricus. De Winkela Hartwicus et frater eius Arnoldus, Rfibertus, Wolfricus,
Gerungus, Wolfgangus, Harquardus, Burcardus, Humbertus. De Hatterbeim
Wolframus. De Altavilla Udelbertus, Roho, Ernestus. De Steinheim Eberbardus,
Embricho. De Waldafa Franco et frater eius Cfinradus. De Algesheim Ott-
marus, Hugo. De Oggenheim Bernewinus et alii complures.
Facta sunt hec anno ab incarnatione domini M°.C°.XXX ., indictione VJil. *
regnante Lothario Romanorum rege gloriosissimo, anno regni sui •) VI .
Or. in München. Von dem aufgedr. Siegel in braunem W. ist die linke Hälfte verloren,
der übrige Theil wohl erhalten.
Zwei Indorsate a) ziemlich gleichzeitig: Privilegium libertatis curia aput sanotum Georgium
cum attinenciis. Becompensatio eoclesie ßancti Albani facta post exemtionem; b) von der öfter
auf den Johannisberger Urk. vorkommenden Hand saeo. 15: 1130. Littere fundationis ac libertatis
monasterii nostri
Drucke a) im Anon. de origine ooenobii S. Johannis, Schannat, Vind. 1, 154; b) Guden. 1, 84.
Bezüglich der Datirung und des Inhaltes der ürk. vergL die Ausführungen zu der vorher-
gehenden; sodann Goerz, Mittelrh. Begg. I, 1828.
181. — Erzbischof Adelbert I. vonMainz erlässt dem Stifte S.Maria
ad Gradus die Abgaben von dessen Gute zu Erbach und
findet die Ansprüche, welche Dietrich, ein Verwandter des
Schenkers jenes Gutes, wiederholt auf dasselbe erhoben
hatte, durch Zahlung von fünf Talenten ab. — Mainz 1130.
C. In nomine sandte et individue trinüatis patris et f&ii et Spiritus sancti.
Ego Adelbertus divina preordinante misericordia sanctg Mogonting gcclesig archi-
episcoporum humillimua notum esse cupio cunctis Cristi et gcclesig fidelibus tarn
futuris successoribus, quam etiam presentibus, qualiter ego canonicis gcclesig
sancte Hang, qug vocatur ad gradus, remisi, quod ipsorum et fidelis nostri domni
Richardi, eiusdem gcclesig tunc prepositi, suggerebat peticio. Predecessor noster
felicis memorig domnus Sigefridus archiepiscopus, prefatg gcclesig canonicg insti-
tutor et auctor diligentissimus, opus, quod deo inspirante bene inchoavit, jccle-
siasticg pacis infestacione prepeditus necnon extremo vitg preventus articulo
minus plene consummavit, sed exemplum bong imitationis et extreme manum
perfectionis successoribus suis dereliquit. Cuius pontificatus cathedram cum deo
conferente suscepissem, tum pro remissione peccatorum meorum, tum pro spe
$ternorum premiorum decrevi, in aliquo sanctitatis eius imitari vestigia et orbatg
tanti patris obitu filij pro tempore augere stipendia. Ad quod nimirum cogebat
me et servanda in omnibus devotio karitatis et amor iunctissime nobis cum
*) Quden. falsch eius.
Codas dipl. Nmi. 1,1.
Digitized by
Google
114 1190. - 1130.
prefato viro consanguinitatis. Remisi ergo prenominatg gcclesip ibique deo
famulantibus censum unius mansi in villa, quj vocatur Erberbach, nominatim
prediorum, qug domnus Sigebodo per manum advocati comitis Arnoffi eidem con-
tulit gcclesig, ea inquam condicionis lege remisi, ut quoad mortali hoc in corpore
viverem, annua ordinationis me$ memoria ibidem cglebretur postque dissolutionem
tabernaculi mei anniversarius obitus mei dies frequentetur. Post obitum vero
ipsius Adelbertns frater eius eadem bona a fratribus in beneficium sußcipiens
cum pro quadam levi offensa, quam adversus fratres postea habuerat, cuidam
cognato suo, Theoderico videlicet, ea pro aliquanta pecunia in vadimonium
fratribus ignorantibus poneret, oboedientia simul et ratione canonica predicto
Adelberto iniunxi, ut bona gcclesig remota omni occasione redimerei Quod cum
fecisset et non longo deinde interposito tempore et ipse in domino obdormisset,
idem prenominatus T. secundo cgpit fratres illos quasi pro vadimonio suo in eis
bonis et IQ. iugeribus ad curtem nostram in Alta villa pertinentibus tamdiu
inquietare, donec ego in presentia maiorum Mogonting §cclesi$ tarn clericonim
quam laicorum ab hac impeticione hoc modo eos absolvi, ut eidem de rebus
gcclesig Y. talenta persolyerentur, ne deinceps inde obmurmurationes ull§ subore-
rentur. Ut autem h§c tradicio a meis etiam successoribus stabilis et inconvulsa
permaneat, coram multis boni testimonii viris invasorem istius traditionis excom-
municayimus et haue cartam fieri ordinavimus nostrique sigilli impressione feeimus
insigniri. Affuerunt autem hi testes: Heinricus summus prepositus, Hartmannus
cantor et camerarius, Emicho Erpisvordensis prepositus, Turenbertus magister,
Hartwinus eiusdem gcclesij decanus, Egeloffus cantor, Arnoffus comes, Gerlahus
comes, Ruthardus yicedominus, Regenhardus, Ernost, Yolbertus, Obertus, Orto,
Salemannus, Ebo et frater eius Ruthardus.
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis millesimo centesimo tricesimo,
indictione oetava. Data Mogontig, anno ordinationis meg quinto deeimo, regnante
Lothario huius nominis IQ .
Or. im St.-A. Das aufgedr. 8. des Erzbisohoft in dunkelbraunem W. ist gut erhalten.
Abschr. in dem Copiar des Stifts Saee. 13 zu Dannstadt.
Gedr. Joann. II, 644. Vergl. Will, Begg. I, 289, bezOglieh des Siegels Würdtwein, N. S. II,
XVI. Bis zu den Worten „Post obitum vero etc. Wiederholung der Urk. von 1119; auch die
Datirung ist der jener Urk. nachgebildet Von den dort aufgeführten Zeugen erscheinen einzelne
auch hier.
182. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz vergleicht das Stift S. Victor
daselbst mit dem Kloster Disibodenberg wegen des Zehntens
zu Sobernheim. — 1130.
Unter den Z. Sigfridus comes de Nftringes. — — . Ministeriales — —
Emercho comes de rinegowe. Hartwinus et frater eius Arnoldus de Winchela.
Wernerus de Rudensheim. Franco de Valdaf.
Actum dominieg incarnationis millesimo C.XXX. indictione VliLL
Aus dem Or. gedr. Mittelrh. U.-B. I, 627.
In einer zweiten Yerhandlung Aber denselben Gegenstand d. d. 1190 Deoember 12
Z. Embricho de Gysinheim, Mittelrh. U.-B. I, 527. Vergl. Will, Regg. S. 291.
Digitized by
Google
o. t. (liaop). 115
183. — Reginhard, Propst des Klosters S. Alban, schenkt seinem
Kloster Einkünfte an verschiedenen Orten, u. a. zu Norden-
stadt. — 0. T. (1130?).
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus Christifidelibus
tarn futuris quam eciam presentibus, qualiter ego Reginhardus, monasterii sancti
Albani prepositus, dum foris custodienda providi, # quedam et iam per me, unde
potui, caritatis studio fratrum necessitatibus profutura collegi, ut sie et eorum
dilectioni saltim rebus minimis prodessem et senioris nostri domini abbatis alias
satis superque oecupati curam aliquatenus laboremque lenirem. Quid autem sit,
quod adquisivi, vel quantum vel in quo valeat, scire debentibus atque scire
Yolentibus harum litterarum testimonio pateat. In Strazheim et Fuirbach duo
huobe sunt a<J X. solidos. In Dorovelden I? m ad 1 1 II og uncias. In Ruozcelenes-
heün I?™ ad II? 8 uncias. In Seilonvort I. nm ad V. solidos. In Batenheim Frickelo
vel eius heres persolvit XXX. denarios, Oggoz vel eius heredes Ö. uncias, Rudolf
vel eius heredes X. denarios. In Geisbodesheim Lehilin vel eius heredes VUUL.
uncias, Wezil vel eius heredes t. unciam, Hildembert vel eius heres L, Hildelin
vel eius heres X. denarios, Bertolff vel eius heres X. denarios. In Sarmundes-
heim X. uncie persolvende sunt et XllN or denarios (sie!). In Nuendelenesheim
llil og uncie. In Gouwelibeshusen Ü? uncie. In Stedin IE? uncie. In Nortden-
stadt solidus I. In Musere solidus 1 De area una in Mogoncia IL denarii. Harum
verum summa in unum collecta unam unciam continet et Y. talenta. Que omnia
in tres partes non equales quidem, sed pro utilitatis racione rerumque adquiren-
darum diversitate dividi commodum duxi tribus in monasterio fratribus commit-
tendas, qui, quod ego adhuc vivens devotus expleverim, post mortem meam eodem
quo ego studio fratribus exhibeant, videlicet ut de memoratis partibus ille frater,
qui ecclesie custodie successerit, primam ceterisque maiorem, hoc est XXX. uncias
et unam, aeeipiat ad porticus exterioris ecclesie cum angulis adherentibus dua-
busque capellis, quando tempus et res expostulat, tectis, laquearibus, pavimentis
observandis. Abbas quoque cottidianas ne umquam ecclesie desint neenon et
mattas per hiemale tempus fratrum pedibus in choro supponendas, ex eadem
parte omni anno procurare debeat. Duo etiam luminaria per totum annum omnibus
noctibus, unum coram capella sancti Dionisii, cuius duetu fratres ecclesiam intrent
et exeant, alterum in necessario fratrum de sua parte semper exhibendum sciat.
Camerarius vero fratrum seeunde partis, que est XXYI. uncie, provisor existat,
ex qua fratribus cultellos, rasoria, strigiles, coclearia, cingula, unum unieuique
omnibus annis, soecos etiam laneos unieuique duos semper in cena domini exhi-
bendos, caligas vero villosas cum fascrolis neenon et mattas lectorum uno anno
intermisso semper in festivitate sancti Dionisii cum ceteris omnibus exceptis soccis
subministrare non negligat et sie quidem, ut, dum fratres nova aeeipiant, pueris
vetera absque omni contradictione dimittant. Terciam autem partem, que est Y.
uncie denariorum et Y. oetave tritici, cellerario coneignandam proposui, unde
fratribus corporalem refectionem, quanta hiis rebus preparari valeat, eiusdem
supradicti martiris die festo pro caritate exhibend (am procurabit. Que omnia)*)
») Lücke. 8#
Digitized by
Google
116 0. T. (1190?). — 1131.
permisBU et volumtate beate memorie senioris et abbatis nostri domini Ekberti 1 ),
eius etiam aucta subsidio, uti dictum est, ita constitui scriptoque firmavi Si
quis autem super nos provisor inique volumtatis quandoque surrexerit et hec
omnia vanitati asscripserit, quasi talia non cogitanda sint aliis nisi patri spirituali
et hac occasione hec frangere et delere voluerit, hi, quos pietas et Caritas gracia
implet, hac scriptura rogati illum a superflua cogitacione prohibeant fratrumque
inopiam non carere faciant minimarum rerum, sed non minime necessariarum
utilitatibus, que sepe negliguntur a patribus.
Abschr. im Oopialbuohe des Stifts S. Alban, im Kreißarchive zu Würzburg.
184. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz schenkt das Kloster Eber*
bach nach Entfernung der dort angesiedelten Regular-
canoniker dem Kloster S. Johann auf dem Bischofsberge.
— 1131.
C. In nomine Bande et individue trinüatis. Notum sit omnibus tarn futuris
quam presentibus sanctg dei ecclesig filiis, quod ego Adelbertus sacrosanctg
Mogontiensis gcclesig licet indignus tarnen dei gratia archiepiscopus et apostolic§
sedis legatus considerans pondus meg dispensationis optavi, imitator fieri meorum
predecessorum in divini cultus amplificatione, si quo modo merear particeps
eis fieri in laboris remuneratione. Sciens quoque res gcclesiarum patrimonia esse
pauperum et gcclesig filios rebus gcclesig iure sustentandos, delegavi monasterio
regularium canonicorum, quod situm est in silva höbe vocata iuxta villam qug
dicitur Eyerbach, dimidium mansum pertinentem hereditario iure ad Gerhardum
ministerialem meum, ita tarnen, ut singulis annis constitutus michi inde solvatur
census, nisi forte michi vel successoribus meis placuerit, illud relaxare ad solatium
fratrum ibi deo servientium. Cetera vero, qug ad prefatum monasterium pertinent,
ipsum monasterii fundum, qui ab incolis provincig ipsius deo oblatus est meo
consensu, et prata cum molendino et vinea, quj Wolframus ministerialis meus
per commutacionem ipsi monasterio contulit, et dimidium mansum in Eyerbach
a Cunrado ministeriali meo in usum eiusdem $cclesi§ comparatum, ne quis
infringere valeat, auctoritate mea confirmavi. Postea vero cum per incuriam et
omnimodam negligentiam eorum, quos eidem loco preesse fecimus, institucio regu-
laris discipling decresceret et omnis prorsus divini cultus religio ibi deficeret,
communicato consilio priorum gcclesig nostrg, abbatum, prepositorum, archi-
diaconorum et ceterorum fidelium nostrorum clericorum et laicorum reguläres, qui
tarnen pauci ibi fuerunt, removi et idem prefatum monasterium deo et sancto
Johanni in Bisscofesberc cum universis bonis supradictis et preterea cum bonis
x ) Es würde eine ungefähre Zeitbestimmung der Urkunde, welcher in der vorliegenden
Abschrift die Datirung fehlt, möglich sein, wenn über den Abt Ekbert, nach dessen Tode die
Urkunde ausgestellt ist, ausreichende urkundliche Nachrichten vorhanden wären. Dieselben
fehlen jedoch. Die Worte von Joann. II 785, Abbas Ekbertus, de quo in litteris quibusdam ann.
MCXXX mentio fit tamquam iam pridem defuncti scheinen sich auf diese Urkunde zu beriehen,
von welcher er dann vielleicht das Original oder eine vollständige Abschrift mit der Datirung
benutzen konnte; vermuthungsweise lässt sich demnach die Urkunde so, wie es im Regest
geschehen, datiren.
Digitized by
Google
1131. - 1131. 117
illis, qug Hartmannus, Wolbero et Waltherus in Altavilla eidem monasterio con-
tulerant, delegavi, ita ut abbas ibi de divino servicio provideat et ordinet, de
bonis vero necessaria fratribus suis subministret. Preter id etiam ex parte mea
petentibus comprovincialibus cum predictis bonis vallem sitam inter duas plateas,
quarum una versus Keterecho ascendit, altera deorsum usque Hatterenheim
descendit, sursum a semita qug dicitur rennephat usque molendinum inferius
beato Johanni donavi, ita ut quicquid utilitatis in agris, vineis, pratis et ortis in
eadem valle diligentia fratrum nostrorum in Bisscofesberc operari valeat, in
perpetuum cum omni decima operis sui proprie et sine contradictione obtineat
Huius rei testes sunt: Werinherus abbas sancti Albani, Werinboldus abbas
sancti Jacobi, Heinricus maior prepositus, Adelbertus prepositus sancti Petri,
Anshelmus prepositus sancte Mari$ ad gradus, Godescalcus prepositus sanctg
Marig de campo, Cfino decanus, Turinbertus *) magister, Hartmannus cantor et
camerarius. Laici: Embricho, Guntramus, Ottwinus de Pinguia, Embricho, Cün-
radus, Mengotus de Gisenheim, Hertwicus, Arnoldus, Embricho de Winkelo,
Udalbertus, Roho, Ernestus de Altavilla, Franco, Cfinradus de Waldafa. Insuper
etiam comes Arnoldus traditioni huis interfuit, cui quia sicut et ceteris bonum et
utile visum est, ad omnem banc commutacionem assensum prebuit
Facta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C.XXX.L, regnante
Lothario Bomanorum rege gloriosissimo.
Or. im 8i-A. Das aufgedr. S. des Erzbiflchoffl ist gut erhalten.
Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 2.
Gedr. Guden. I, 94; Bosse], Eberb. U.-B. I, 7, mit den Varianten des Oe. mem. Vergl.
Baer, Gesoh. von Eberbaoh I, 151, 665, und sonstige Nachweise bei Will I, 294, No. 241.
*185. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet die Ueberweisung
des Klosters Eberbach an die vom Abte Bernard von Clairvaux
gesandten Mönche und schenkt denselben den Hof Leheim.
— 1131.
Transsumirt 1329 April 30 durch die Ritter Conrad von Rüdesheim und
Nicolaus von Scharfenstein mit nachfolgender Vidimation: Nos Cunradus de
Rudensheym senior et Nycolaus de Scharpensteyn milites recognoscimus et ad
noticiam universorum cupimus pervenire, quod literas subscriptas vidimus sub
veris eigillis et autenticis signis et testimoniis proborum et literatorum nobis
dictas literas praelegentium et diligentissime nobis de verbo ad verbum eas
exponentium et primo ac principaliter literas reverendissimi in Christo patris ac
domini domini Alberti senioris sancte Mogontine ecclesie olim archiepiscopi et
apostolice sedis legati, qualiter fundavit monasterium Eberbacense ordinis Cyster-
ciensis suis bonis propriis, non rasas, non cancellatas nee in aliqua sui parte
viciatas tenoris et continencie infra Scripte.
Folgt die Urk.
Item vidimus literas etc. (Es folgen Abschriften der Bulle Alexanders HL
a ) Rössel Lnrinbertas.
Digitized by
Google
118 1131.
von 1163 und mehrerer Verträge mit denen von WolfskeMen wegen des Hofes
Leheim.)
Datum anno domini M . CCC. vicesimo nemo, pridie kalend. MaiL
Das Or. dieses Transsumts mit den S. der Aussteller im St-A. zu Dannstadt
Gedr. Guden. I, 96, Rössel I, 12.
Nachweise bei Will I, 294, No. 242.
Diese bisher unbestritten als die Stiftungsurkunde des Cisterzienser-
klosters Eberbaoh betrachtete Urkunde ist Fälschung des 13. Jahrhunderts
und zwar eine keineswegs geschickte Fälschung.
Das erste wesentliche Verdachtsmoment gegen die Aechtheit der Urk. ist das Fehlen des
Originals und der Abschrift in dem 1211 geschriebenen I. Bande des Ocul. mem n sowie überhaupt
einer Abschrift, welche älter ist als das Transsnmt von 1329, in welchem die Urk. erhalten ist
Die Urk. gehört zu den wichtigsten, welche das Klosterarchiv Überhaupt besass, es ist der
Stiftungsbrief, der dem Kloster ansehnlichen Güterbesitz, dann aber vor allen den ehrenvollen
Vorzug, die älteste Gründung der Cisterzienser in Deutschland zu sein, nachwies. Dass diese so
überaus werthvolle Urk. in dem sorgfältig gehegten Archive des Klosters sollte zu Grunde
gegangen sein, ist schwerlich anzunehmen, während alle wichtigeren Urk. des 12. Jahrhunderts,
insbesondere die Urk. Adelberts I. von 1131, durch welche Eberbach an das Kloster Johannis-
berg Überwiesen wird, wohl erhalten sind.
Hat die Urk. im 12. Jahrhundert wirklich existirt, so war unter allen Umständen zu
erwarten, dass der Schreiber des I. Bandes des grossen Copiars des Klosters, des bekannten
Oculus memoriae, der alle den Güterbesitz des Klosters betreffenden Urkunden bis zu dem
Jahre 1211, in welchem er arbeitete, ohne Ausnahme abschrieb oder wenigstens auszog, gerade
die wichtigste Urk. von allen in sein Werk aufnahm und mit Recht an die Spitze desselben
stellte. Es ist dieses nicht geschehen, die Abschrift dieser Urk. fehlt und statt ihrer beginnt
das Copiar mit der unten mitgetheilten, 1174 verfassten Relation über die Anfänge der Cister-
zienser-Niederlassung.
Diese völlig räthselhafte Thatsache kann nur die eine Erklärung finden, dass die Urk. im
Jahre 1211 dem Schreiber des Ocul. mem. nicht vorlag und überhaupt im Klosterarchive nicht
vorhanden war.
Nicht minder verdächtig ist der Umstand, dass wir keine ältere, mindestens dem 13. Jahr-
hundert angehörende Abschrift der Urk. haben. Dass man in Eberbach, welches schon im
13. Jahrhundert über eine grosse Zahl von Schreibkräften, von Gelehrten 'verfügte, ein so
geringes Interesse für die so wichtige Urkunde, welche die directe Gründung des Klosters durch
den grossen Ordensstifter, den h. Bernard, welcher der Sage nach selbst im Kloster geweilt
haben sollte, erwies, hatte, dass man sie nicht wenigstens einmal abschrieb, während dieses mit
vielen minder wichtigen Urkunden geschah, ist doch kaum glaublich und doch auch schwerlich
anders als durch die Annahme zu erklären, dass jene Urk. damals nicht ezistirte.
Es fehlt somit jede gleichzeitige, überhaupt ältere Ueberlieferung des Textes der Urk.
Statt dessen tritt als Surrogat das Transsnmt der Urk. von 1329 ein. Dasselbe ist äusserlich
unanfechtbar ; die Thatsache, dass die daselbst genannten Personen die Abschrift vidimirt haben,
mag richtig sein. Vidimatoren sind die Ritter Conrad von Rüdesheim und Nicolaus von Scharfen-
stein, dieselben erklären, dass die Originalurkunde ihnen vorgelegt, vorgelesen und von Wort
zu Wort (dieses doch wohl in deutscher Sprache) erklärt worden seien. Durch diese Angabe
steigert sich der Verdacht gegen die Urkunde erheblich. Beide Ritter mögen in gutem Glauben
gehandelt haben und andächtige Zuhörer der Vorlesung gewesen sein, aber — dass sie die
ihnen vorgelegte Urkunde gelesen und deren Originalität beurtheilen konnten, dass sie ein Wort
des ihnen vorgelesenen lateinischen Textes verstanden haben, sagen sie nicht und würde ihnen
gewiss Niemand geglaubt haben, noch weniger heutigen Tages glauben.
Wesshalb sind zur Vidimation dieser nur in dieser Ausfertigung vorhandenen hochwichtigen
Urk. jene beiden Ritter, denen man ebensogut irgend etwas Anderes in lateinischer Sprache
vorlesen konnte, ausgewählt und warum ging man nicht an eine eben so leicht zu erreichende*
Behörde in Mainz, zu dessen Gesohäftskreis Vidimationen von Urkunden gehörten, an das geist-
liche Gericht zu Mainz? Wesshalb Hess man den wichtigen Aot nicht durch den Abt eines
anderen Cisterzienserklosters, oder eines sonstigen nahe gelegenen Klosters, oder durch einen
Geistlichen im Rheingau, oder endlich durch einen Notar vollziehen? An Behörden und Personen
Digitized by
Google
1131. 119
von unbestreitbarem öffentlichen Glauben kann es hierzu dem Kloster Eberbach niemals gefehlt
haben; dass es nicht gesohah, kann seinen Grund nur darin haben, dass man es nicht wagte,
das angebliche Original Anderen, wie jenen beiden Rittern, vorzulegen.
Nach dieser Erörterung über die Ueberlieferung des Textes wende ich mich zu weiteren
in der Urk. selbst liegenden Verdachtsmomenten.
Schon vorhin ist der etwa 1174 im Kloster geschriebenen Relation über dessen Neu-
begründung durch den h. Bernard gedacht. Der Verfasser derselben erzählt die altere Geschichte
des Klosters nach der ausdrücklich genannten Urk. des Erzb. Adelbert I. von 1131, durch welche
Eberbach an Johannisberg geschenkt wird, sowie nach der im Kloster lebenden Tradition
(vergl. die nachfolgenden Ausführungen, sowie den Excurs zu der Relation von 1174). Jene
entere Urk. von 1131 lag dem Verfasser der Relation vor, diese zweite angebliche Stiftungs-
urkunde jedoch, soweit sich mit grösster Wahrscheinlichkeit annehmen lässt, nicht. Gewiss
würde er es sonst nicht unterlassen haben, bei der Erzählung über die Einführung der Cister-
zienser auch diese Urk. des Erzbischofs als seine Quelle ebenso anzuführen, und noch weniger
die angeblich auch 1131 erfolgte Schenkung des grossen Gutsoomplexes zu Leeheim zum
Ruhme des im Kloster hochverehrten Erzbisohofs anzuführen, wenn er eine Nachricht hierüber
gehabt hätte.
Nehmen wir den Inhalt der vorliegenden Urk. als äoht an, so würde folgen, dass
Erzbischof Adelbert L in ein und demselben Jahre 1131 das Kloster Eberbach zunächst den
Benedictinern zu Johannisberg und sodann den von Bernard von Glairvaux gesandten Gister-
ziensern übergeben hätte. Die beiden Thatsachen sind schwer vereinbar; Baer (Gesch. von
Eberbach I, 32) immer bestrebt, für sein Eberbach das Stiftungsjahr 1131 zu retten, sucht
dieselben durch die Annahme in Einklang zu bringen, dass Eberbach 1131 an Johannisberg
zwar überwiesen, von demselben jedoch nicht in Besitz genommen und somit noch in demselben
Jahre von dem Erzbischofe an die Gisterzienser gegeben sei. Baer's Ansicht ist die herrschende
geblieben.
Möglicherweise kann der Sachverhalt vielleicht so gewesen sein, wie Baer ihn annimmt,
viel "Wahrscheinlichkeit aber hat die sehr gezwungene Erklärung nicht. Hat Erzb. Adelbert
die zweite Urk. von 1131, in welcher die Einführung der Gisterzienser erzählt wird, wirklich in
der vorliegenden Fassung ausgestellt, so bleibt es immer schwer aufzuklären, wesshalb nicht in
derselben der kurz vorher erlassenen Urk. gedacht wird, durch die dasselbe Kloster einem
anderen Orden geschenkt war und wesshalb ebenso die Ueberweisung des Klosters selbst und
dessen Bezirks mit keinem Worte berührt wird.
Baer fand für diese Schwierigkeit den Ausweg, dass die in der Relation von 1174 gemachte
Angabe, der Erzbisohof habe 1131 Eberbaoh für 50 Pfund Silber zurückgekauft, auf einer besonderen
— jetzt verlorenen — Urkunde beruhe; demnach hätten nach seiner Annahme drei Urkunden
des J. 1131 für Eberbach existirt. Doch von dieser Urk. liegt keine weitere Spur vor und muss
die Meinung Baer's als nicht zu begründen zurückgewiesen werden.
Ein weiterer sehr erheblicher Verdachtsgrund gegen die Eberbacher Stiftungsurkunde selbst
ist schon von Baer, Gesch. von Eb. I, 44, Note 62 durch den dort aus der Geschichte des Hofes
Leeheim erbrachten Beweis berührt, dass die Urk. nicht im Jahre 1131, welches sie als Datum
trägt, sondern später abgefasst sein muss. Baer hilft sich hier durch die Annahme einer Zurück -
datirung, gegen welche an und für sich gewiss nichts einzuwenden wäre. Weiter zu gehen und
die Urkunde auf ihre Aechtheit zu untersuchen, durfte Baer natürlich nicht wagen, um nicht
seine These von der 1131 erfolgten Gründung Eberbachs zu gefährden. Er hält desshalb daran
fest, dass sie dem Erzb. Adelbert I. angehört, gesteht aber zu, dass sie erst nach 1134 abgefasst
sein kann. Immerhin aber legt Baer die Abfassungszeit noch unter die Regierung Adelberts I.
Doch auch hierfür fehlt der Beweis. Baer stützt sich auf die abschriftlich im Ocul. mem. (Rössel,
U.-B. I, 14) enthaltene Urk. des Erzbischofe Adelbert, durch welche derselbe dem Kloster
Eberbach den Besitz des Hofes Nenthres, welchen das Kloster nachweislich eher erwarb, wie
den Hof Leeheim, bestätigt. Baer hat es wohl nicht ohne Absicht übersehen, dass das Datum
der Nenthres betreffenden Urk. MCXXXIHI nicht von dem Schreiber des Ocul. mem. herrührt,
sondern von einer Hand des 15. Jahrh. nachgetragen ist. (Rossers Abdruok ist demnach zu
berichtigen.) Ob die Hinzufügung dieser Jahrzahl erfolgt ist, um einen weiteren Beleg für
Eberbachs Stiftung 1131 herzustellen, ist immerhin möglich, wenigstens aber liegt der Beweis,
dass Eberbach den Hof Nenthres bereits 1134 besass, nicht vor. Wahrscheinlich gehört diese
Urkunde erst der letzten Lebenszeit des Erzb. Adelbert L an und verliert hierdurch die von Baer
Digitized by
Google
120
1131.
verfoohtene Annahme, dass die von 1131 datirte Urk., deren Aeohtheit angenommen, noch su
Lebzeiten des Erzb. Adelbert I. abgefasst sei, sehr an Wahrscheinlichkeit.
Steht es demnach fest, was auch Baer einräumen musste, dass die Urk. 1131 nicht verfasst
sein kann, so verlieren wir den bisherigen einzigen Beleg für die in derselben gegebene Nachricht,
dass eben in diesem Jahre Bernard von Gairvaux seine Mönche nach Eberbach gesandt und
dieses die älteste Gründung der Cisterzienser, Alter wie das 1134 gestiftete Kloster Himmerode
in der Eifel, sei. Baer selbst (I, 34) gesteht zu, dass alle Quellen, die Tradition im ganzen
Ciöterzienserorden es einstimmig bezeugen, dass Himmerode 1134 und nach ihm 1135 Eberbach
gestiftet sei. Ja selbst eine Eberbacher Quelle legt die Gründung auf 1135, idus Febrnarii, vergL
Mon. 8. S. XVI, 14. Ausser der Relation von 1174 (vergl. den Excurs zu derselben) ist es nur
diese eine Urk., welche das Stiftungsjahr 1131 nennt, und nach dem, was bisher über die Urk.
gesagt ist, können wir ihrem Inhalte in dieser Beziehung, d. h. hinsichtlich des angeblichen
Stiftungsjahres 1181, nur mit Misstrauen entgegentreten und den Verdacht nicht zurückdrangen,
dass dieselbe lediglich zu dem Zwecke angefertigt ist, um Eberbach den Altersvorrang vor den
übrigen Klöstern seines Ordens in Deutschland zu vindiziren.
Der weiteren Untersuchung über den Inhalt der Urk. muss jedoch die Prüfung des Textes
derselben vorausgehen, als deren Resultat sich ergeben wird, dass die Urk. in der That eine
Fälschung des 13. Jahrhunderts und zusammengesetzt ist a) aus Theilen der Ächten Urk. des
Erzb. Adelbert I. von 1181, durch welche Eberbach dem El. Johannisberg überwiesen wurde
(Gol. 2 der nachfolgenden Zusammenstellung); b) aus Theilen der Relation von 1174 (CoL 3);
c) dem Berichte des Ocul. mem. über die Entstehung des Hofes Leeheim (CoL 4).
Angebliohes Or. von
1181 in dem Transsumt
von 1329.
2.
Or. von 1131.
3.
Relation von 1174.
Ocul. mem. I, fol. 23.
In nomine sancte
et indi vidue trinita-
tis. Notum sit Omni-
bus tarn praesenti-
bus quam futuris
sancte dei eoclesie
filiis, quod ego Al-
bertus sacrosancte
Moguntine ecclesie
licet indignus tarnen
dei gracia archiepis-
copus et apostolice
sedis legatus con-
siderans pondus mee
dispensationis op-
tavi imitator fieri
meorum praedeces-
sorum in divini
cultus amplificatio-
nem, ei qui modo
merear particeps
eis fieri in laboris
remuneratione.
C. In nomine sanctg
et individug trinita-
tis. Notum sit Omni-
bus tarn futuris
quam presentibus
sanctg dei gcclesig
filiis, quod ego Adel-
bertus sacrosancte
Mogontiensis gccle-
sij licet indignus
tarnen dei gratia
archiepiscopus et
apostolicg sedis lega-
tus considerans pon-
dus me§ dispensa-
tionis optavi imitator
fieri meorum prede-
cessorum in divini
cultus amplificatio-
ne, si quo modo
merear particeps
eis fieri in laboris
remuneratione.
C. In nomine sancte
et individue trini-
tatis.
Digitized by
Google
1131.
121
1.
2.
3.
4.
Angebliches Or. von
Or, von 1131.
Relation von 1174.
Ocul. mem. I, fol. 23.
1131 in dem Transsumt
von 1329.
Desideravi enim
gpecialiter fundare
abbatiam ordinis
Cysterciensis in pro-
prio fundo meo.
Vocavi ergo per
literas meas suppli-
catorias ad partes
Alymanie venera-
büem
»
Anno dominicg in-
carnationis
M .C .XXXM°.
regnante Lothario
Romanorum rege
glorioso
Timm orbi notum
vir orbi notus pro
prae singularis gra-
singularis gratig
•
ue privilegio
privilegio
et nunc summi pon-
tificis decreto recep-
tu8 in sanctorum
cathalogo
videlicet dominum
videlicet dominus
Bernhardum abba-
abbas Bernhardus
tem
beate memorie
de Claravalle rogans
de Claravalle rogatu
eum suppliciter et
Alberti senioris ar-
attente, quatinus de
chiepiscopi Magun-
ipaa domo sua
»
tini et apostolice
sedis legati
transmitteret mihi
transmisit conven-
conventum mona-
tum monacborum
Digitized by
Google
122
1131.
Angebliches Or. von
1131 in dem Transsumt
von 1329.
chorum, quod fecit,
deputans eis abba-
tem dominum Rut-
hardum virum spec-
tabilem in omni reli-
gione et virtutibus
probatum, ut sie
in praedictis viris
semen quoddam or-
dinis" ecclesia Mo-
guntinensis suseipe-
ret et in confinio
ipsius favente deo
germen religionis
pullularet.
2.
Or. von 1131.
Et per hunc modum
abbatia de Eber-
bach est fundata,
quam eciam cum
bonis meis propriis
dotavi, scilicet cum
grangia, quae Le-
heim vocatur, cum
omnibus attinentiis
suis, in agris, in
pratis, in pasturis
et in ceteris suis
tenimentis.
Que quidem grangia
tali modo primor-
diata fuit et iniciata.
3.
Belation von 1174.
archiepiscopo iam
dicto deputato eis
abbate domino Rut-
hardo viro speeta-
bili in omni reli-
gione et virtutibus
probato, quatinus
in praedictis viris
semen quoddam or-
dinis ecclesia Ma-
guntina suseiperet
et in confinio ipsius
favente deo germen
religionis pullularet.
Ooul. mem. I, foL 23.
Allodium Anshelmi
de Gummeldingen,
in quo consistit
grangia Leheim, per
quod dotata est ec-
clesia Eberbach.
Leheim grangiarum
nostrarum secunda-
ria est tali modo
primordiata in agris,
in pratis, in pasturis
et in ceteris suis
tenimentis. Dominus
Alberthus senior
archiepiscopus Mo-
guntinus primus fun-
datorg eclesig beatg
Marig in Eberbach a
prineipio dotavit eam
hoc allodio, in quo
nunc curia Leheim
habetur construeta.
Digitized by
Google
1181.
123
1.
2.
3.
4.
Angebliches Or. von
Or. von 1181.
Relation von 1174.
Ooul. mem. I, fol. 23.
1131 in dem Transsumt
von 1329.
Anshelmus quidam
Anshelmus quidam
homo über de
über homo de
Gumeldingenhabuit
Gumeldingen habuit
allodium apud vil-
allodium apud vil-
lam Leheim ad
lam Leheim ad XV.
quindecim mansos.
mansos. Hie ali-
Hie aliquando pro-
quando profecturus
fecturus Jherosoli-
Jherosolimam duos
mam duos mansos
mansos ex eis con-
ex eis contuHt ec-
tulit gcclesig saneti
clesie saneti Albani
Albani apud Mogun-
apud Moguntiam.
tiam. Reliquos XIII.
Reliquos tredeeim
cum eorum appen-
cum eorum appendi-
dieiis vendidit archi-
ciis vendidit michi . .
episcopo Adelberto
archiepiscopo prae-
seniori aeeipiens ab
dicto aeeipiens a me
eo marcas LXXX to .
marcas octoginta. '
De hiis inquamXin.
De hiis inquam tre-
mansis tamquam a
deeim mansis et
fundatore nostra ec-
allodio dotavi abba-
clesia est dotata et
tiam de Eberbach
curia Leheim ini-
antedietam. Verum-
ciata. Verumtamen
tamen dictum allo-
dictum allodium
dium quoniam par-
quoniam partim
tim infra villam
infra villam Leheim,
Leheym in iurisdic-
partim
tione advocatorum
in cireuitu
et partim extra et
positum erat, prop-
in cireuitu positum
ter maius secretum
erat, propter maius
et fratrum quietem
secretum et fratrum
per commutationem
quietem per commu-
et concambium situm
tationem et concam-
est
bimn situm est et
in eum locum, in
translatum in eum
quo sita videtur
locum, in quo nunc
ipsa curia et pro
sita yidetur ipsa
aliis agris expo-
curia, et pro aliis
situm, qui sunt
Digitized by
Google
124
1131.
1.
2.
3.
4.
Angebliches Or. von
Or. von 1131.
Relation von 1174.
Ocol. mem. I, foL 23.
1131 in dem Transsumt
von 1329.
agris expositum, qui
curie viciniores.
sunt curie viciniores.
Sciendum tarnen,
Sciendum tarnen,
quod prefatum
quod praefatum
allodium
allodium
cum omnibus suis
et quicquid preterea
appendiciis
a diversis conquisi-
tum est
terra est libera et
terra sit libera ac
omnino proprie-
proprietaria, ita ut
taria *), ita ut prae-
preter solam deci-
ter solam decimam
mam nulli quic-
nulli quidquam
quam debeat neque
debeat neque solvat.
solvat
Testes huius rei
Huius rei testes
[Es folgt sodann bis
sunt Wernherus
sunt Werinherus
fol. 28' die Aufzäh-
abbas sancti Albani,
abbas sancti Albani,
lung der zahlreichen
Werinboldus abbas
Werinboldus abbas
Erwerbungen zu
sancti Jacobi, Hein-
sancti Jacobi, Hein-
dem Hofe bis zum
ricus maior prepo-
ricus maior prepo-
Jahre 1211. Unter
situs, Anshelmus
situs ,
den Schenkern von
praepositus sancte
Anshelmus prepo-
Gütern wird genannt
Marie ad gradus et
situs sancte Mari§
Gerhardus comes de
plures alii.
ad gradus .
Nuringes, urkundL
1143— 1171.]
Facta sunt hec anno
Facta sunt hec anno
Vergl. oben S. 121.
dominice incarna-
dominice incarna-
tionis m. centesimo
tionis millesimo
tricesimo primo,
C.XXX.L, reg-
regnante Lotario
nante Lothario
Eomanorum rege
Eomanorum rege
glorioso.
gloriosissimo.
») Die von Guden. vorgenommene Abänderung in „propreoaria" wird von Waitz, Urk. zur
deutschen Yerfg. 8. 40, Note 1 abgewiesen. Dass jene Textes&nderung durchaus willkürlich
war, ergibt die Yergleiohung mit der Vorlage dieser Stelle.
Digitized by
Google
1181. 125
Diese Zusammenstellung ergibt unwiderleglich, dass die angebliche Stiftungsurkunde für
die Cisterzienser von 1131 (Gol. 1) in engster Verwandtschaft steht zu der ächten Urk. von 1131,
der Relation von 1174 und dem Berichte des Ocul. mem. In derselben stimmt, und zwar stets
soweit wie möglich wörtlich, überein:
a) die Invocation, Arenga, Zeugenreihe und die Datirung mit der ächten Urk. von 1131
(CoL 2); die Datirung ausserdem mit der Relation (Col. 3);
b) die Erzählung von der Einführung der Cisterzienser in Eberbaoh mit der Relation von
1174 (CoL 3);
o) der Bericht über den Hof Leeheim mit dem bezüglichen Berichte im Ocul. mem. (CoL 4).
Demnach ist die sogenannte Stiftungsurkunde entweder die Yorlage und Quelle der Relation
von 1174 und des Berichtes im Ocul. mem. gewesen, oder aus diesen beiden und Theilen der
ächten Urk. von 1131 im Laufe des 13. Jahrhunderts von einem Fälscher zusammengesetzt.
Dass dieses letztere der Fall ist, darüber kann eine Prüfung des bisher nicht veröffentlichten
Berichtes im Ocul. mem. (Col. 4) keinen Zweifel lassen. Ueber die Anlage und Einrichtung des
OcnL mem. kann ich auf Baer I, 465, Rössel I, Vorrede S. Y verweisen. Das Copiar vereinigte
in seinen einzelnen Abtheilungen, deren jede einen besonderen Hof des Klosters behandelt, das
gesammte archivalische Material, welches bis zum Jahre 1211 über diesen Hof im Klosterarchive
vorlag. Jede dieser Abtheilungen wird durch eine geschichtliche Darlegung über den Erwerb
und die Verhältnisse des Hofes eingeleitet, es folgen die auf diese Einleitung bezüglichen Urkunden,
Traditionen und Zinsregister.
Die in Col. 4 abgedruckte Relation ist der Bericht des Copiars über den Erwerb und die
Ausbildung des Hofes Leeheim. Der Bericht stützt sich wohl auf die im Kloster herrschende
Tradition über die Schenkung der 13 Mansen durch den Erzbischof Adelbert, vielleicht auch auf
eine hierüber vorliegende spätere Aufzeichnung, dann bezüglich der späteren zahlreichen, im
vorstehenden Drucke nicht mitgetheilten Traditionen, welche die allmälige Arrondirung des
Gutes ermöglichten, auf die hierüber jedenfalls geführten Traditionsverzeichnisse.
Dass dem Verfasser dieses Berichts die angebliche Urk. Adelbert's von 1131 nicht vorlag,
darüber kann nach dem Inhalte und der Fassung des Berichts kein Zweifel sein. Hätte dem
Yerfasser des Berichts die Urk. vorgelegen, so würde er sie unbedingt abgeschrieben, wenigstens
das in derselben enthaltene wichtige Jahr des Erwerbs des Hofes seiner sonst streng eingehaltenen
Gewohnheit gemäss mitzutheilen nicht unterlassen haben, wie dieses schon zu Beginn der Unter-
suchung ausgeführt ist. Aber nichts von dem. In dem ganzen Abschnitte Über den Hof Leeheim
findet sich nicht die geringste Hindeutung auf eine etwaige Urk. Adelberts.
Dass Erzbischof Adelbert den Grundbesitz zu Leeheim erst in den letzten Jahren seines
Lebens, wahrscheinlich erst in den zwei letzten (f 1137 Juni 23), an Eberbach gegeben haben
kann, ist schon vorhin erörtert. Die nun hier gemeldeten einzelnen Vorgänge aus der Geschichte
des Hofes, die weiteren Erwerbungen (durch Schenker wie den Grafen Gerhard von Nürings
1143 — 1171), die Austauschungen und die Arrondirung, über welche Baer I, 349 und die dort
genannten Urk. zu vergleichen, müssen nothwendig eine so ausgedehnte Zeit erfordert haben,
dass es geradezu unmöglich ist, zu glauben, dass alle diese Vorgänge noch zu Lebzeiten des
Erzbischofs Adelbert I., nachdem die Cisterzienser erst eben Eberbach bezogen hatten, sich
sollten vollzogen haben. Eine lange Reihe von Jahren muss dazu gehört haben, bis es dem
Kloster gelungen war, den Hof in gewünschter "Weise zu arrondiren und anzulegen. Die "Worte
des Berichtes selbst sind keiner anderen Deutung fähig, derselbe sagt ausdrücklich, dass Erzb.
Adelbert die 13 Mansen an Eberbach geschenkt habe* und dass hieraus die curia Leheim sei
iniciata; sodann seien die zur Arrondirung nothwendigen Austauschungen erfolgt. Endlich
sagt der Bericht ausdrücklich, dass Adelberts Sohenkung und alle späteren Erwerbungen
freies Eigenthum des Klosters seien.
Nach allem diesem muss die Erzählung im Ocul. mem. ein selbstständiger und
einheitlicher Bericht des Schreibers und Verfassers dieses Copiars sein. Die entgegengesetzte
Annahme, dass alle diese Vorgänge, welche wahrscheinlich den ganzen weiteren Verlauf des
12. Jahrhunderts erfordert haben, schon vor 1137, Juni 23 eine Beurkundung gefunden und dass
diese Urkunde dem Verfasser des Ocul. mem. für seinen Bericht vorgelegen habe, ist absolut aus-
geschlossen und somit muss der Bericht des Ocul. mem. die Vorlage des bezüg-
lichen Theiles der angeblichen Urkunde von 1131 gewesen sein. Dieses
Resultat genügt zum Beweise dafür, dass die Urk. von 1131 Fälschung ist.
Kur durch dieses Ergebniss findet sodann das Vorkommen eigenthümlioher Redewendungen
Digitized by
Google
126 1131. — 1132 März 18.
älterer Eberbacher Urk. in diesem Beriohte eine zutreffende Erklärung. Ich -will einen sehr
bezeichnenden Fall anfuhren. In der Eberb. Urk. yon 1173 (Rössel I, 58 und unten) heisst es,
Tom Kloster sei die Verlegung eines Weges gewünscht worden propter maius secretum et quietem.
Dieselben Worte kommen in dem Berichte über den Leeheimer Hof yor und können nur jener
Urk. entlehnt sein.
Im Grossen und Ganzen hat der Fälscher den Text des Ocul. mem. wörtlich übernommen,
er ändert nur dann, wenn der Zweck der Fälschung es erfordert. Während es im Berichte des
Ocul. mem. richtig heisst: Leheim tali modo primordiata est in agris, in pratis etc.
ändert der Fälscher dotavi — cum grangia, , cum Omnibus attinentiis suis in agris,
in pratis etc! Die unbequeme Angabe des Berichts — — allodium et quicquid postea a
diversis conquisitum est, terra sit libera werden einfach durch die erst für viel spätere
Zeit passenden Worte „allodium cum Omnibus suis appendiciis tt ersetzt Sodann wird die iuris-
dictio advocatorum eingeschwärzt u. a.
Dass der so gründliche Baer diesen Bericht des Ocul. mem. weder bei seinen Untersuchungen
über die älteste Geschichte yon Eberbach, noch bei der Darstellung der Geschichte des Hofes
Leeheim (Gesch. von Eb. I, 44, 158) benutzt und herangezogen hat, desselben nicht einmal mit
einem Worte erwähnt, kann nicht auf Zufall oder Versehen beruhen. Ich möchte mich der
Meinung nicht yerschliessen, dass der scharfsinnige Forscher die Abhängigkeit der Urk. yon 1131
yon dem Berichte des Ocul. mem. recht wohl erkannt hat, dass er aber die Erörterung dieser
Frage umgangen hat, um nicht seine These yon der Gründung Eberbachs 1131 umstürzen zu
müssen.
Die Ableitung der übrigen Theile der Urkunde ist für den nunmehr erwiesenen Fall der
Unächtheit derselben bereits vorhin angegeben, so dass eine Wiederholung nicht nothwendig ist.
Ebenso ergeben sich die wenigen Textänderungen, zu welchen der Verfertiger der Urk. gezwungen
war, durch Vergleichung der obigen Zusammenstellung so leicht, dass eine eingehende Besprechung
gleichfalls nicht erforderlich erscheint.
Wenn durch vorstehende Untersuchung somit die Urk. als Fälschung erwiesen und hierdurch
die Besetzung Eberbachs durch die Cisterzienser im Jahre 1131 sehr in Frage gestellt oder
genauer als in hohem Grade unwahrscheinlich erwiesen wird, so soll durch dieselbe jedoch die
Tradition, dass diese Besetzung noch durch den Erzbischof Adelbert L erfolgte, nicht angegriffen
werden. Die Gründung des Cisterzienserklosters durch Erzb. Adelbert steht zweifellos fest, aber
Alles, was derselbe noch für seine Stiftung thun konnte, fasst der Schreiber des Ocul. mem.
fol. 63' zusammen mit den Worten : Alberthus senior Moguntine sedis archiepiscopus et apostolice
sedis legatus cum primus fundatur ecclesie nostre existeret, volens eam dotare vineas de propria
impensa apud Hatterheim comparavit in loco, qui dioitur bokesberch et alibi TTTI or partes
vinearum, que ita per loca disposita sunt. Prima sita est in langinakker, altera prope locum
qui dicitur wihere, tercia in steine, quarta super stratam que tendit Ketercho. Hec vineta ita
liberaliter cum omni devooione in dotem ecclesie nostre delegavit et sigillo caritatis sue insignivit,
ut nichil iuris alicui preter ius deoime persolvant.
*186. — Cöln 1132 März 18.
König Lothar III. bekundet, dass der Reichsministerial Rorich
von Boppard und dessen Sohn in das Kloster S. Pantaleon zu Cöln
getreten und demselben „XXIIII. partes vinearum in villa quj
dicitur Campo iacentium a geschenkt haben, welche Schenkung
er auf Bitte der Königin Richeza und des Abts Gerhard yon
S. Pantaleon bestätigt.
Actum Colonig, XV. kal. Aprilis, anno dominicg incarnationis millesimo
C.XXXIL, indictione X, anno Vll. regni Lotharii tercii gloriosissimi regis
Romanorum, anno pontificatus domni Brunonis IL Coloniensis archiepiscopL
Angebliches Or. in Berlin; mit dem Titel imperator, Indiotion und ann. regn. auf Rasur
geschrieben.
Gedr. Lacomblet, U.-B. I, No. 818; Jaffe\ Dipl. quadr. No. 88; Stumpf No. 3266; Goers,
Mittelrh. Regg. I, 1844.
Digitized by
Google
1132 yor September 13. 127
187. — Erzbi8chof Adelbert L von Mainz bekundet, dass Graf Ruo-
bert von Laurenburg das von ihm gestiftete Kloster Schönau
dem Erzstifte Mainz übergeben habe und trifft Bestimmungen
über die Abtswahl und die Ausübung der Yogtei durch den
Grafen Euobert. — 1132 vor September 13 x ).
C. In nomine sancte et individne trinitatis. Ego Adelbertus dei gratia Mogun-
Hnensis archiepiscopus et apostolicq sedis legatus. Notum facio ommbus Christi
fidelibus tarn futuris quam presentibus, qualiter cognatus noster comes Ruobertus
de Lfirenburch monasterium Sconowe in proprio predio suo fundatum et monastieg
conversationi sub constituto abbate Hildelino attitulatum pro remedio animg su§
et parentum suorum beato Martino contradidit et cum ommbus ad ipsum pertinen-
tiis, familiis, gcclesiis, agris, vineis, eultis et incultis, silvis, pratis, paseuis,
molendinis, piscationibus, aquis aquarumque decursibus, glandaticis, introitibus
exitibusque gcclesig Mogunting in perpetuam possessionem delegavit. Presenti
quoque priyilegio nostro ad posterorum noticiam transire curavit, quam liberam
et ab omni servitio absolutam hanc abbatiam permanere a nobis optinuerit.
Mortuo videlicet loci abbate fratres eiusdem cenobii, quem inter se idoneum
invenerint, libere eligant. Si vero, quod absit, in ipsorum collegio minus aptus
inventus fuerit, facultatem habeant in aliud monasterium transire, quod constet
eorum religioni et diseipling concordare. Electus autem a nobis sive a posteris
nostriß investiatur et a proprio archiepiscopo suo consecretur, qui annuatim in
festo beati Martini mundum corporate super ipsum altare representabit in
memoriam et argumentum, quod eius cenobium de patrimonio sit beati Martini A ).
Placuit quoque abbati et fratribus, ut diem ordinationis nostr$ dum viveremus
celebrarent et post obitum nostrum tarn nostrum, quam successorum nostrorum
archiepiscoporum anniversarium sollempnibus obsequiis peragerent Ipse vero
comes advocatiam de manu nostra suseepit hoc pacto, ut quieunque successorum
eius predium de Millene cum eius ministerialibus et familia tenuerit et dominus
in Castro Lfirenburch fuerit b ) hereditarius et legitimus, advocatus sit eiusdem
monasterii, ita tantum °), ut ipse sit et non habeat facultatem seeundi vel tertii
advocati post se ordinandi. Et ut omnibus gvis huius traditionis tenor firmus et
inconvulsus permaneat, presentis cyrografi paginam inde conscripsimus et sigilli
nostri inpressione munivirnus auetoritate omnipotentis dei patris et filii et spiritus
saneti et beati Petri apostolorum prineipis et nostra sub perpetuo anathemate
interdicentes, ne quis contra eam venire, impetere, demoliri sive in aliquo in*
crustare presumperit. Quod si quis fecerit, sciat se reservari tremendo iudicio
spiritus saneti et in extremo examine portionem habiturum cum diabolo auetore
totius iniquitatis. Testes quoque huius rei hie adnotavimus, quorum hec sunt
*) Die Worte von Electus — Martini sind in den beglaubigten Abschriften der Urk.,
welche Nassau in dem Streite mit Schönau vorlegte, unterdrückt; vergl. Kremer, Origg. II, 161.
b) Fehlt bei Guden.
•) tarnen Guden., Kremer.
*) Nach Massgabe des Regierungsjahrs des Königs.
Digitized by
Google
128 1182 vor September 18. — 1182 nach September 13.
nomina a ) : Heinricus maioris gcclesig et sancti Yictoris prepositus, Adelbertus
prepositus sancti Petri, Cuono custos et maioris $cclesi§ decanus, Tornbertus
magister et prepositus, Hartmannus cantor et camerarius, Heinricus Pingensis
prepositus, Emecho prepositus sancti Beveri, Arnoldus urbis prefectus, Meginhardus
de Spaneheim, Gerlach de Veldence, Rupertus de L&renburch, Godefridus
de Nitha, Ruthardus vicedominus, Dudo scultetus, Erluwinus walpodo et alii
quam plures.
Indictione TUE*
Actum dominicg incarnationis anno millesimo. c XXX. II ., regnante domno
Lothario rege Romanorum eiusdem nominis HI ., anno regni sui VJLL . feliciter
amen.
Data per manum Heinrici prepositi in Maguntia.
Or. im St.-A., mit dem aufgedr. S. des Erzbischofs.
Gedr. Bettung der Freiheiten des KL Schönau, Beilage No. 1; Guden. I, 103; Kremer,
Origg. II, 160; Sehliephake I, 198; vergl. die Kachweise bei Will I, 295, sowie Hillebrand im
Osterprogramm des Gymnasiums zu Hadamar, 8. 14.
188. — Erzbischof Adelbert L von Mainz schenkt dem Domkapitel
die in der Grafschaft (dem Gau Wettereiba!) des Grafen
Sigfrid von Nürings belegene Kirche zu Praunheim mit
dem Eirchensatz und den zugehörigen Zehnten zu Ursel,
Heddernheim und Hausen, welche er von Gotfrid von Bruch
und Heinrich von Wicmannesdorf gekauft hatte. — 1132 nach
September 13 *).
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Mogun-
tinus archiepiscopus et apostolice sedis legatus. Noverit tarn futurorum posteritas
quam presentium memoria, quod ego Adelbertus Mogontinensis archiepiscopus
ecclesie beati Martini de domo et canonicis ibidem deo servientibus divina opitu-
lante gratia de prediis propria acquisita pecunia pro remedio anime mee, quantum
potui, diligentius contuli. Preponentes itaque temporalibus eterna, transitoriis
mansura et illud attendentes: „Qui usque ad finem legittime certaverit, corona-
bitur tt , dulce, non grave duximus, ut collatis aliqua adderemus considerantes,
immo confidenter sperantes, nos per uberrimam dei misericordiam, que numquam
deest sperantibus in se, in districti iudicis remunerandos examine. Scientes igitur,
quia mundus iste transibit et concupiscentia eius, in pago, qui Wetereibia 8 )
dicitur, in comitatu Sigefridi comitis de Nuringes ipso presente erga liberum
hominem quendam Godefridum de Bruch et uxorem eius et generum eius Hein-
») Hier bricht die Zeile ab, so dass eine Lücke von über 10 cm entsteht, vielleicht um
den Kamen eines weiteren Zeugen nachzutragen.
*) Nach Massgabe des Regierungsjahrs des Königs.
*) Die irrthümliche Angabe dieses Gaues erklärt sich dadurch, dass die Grafen von Nürings
das Gaugrafenamt im Wettereibagau und Niddagau hatten. Die Orte Praunheim, Ursel, Heddern-
heim und Hausen, letzteres im Stadtkreis Frankfurt, gehörten zum Niddagau. Bottger, Diözesan-
und Gaugrenzen I, 218, ist hierdurch irre geführt und suoht die genannten Orte, natürlich
vergeblich, in der Wetterau ; Ursel — Niederursel hält er für Uergel im Kr. Salmünster (Landau,
Wettereib. 132), während er die übrigen Orte nicht zu ermitteln vermag.
Digitized by
Google
1132 nach September 13. — 1132. 129
ricnm de Wicmannesdorf et eius uxorem X. mansos in Prumheim cum investitura
eiusdem ecclesie et attinentibus cultis et incultis, trium villarum decimationes in
Urselo, in Hetdernheim, in Husun ad investituram prefate ecclesie pertinentes
sine omni contradictione proprio precio comparavimus. His ita difinitis, etiam a )
firmissime coram liberis et ministerialibus stabilitis idem predium fratribus cano-
nicia beati Martini libera traditione donavimus ea videlicet ratione, ut in die
anniverearii mei fratres karitative reficiantur, pauperes Christi trecenti pro opor-
tunitate temporis pascantur, II II og luminaria diem cum nocte continuantia ponantur
in ecclesia. Placuit autem, ut prepositus eiusdem ecclesie de domo investiture
prefate ecclesie Prumheim et omni huic institutioni presit et si ipse in hoc
negotio, ut fieri potest, aliquid neglexerit, ammonitione fratrum, si eos audierit,
sin autem, coram episcopo resipiscat. Hec ut in futura secula ab omni exactione
intacta permaneant, sigilli nostri impressione signavimus omnemque, quod absit,
qui manum inyasionis huic actioni imposuerit, auctoritate apostolorum Petri et
Pauli et nostra omniumque fidelium anathematzimus (sie!). Testes huius rei, qui
interfuerunt approbantes, hi sunt: Heinricus eiusdem ecclesie de domo et saneti
Victoris prepositus, Adelbertus saneti Petri et saneti Stephani prepositus, Cfino
decanus, Turenbertus m., Hartmannus c. et camerarius, Godescalcus sanete Marie
prepositus quod dicitur extra campum, Godeboldus Frideslarie prepositus, Emicho
de Durlohun prepositus, Godescalcus de Mugestat prepositus, Gozbertus et Adel-
hartus cappellani et b ) Willeheimus comes palatinus, Heinricus marchionis Lui-
baldi filius, Arnoldus Moguntinus comes, Ludewicus comes Thuringie, Ernest
comes et Siczzo comes, Sigefridus et frater eius Bertolfus comites de Nuringes,
Emicho comes et frater eius Gerlahus, Megenhardus de Spanheim, Wolframus
de Wertheim, Embrico vicedominus, scultetus Dudo, Erlewinus Walpodo, Dudo
et frater eius Meingohus, Yolpertus, Ernost, Ruthardus, Ebo.
Acta sunt hec anno dominice incarnationisM .C.XXX°.ü ., regnante Lothario
huius nominis HI ., VJil . autem regni sui anno. Feliciter amen.
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1 (Mainzer Bücher versch. Inhalts No. 17). Hiernach
gedr. Gnden. I, 105. Vergl. die Nachweise bei Wffl I, 295; Scriba, Regg.II, 266.
189. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt mehrere, dem
Kloster Johannisberg gemachte Güterschenkungen. —
Aschafenburg 1132.
C. In nomine sanete et individue trinüatis. Ego Adelbertus divina pre-
ordinante dementia sanete Moguntin$ gcclesig humilis minister et apostolicg sedis
legatus notum esse cupio omnibus tarn futuris quam presentibus, qualiter quidam
Christi fideles dominici preeepti non surdi auditores scientes yilibus et transitoriis
regnum Celeste et beatitudinem glorig indeficientis comparari posse, deo et saneto
Johanni baptistg in Bisscofesberc pro remedio animarum suarum et parentum
suorum de possessionibus suis, qug postea subscribentur, contulerunt nosque
iustam traditionem suam auctoritate nostra confirmare petierunt. Nos vero,
») definitis, et Gnden.
b) aio!
Codex dipL Nmi. 1, 1.
Digitized by
Google
180 1132. — 1134.
quemadmodum iuetum est, omni re ordine inquisita et diligenter discussa, posfc
quam nulluni contradicentem audivimus, dato iudicio secundum canonicam senten-
tiam, quatinus ecclesia predicta beati Johannis ea cum perpetua pace obtineat,
omnem inde contentionem sub anathemate interdiximus. "Wlvericus quedam
vineta in declivo eiusdem montis Biscofesberc predicto sancto Johanni contulit.
Dominus Bichardus sancti Martini canonicus per manum mundiburdi sui Arnoldi
de Oggenheim quartam partem mansi in loco, qui dicitur meroesacger *) et in
alio qui dicitur redelenberc et eurtem unam cum pomerio in "Winkela, molen-
dinum in loco qui dicitur Elso, in eodem loco tria iugera cum curte una. Domina
Helmburgis per manum eiusdem Arnoldi fratris sui predicto sancto Johanni AVIL
iugera et unam curtim tradidit ea conditione, ut post obitum suum fratribus
de Biscofesberc predicta bona subministrent. Quedam domina Liugardis nomine
in Algesheim XTL iugera hereditario iure possessa cum curte una tradidit. Yiginti
quoque iugera secundum illam traditionem, que vulgo dicitur herbi, ad Abben-
heim. Ad Algesheim quoque "VT1L iugera hereditarie possessa, XTT. etiam iugera
herbi nominata. Ipsa autem ante obitum suum suis et pauperum Christi necessi-
tatibus inde subveniat Postquam vero obierit, abbas omnem quam potest inde
fratribus utilitatem disponat. Quidam Embricho iuvenis cum matre sua Qunderada
se prefato sancto Johanni in Bischofesberc obtulit et monastic§ institucionis
regulam suscipiens quicquid predii et bonorum hereditariorum in Tribelesheim
habuit, ante habitus A ) susceptionem propria manu sanctissimo baptiste Christi
tradidit ipsamque traditionem trium fideiussorum suorum manibus confirmavit
Iuvenis idem in Heideresheim tres mansos cum curte una eidem prenominato
sancto contulit b ) et iuvenis alter Hartmudus nomine in eodem monte monastic§
profesdonis habitum suscipiens in Acrufdero °) mansum unum tradidit. Wolfgerus
et uxor eius Hizecha consentientibus liberis suis prefatg beati Johannis gcclesig
dimidium mansum in Winkela contulerunt Testes rei huius sunt: Embricho,
Cfinradus, Meingotus de Gisenheim, Embricho, Guntramus, Ottwinus, Waltbertus
de Pinguia, Arnoldus, Hartwinus de Winkela. Hec omnia sicut banni nostri
auctoritate confirmavimus, ita carta sigilli nostri inpressione signata roboramus.
Data Ascafenburc d ), anno dominicg incarnationis M .C .XXX°.II .
Or. in München. Das aufgedr. 8. des Erzbischofs in braunem "W. ist schön erhalten.
Hiernach gedr. Guden. I, 101.
Vergl. Würdtwein N. 8. II praef. 8. 19; Bodmann 8. 203; Will, Kegg. I, 295.
190. — Abt Werner von S. Alban zu Mainz schenkt den Brüdern
seines Klosters zwei in Erbpacht gegebene Mansen zu
OcrifteL — 1134.
In nomine sancte et individue trinitatis. Wernherus licet indignus tarnen
dei gracia abbas sancti Albani pie sollicitus de nobis commissis ovibus Christi
*) Von Qnden. ausgelassen.
b ) obtulit bei Guden. ist Lesefehler.
°) Aorufdelo gleichfalls.
d ) Aschafenburg gleiohfaüs.
l ) Yergl. Bodmann 8. 462, 602.
Digitized by
Google
1134. - 1135. 131
sicut spiritualia, sie et ebrpori eis providere curavimus necessaria. Noverint igitur
tarn futuri quam presentes Christi fideles, quali condicione II 08 mansos de ele-
mosinis fratrum Rädolfo nomine concessimus hereditario iure. Hos siquidem in
Acrufdelo villa sitos, nostro vero iuri sieud et antecessorum nostrorum subditos
fratrum concessimus usui, quos postea ipsis rogantibus predicto Rudolffo here-
ditario iure tradidimus. Huius sane tradicionis pactio fuit, ut quotannis quinque*
uncias fratribus inde persolveret, ex quibus scilicet duas semisuncias in festo
saneti Martini, reliquum vero censum in purifieacione sanete Marie absque contra-
dictione presentaret. Ut autem hec nostra tradicio rata foret, probabilium adhi-
buimus testimonia personarum, quorum hec sunt nomina: Erpho, Snello custos,
Wolpero, Marqwardus et Karl barbati et Bernhardus laicus et alii fratrum,
quorum non sunt descripta nomina, sed et alii nonnulli de ecclesie familia.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M°. C°. XXX °. Uli , indictione XII a ,
regnante glorioso imperatore Lothario et sanete Mogontine sedi presidente Adel-
berto archiepiscopo et apostolice sedis legato.
Absohr. im Gopialbuch des Stifts S. Alban, im Kreisarchive zu Würzburg, hiernach gedr.
Joann. n, 746.
10i_H34.
„Mengotus de Gisenheim et uxor eius Jutta. a
Bodmann S. 312.
192. — Abt Werner von S. Alban zu Mainz gibt einen Weinberg zu
Caub in Pacht. — 1135.
In nomine sanete et individue trinitatis. Ego Wernherus gracia dei abbas
saneti Albani notum esse volo omnibus Christi fidelibus tarn futuris quam presen-
tibus, qualiter matrona quedam nomine Gertrud de Bobardun dedit deo et saneto
Albano et fratribus ibidem deo devote famulantibus vineam unam in villa nomine
Caupun pro remedio anime sue et patris sui Hertgeri ea scilicet condicione, ut
anniversarius eius dies annuatim in memoria habeatur. Sed cum multi nos
adiissent pro eadem vinea certi et determinati racione census obtinenda, duo
viri, quorum nomina sunt Dietherich et Regimar et una mulier Reginheit nomine
de familia supradicte matrone venerunt ad nos humiliter obsecrantes, ut causa
domne sue certa racione census eandem vineam ipsis concederemus, quorum fidem
et stabilitatem attendentes propter predicte matrone devocionem peticioni eorum
annuimus eandemque vineam ipsis et posteris eorum hereditario iure delegavimus
eo scilicet pacto, ut annuatim inter festum saneti Martini et festum saneti Andree
quinque solidos fratribus representarent. Si autem ipsi vel heredes eorum hoc
statutum tempus supersederent et prescriptum censum reddere neglexissent, sex
ebdomadarupi datis indueiis venientes pro negligencia satisfaciant, si vero et hanc
constitucionem parvi penderent, post duas ebdomadas habentes inducias et si
interim fratribus non satisfecissent, pro contemptu hereditate privarentur. Sed ne
aliquis hoc testamentum, quod nos fieri iussimus, potestate aliqua aut malivolencia
confringere valeat, impressione sigilli nostri confirmare curavimus. Testes vero
9*
Digitized by
Google
132 Vor 1137 Juni 23. — 0. D., 1137—1140.
huius rei sunt: Hartman prior, Snello custos, Cuono capellanus. Laici: Eggihart
barbatus, Wigger, Herman.
Acta sunt hec autem anno dominice incarnacionis MCXXXV, indictione XIII,
Lothario rege imperante et Adelberto archiepiscopo Mogontine sedis ecclesie
presidente.
Gedr. Joann. II, 747.
Scriba, Regg. III, 1056.
193. — Aus dem Verzeichnisse der zur Zeit des Erzbischofs Adel-
bert L von Mainz dem Erzstifte gemachten Schenkungen. —
Vor 1137 Juni 23.
Hec sunt allodia que dominus Adelbertus yenerabilis Moguntinus archi-
episcopus deo et sancto Martino in Maguntia contulit.
Comes Werinherus castra Holzhusun et Aistat et medietatem Brubachum 1 ) —
sancto Martino et archiepiscopo dedit.
Castra duo Ethechenstein et Ebbenstein, que comes Udelricus dedit cum universis
prediis et ministerialibus suis 8 ).
Quedam etiam allodia, que dominus archiepiscopus propria comparavit
pecunia, specialiter fratribus deo et beato Martino inibi famulantibus contulit, que
et hie adnotari preeepit. In Bergestat 8 ). — In Phrumeheim In Sulceheim.
In Gisenheim
Or. in München.
Abschr. im Lib. reg. eooL Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarchive sa
Würzburg.
Gedr. Guden. I, 395. Yergl. die bei Will I, 303 und unten in den Noten zusammengestellten
Kachweise.
194. — Erzbischof Arnold I. von Cöln bestätigt dem Kloster Sieg-
burg die von der verstorbenen Gräfin Cunigunde von
Beilstein, sodann von deren Schwiegersohn, dem Grafen
Ludwig I. von Thüringen, gemachte Schenkung eines Guts
zu Braubach. — 0. D., 1137— 1140.
In nomine sanctg et individug trinitatis. Arnoldus dei gratia sanetj Colo-
iiiensis gcclesip archiepiscopus. Beati, inquit veritas, qui esuriunt et sitiunt
& ) Im Gopiar Randbemerkung von einer Hand saec. 13: Hec tenent domini de Eppen-
stein a palatino et palatinus ab ecclesia Maguntina et in recognitionem dominii dominus de
Eppenstein est castrensis archiepiscopi in ipso Castro et in feodo oastrensi habet IL carradaa
vini in Loinstein. — Ueber den Grafen "Werner und dessen hier angeführten Besitzungen vergL
Schenk im Correspondenzblatt der Geschichtsvereine 1874, No. 7.
*) Hierzu im Gopiar die Randbemerkung „Siout probatur per quoddam Privilegium ecclesie
sanoti Jacobi, quod habet super quibusdam bonis in Badenheim. — Ueber diese wohl vor 1124
erfolgte Schenkung Udalriohs DI. von Eppenstein -Idstein vergl. Schenk im Correspondenzblatt
1874 No. 9; Mittheil, des Hanauer Bezirksvereins 1876, S. 13. — In dem Eppensteiner Lehnsbuoh
saec. 13 heisst es ferner: „Item vom bysthum zou Menoze die borg zou Eppenstein".
") Die Schenkung des Erzbischofs erfolgte 1128, vergL die bez. ürk.
Digitized by
Google
O. D., 1137—1140. 133
iu8ticiam, quoniam ipsi saturabuntur. Hac saturitate non solum nos, verum omnes,
qui cristiano censentur nomine, repleri optamus et ut diligant, esuriant et sitiant
iusticiam invitamus. Notum sit igitur ommbus diligentibus iusticiam, qualiter
predium apud Brubach collatum fuerit gcclesig sancti Michaelis Bigeberg. Tem-
pore predecessoris nostri domni Friderici archiepiscopi comitissa quedam Cflni-
gunda nomine de Bilistein, qug fuerat uxor Gisonis comitis, infirmitate preventa
consilium de salute animg a fratribus Sigebergensibus quesivit et ut ibidem sepeli-
retur expetiii Quod et factum est. Sed quia presentes non fuerunt ipsius heredes,
ministeriales distulerunt donationem facere ad altare usque ad eorum adventum.
Postea veniens domnus Ludewicus comea de Thuringia cum uxore sua, filia pre-
dictg Cunigundg, obtulit ad altare sancti Michaelis predium apud Brubach, quod
fuerat eiusdem predictg Cunigundg. Ubi cum quidam Godebertus beneficium suum
esse diceret et predictus comes post obitum prefatg doming liberum esse assereret
et id fratres propter talem contentionem accipere rennuerent, habito inter se
consilio predictus Godebertus beneficium suum comiti Lfidewico reddidit ea con-
ditione, ut tantummodo in vita sua illud retineret et singulis annis dimidiam
carratam vini in testimonium solveret et post eum nullus heredum sibi aliquid
usurparet, sed ex toto liberum gcclesig permaneret. Sic itaque predictus comes
prefatum predium apud Brubach pro anima predictg Cunigundg tradidit deo ad
altare. Insuper de suo singulis annis quamdiu Godebertus viveret aliam dimidiam
carratam vini dari constituit. His ita compositis predictus Godebertus iuravit
super sanctorum reliquias, quod in prefato predio numquam impedimento foret
gcclesig neque consensu neque consilio nee aliqua prorsus calliditate. Huius rei
testes sunt qui affuerunt cum domno Ludewico et Godeberto : Folpertus de Hepis-
velt et frater eius, Arnoldus senior de Bilistein, Arnoldus de Rükelingin, Metfridus
de Bilistein et frater eius Theodericus, Cünradus de Rükelingin, Gozwinus de
Rospen et frater eius Sigebodo, Erkembertus de Rospen et frater eius Adelbero,
Sigebodo de Hobach et frater eius Heinricus, Widerolt villicus, Paginus, Diet-
marus et Sigebodo albus de Sehteme, Thammo de Wimere, Ludewicus de Capela,
Ludewicus de Marburg, Arnoldus de Cuchenbach, Heinricus de Sconebach,
Wicherus de Benesburc, Udo de Sehteme, Udo de Hanafo. Insuper et seniores
ex familia de Rospen et de Bigeberg quam plures. Gerlacus villicus, Wolbero,
Knetelo, Sigewardus, Engilbertus, Hartmannus, Arnoldus, Guncelinus, Becelinus,
Leo, Waltherus, Bertrammus, Theodericus, Everhardus, Arnoldus et plures alii
Ut igitur hec inviolata permaneant et nee ipse Godebertus contra iuramentum
suum aliquid horum immutare audeat nee aliquis heredum eius prorsus quiequam
ex his sibi usurpare presumat, banno nostro et sigillo presens scriptum confir-
mamu8 dennunciantes ex parte domini nostri Jesu Christi, ne in predicto predio
quisquam prefatg Sigebergensi gcclesig violentiam inferat. Quod si fecerit, nisi
ammonitus cito resipuerit, apostolica auetoritate et nostra exeommunicationi
subiaceat.
Org. in Dflsseidorf mit dem S. des Erzbisohofs Arnold I., der demnach Aussteller ist
Gedr. Laoomblet U.-B. I, No. 37t
Digitized by
Google
134 1138 Ootober 21. — 1140 Februar 2—9.
195. — 1138 October 21.
Abt Gotfrid von Prüm verzeichnet die dem Kloster zu 8. Goar
gemachten Schenkungen, u. a. zu Nochara, Bachelo, Nastheden —
curiam quandam Swalbach cum quibusdam vineis in villa que
Campo dicitur consitis, welche Hermannus dux Francorum schenkte,
zu Prato, Milinc, "Walmdach und Bornacho, welche letzteren Hizecha
comitissa Suntheburcensis schenkte.
Xu. kal. Novembr^ anno incarnationis dominice M.C.XXX.YHI., anno
primo regni Cunradi imperatoris Romanorum augusti.
Aus neuerer Abschr. gedr. Mittelrh. U.-B. I, 555.
Goerz, Mittelrh. Regg. I, 1934.
196. — 1138.
Papst Innocenz IL gibt dem Propste Erenfrid in Winkel das
Privileg „liceat etiam vobis in sabbatto sancto et Pentecoste iuxta concessionem
dioecesani episcopi baptismum in supradicto cenobio monialium regularium in
Winkel celebrare".
Nach Severus Cap. rur. Ring, mitgetheilt von Roth I, S. 196.
197.— Im Lateran 1139 Aprii 25.
Papst Innocenz IL bestätigt die Privilegien und Güter des
Klosters Selbold. — — — — — — — — — — — — —
In quibus hec duximus annotanda, ecclesiam parochialem in Selboldt cum
appenditiis suis, agris et decimis, ita videlicet, ut de ea nulli persone nisi episcopo
respondeatis, vineas in Alta villa a Walthero et Hartmanno nobis concessaB
Datum Laterani - Vll. kal. Maii, incarnationis dominice MCXXXIX,
pontificatus vero domini Innocentii pape secundi anno X.
Gedr. Wenck, Hess. L.-G. üb, 86. Vergl. Dahl, Nass. Ann. Hlb, 75. JaffiS No. 5717.
198. — König Conrad III. nimmt die Kirche des h. Johannes auf dem
Bischofsberge und deren Güter in seinen Schutz, befreit
dieselbe von gewissen vogteilichen Abgaben bei dem Anfall
von Vermächtnissen und restituirt derselben die Güter,
welche sein Vorgänger König Lothar derselben unrecht-
mässig entzogen und Gerlach von Ingelheim geschenkt
hatte. — Worms 1140 Februar 2—9.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Cunradus dei misericordia
Romanorum rex me sanctorum patrocinio commendans Christi famulatum manu-
tenendum suscepi. Notum itaque esse volumus omnibus Christi fidelibus tarn
modernis quam futuris, nos regia manu nostra pro remedio animg nostrg ad
protegendam et conservandam beati Johannis baptiste in Biscovesberc a ) susce-
pisse ^cclesiam in omnibus acquisitis et acquirendis, tarn prediis quam ipsorum
prediorum incolis ubicumque locorum regni nostri sitis. Donavimus itaque b ) hoc
») BischoTesberg bei Guden. ist Lesefehler.
b ) Dessgleiohen igitur.
Digitized by
Google
1140 Februar 2-9. — 1140 yor M&rz 13. 135
ius fratribuB prefatp ecclesig, ut si quisquam hominum dives seu pauper divino
ductus amore hereditatem prediorum suorum eidem gcclesig donaret, nullius
advocati, nullius villici placito quicquam deberent aut Interessent, sed semel in
anno vel bis reditum suum pro quantitate prediorum persolventes reliquum
temporis absque vexatione cum quiete possideant. Preterea iudicio principum
eisdem fratribus recognovimus qugdam predia iniuste eis ablata et quondam eis
donata a quodam ministeriali nostro Gerlaho nomine de Ingilnheim a ) per manum
predecessoris nostri imperatoris Lotharii sita in prenominata villa. Ne autem
hanc traditionem nostram vel traditionis conditionem quisquam violentus b ) infringere
conaverit, hoc superscriptum sigilli nostri inpressione roborantes regalis banni
nostri auctoritate confirmavimus. Huic autem nostr§ donationi idoneos adhibuimus
festes, quorum nomina h§c sunt: Adelbertus Mogontinus archiepiscopus, Adelbero
Trevirensis archiepiscopus apostolicg sedis legatus, Buggo Wormaciensis epis-
copus, Sigefridus Spirensis episcopus, Gebehardus Argentinensis episcopus, Fride-
ricus dux, Adelbertus dux Saxoni§, Godefridus dux Lotaringe, Willeheimus
palatinus comes, Emicho comes de Liningin, Cänrat comes de Chirberc et frater
suus, Heinrich de Cazenellinbogo comes et cgteri quam plures tarn liberales )
quam ministeriales.
Signum domini Cunradi regis secundi Romanorum invictissimL (L. M.)
Ego Arnoldus cancellarius vice Adelberti Mogontini archicancellarii recognovi.
Anno dominicg incarnationis millesimo CXL, indictione DL 1 ), regnante. Cün-
rado Romanorum rege IL, anno vero regni eius II. Data Wormatig in Christo
feliciter. Amen.
Or. in München. Das aufgedrückte 8. des Königs in braunem W. ist zerbrochen, der
obere Theil verloren.
Nach demselben gedr. Guden., Sylloge S. 567, mit ungenauer Nachbildung des Mono-
gramms; 0. d. I, 122; Mon. Boica 29, 1, 269. Vergl. Stumpf No.3406; Wenck, Hess. L.-G. I, 240;
Will, Regg. Bei Roth I, S. 189, No. 14, 15, zweimal nacheinander regestirt.
199. — Erzbischof Adelbert IL von Mainz bestätigt dem Kloster
Johannisberg mehrere näher bezeichnete Güterschenkungen. —
1140 vor März 13").
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Adelbertus secundus divina
preordinante dementia Mogonting sedis archiepiscopus. Sanctorum patrocinio
commendari desiderans sanctum suum famulatum manutenere et donata sibi bona
») Das Wort ist mit verlängerter Schrift geschrieben.
b ) yiolentes bei Guden. ist Lesefehler.
c ) Von Guden. Syll. aufgenommen, C. d. I, 123, in B liberi u abgeändert.
') Irrig statt IU.
*) So von Will nach Massgabe des Regierungsjahres des Königs Conrad III. bestimmt.
Nach den Zeugen ist es nicht unwahrscheinlich, dass der hier beurkundete Vorgang in der Mitte
Februar d. J. etwa zu derselben Zeit, als die vorstehende Urk. des Königs Conrad £Q. für
Johannisberg ausgefertigt wurde, ebenfalls zu Worms verhandelt worden ist. Die Ausfertigung
der Urk. kann alsdann bald darauf in der Kanzlei zu Mainz erfolgt sein, der Erzbischof selbst,
der sich in dieser Zeit in der Begleitung des Königs befand, scheint erst gegen Ende Mai nach
Mainz zurückgekehrt zu sein.
Digitized by
Google
136 1140 vor März 13.
seu donanda per manus Christi fidelium auctoritate paternitatis nostrg protegere
Buscepi. Notum itaque esse volumus omnibus tarn futuris quam presentibus
catholicg fidei professoribus, qualiter quidam deo devoti dominici precepti non
surdi auditores scientes vilibus et transitoriis regnum Celeste et*) beatitudinem
glorig indeficientis comparari posse, deo et sancto Johanni baptistg in Biscoves-
berc pro remedio animarum suarum et parentum suorum de possessionibus suis,
que subtus annotate sunt, contulerunt. Matrona quedam Bertha nomine filia
Embriconis kamerarii quondam civitatis nostrg per manum mariti sui Godefridi
nuncupati de Imizelineswilre b ) prefato sancto Johanni baptiste absque omni
contradictione tradidit curtem in "Winchelo cum omnibus ad eam pertinentibus
vineis, agris, pratis, cultis et incultis, et capellam in ea sitam cum omnibus ad
eam pertinentibus, molendino et manso uno in Longesheim. Ad huius ergo
traditionis confirmationem prefata matrona marito suo Godefrido in idem consen-
tiente agros quosdam sitos in declivo montis, qui dicitur breitdenrot, in ipsa
traditione in usum fratrum predesignatg ecclesig concesserunt. Hoc condicto, ut
quoad ipsi vivant, reliquos eorundem prediorum reditus in manu sua tenentes
necessitatibus pauperum et egenorum inde subveniant, eis vero utrisque defunctis
predicti fratres curiam designatam cum omnibus ad eam pertinentibus et in ea
inventis in quiete et absque omni c ) calumpniatore possideant. Wernherus quidam
ministerialis noster de Rodenisheim prefatg gcclesig coniuncta manu uxoris sug
Gerdrudis et ibidem inclusg tradidit duos mansos in Gaulesheim d ) et duas curtes
in Pinguia cum quibusdam mancipiis utriusque sexus a deo sibi concessis. Lude-
wicus comes in Binegowe cum uxore sua Liudgardis subdens se in predicto loco
sancti Benedicti regule mansum unum terrg, que vulgo dicitur erbe, cum duabus
curiis ad eum pertinentibus et curtim unam in Loricho cum omnibus ad eam
pertinentibus yineis, agris, pratis, domibus domorumque areis prefate donavit
geclesig. Herchinbertus quoque quidam ministerialis noster de Hedersheim in
prefato cgnobio se devotg cum uxore sua subiciens vitg monastieg tradidit
monachis in eo deo famulantibus novem mansos, IUI?* sitos in Sundelingun et
duas curtes, HI. in Acrufthero cum tribus areis curiarum, HI. in Hedersheim et
DI. curtes cum XXXVI. mancipiis utriusque sexus. Henricus de Werstat
mansum I. in eadem villa situm cum duobus molendinis. Vuolframus de Alnges-
heim coniuncta manu uxoris sug Berthe curtim unam cum prediis ad eam
pertinentibus, vineis, agris, pratis. Wiegnandus eiusdem ville °) olim villicus duas
curtes ibidem sitas cum dimidietate omnium prediorum suorum. Adelbero
de Alzeia adhibita manu uxoris sug Gudg mansum et dimidium in Hesenesheim
et curtim unam in Winchelo cum prediis ad eam pertinentibus. Heberhardus
quidam curtim unam in eadem villa sitam cum sexta et sexta deeima parte
unius mansi terrg, quam appellant erbg, et mansum unum in WolferestaL
») ad bei Guden. ist Lesefehler.
b ) Nicht Imizelmegwilere wie Ghiden.
°) Bei Guden. ausgelassen.
d ) Algesheim bei Ghiden. ist Lesefehler.
') Fehlt bei Guden.
Digitized by
Google
1140 vor M&rz 13. — 1141 vor Mai 28. 137
Mengerus quidam in Altavilla curtim unam cum quarta parte uniuß mansi. Item
Henricus quidam eiusdem villg cognominatus de Wedereiba curtim unam ibidem
sitam cum quarta parte mansi unius. Godefridus quidam curtim unam in Hebrens-
heim cum manso uno ad eam pertinente. Henricus curtim unam in Winterheim
cum quarta parte mansi. In Winchelo a ) Wicgerus quartam partem, Qodefridus
octavam partem unius mansi legitimg et absque omni contradictione tradidit deo
et sancto Johanni baptistg in Biscovesberc. Horum vero pie devotionis donatione
cupientes participari auctoritate nostra traditiones suas roboravimus hanc cartam
sigilli nostri impressione signantes et sub anathemat§ confirmantes. Acta sunt
autem hgc multis idoneis testibus astipulantibus tarn laicis quam clericis, quorum
nomina hgc sunt: Henricus maioris gcclesig prepositus, Ludewicus sancti Petri
prepositus, Hartmannus prepositus sancti Stephani, Henricus custos maioris domus,
Arnoldus kamerarius, Hartwinus capellanus, Adelbero presbiter, Wernherus pres-
biter. Laici liberales: Henricus comes de Cazeneüenbogen, Sigefridus comes
de Nuringes, Conradus comes de Chireberc et alii complures b ). Ministeriales:
Embrico comes in °) Einegowe, Conradus et frater suus Mengodus, Graft, Heri-
bort, Henricus, Diedo de Gisenheim, Hartwicus et frater suus Arnoldus, Gisel-
bertus, Embricho filius Hartmanni, Embricho et frater suus Heinricus, filii Heinrici,
Marcquardus, Wulfericus, Adelbertus, Hunbertus de Winchelo, Giselbertus,
Arnoldus, Rothardus, Engelsalc, Embricho, Wicgnant, Embricho de Rudenesheim.
Facta sunt hgc anno incarnationis domini millesimo C.XL., indictione HI.,
secundo anno regni Conradi regia Romanorum augusti
Or. in München. Das aufgedr. 8. des Erzbischofs ist fast ganz zerstört.
Gleichzeitiges Indorsat: Curia sancti Bartolomei, dementsprechend zwei Indorsate saec. 15:
„Confirmatio bonorum in — curia ad sanctum Barthol omeum etc.
Gedr. Guden. I, 124.
Vergl. Will, Regg. I, 311.
200. — Erzbischof Adelbert IL von Mainz überträgt dem Kloster
Ilbenstadt ein Lehen zu Welversheim, welches das Kloster
von dem bisherigen Lehnsträger, dem erzstiftischen
Ministerialen Embricho, durch Tausch gegen Weinberge
zu Hattenheim und Winkel erworben hatte. — Glizberch 1141
vor Mai 28 1 ).
-$- In nomine sancte et individue trinitotis. Ego Adelbertus dei gratia
Moguntine sedis archiepiscopus. Dilectis in domino filiis Antonio Elvestadensi
preposito eiusque fratribus ibidem deo famulantibus in perpetuum. Servorum
dei pius affectus et sancte religionis studiosus fervor debet maiorum patrocinio
contueri et subsidio confoveri. Sic enim summo pastori grata erit nostre pasto-
ralitatis cura, si ecclesiastica prosperitas nostro favore vires accipiat et beneficiorum
nostrorum opitulationibus accrescat. Notum itaque esse cupimus omnibus tarn futuri
*) So zu verbinden, und nicht wie bei Guden.
b ) quam plures Guden. falsch.
°) Guden. falsch de.
*) Nach den Pontifioatejahren des Erzbisohofis.
Digitized by
Google
138 1141 vor Mai 28. — 1141 (December 8).
quam presentis evi Christi fidelibus, qualiter nos divine remunerationis intuitu con-
cambium inter iam dictam ecclesiam Elvestadensem et quendam nostrum hominem
Embriconem nomine concessimus. Reddidit enim idem Embricho in manus nostras
feodum, quod a nobis habebat in territorio ville Welversheim et ab ipsis fratri-
bus recepit vineas pro commutatione in Hatterheim et Winklo. Ut igitur secundum
illud apostolicum necessitatibus factorum communicantes in hoc pauperum Christi
necessariis consulamus et ipsorum memorie apud Jhesum nos adtentius commen-
demus, pro nostra nostrorumque salute hoc idem beneficium Elvestadensi ecclesie
in liberam possessionem libere contradimus, servorum domini ibidem regulariter
viventium futuris perpetuis temporibus usibus modis omnibus profuturum. Ut
igitur hec nostra elemosina firma et inconvulsa permaneat, presens scriptum
nostre imaginis impressione et subscriptorum testium astipulatione roborari in
memoriam testamenti dignum duximus. Adnectentes insuper sub perpetui ana-
thematis obligatione, ne qua secularis ecclesiasticave persona in hoc nostro dona-
tivo pacem fratrum invadendo vel ullis vexationibus fatigando sollicitare vel
inquietare presumat.
Actum Glizberch, anno dominice incarnationis MCXLI, indictione quarta,
concurrente II , epacta XI a , anno vero domini Adalberti pontificatus DI . Amen.
Heinricus prepositus domus, Arnolfus prepositus, Marcolfus prepositus, Goz-
bertus cantor, Heinricus prepositus et custos, Hartmannus decanus, Cunradus
magister, Qodescalcus, Bervych. Laici vero: Sigebertus comes, Sigefridus comes,
Otto palatinus de Widclingsbach, Cunradus Spor, Embricho comes Reni, Dudo,
Meingotus fratres, item Dudo, item Meingotus, Cunradus, Ortwinus fratres,
Gerlagus.
Gedr. Guden. I, 129; Würdtwein, not. de abb. Ilbenst. 29.
Sonstige Nachweise bei Will, Regg. I, 315.
201. — Erzbischof Markolf von Mainz bekundet, dass die Wittwe
Judith zu Steinheim dem Kloster S. Alban ihre Güter zur
Stiftung ihrer und ihres Mannes Memorien geschenkt, sich
jedoch den lebenslänglichen Niessbrauch vorbehalten habe.
- (Mainz) 1141 (December 8).
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Marcolfus divina operante
clemencia sancte Mogontine ecclesie archiepiscopus. Potissimum fore sensimus
saluti succedencium per omnia pro iuribus patrum in bono sequi vestigia prece-
dencium, quorum transmissa ad nos usi auctoritate eius per omnia cultum augere
in ecclesia decrevimus, qui suam in nobis misericordiam clementer ostendere
dignatus est omnibus. Unde notum fieri cupimus presentibus et futuris omnium
fidelium Christi generacionibus, qualiter venit ad nos ecclesie beati Albani
religiosus provisor et abbas Wernherus intimans, quanta devocione et quantis ad
eum lacrimis venerit matrona quedam Juditha nomine de villa Steinheim sita in
pago Rinegowe et omnia, que tarn in agris, quam in vineis cultis et excolendis
possedit, pro sua et mariti sui Eberhardi anima prefate ecclesie fratribus absque
omni contradictione tradidit atque delegavit. Ea tarnen condicione, ut ipsa omni
Digitized by
Google
1141 (December 8). — 1143 nach September 27. 139
tempore vitae sue bona illa in suos usus converteret, post mortem vero ipsius
universa, que haberet, cum omni suppellectile domus sue redigerentur a ) in usus
fratrum et sie illius beate mulieris et mariti sui memoria apud predictos fratres
haberetur in perpetuum. felicis oblatum fideliter minutum vidue, cui dominus
aeeepto fert graciam, ut diem ire eius preveniat, in qua divitum mundi memoria
perit cum sonitu et transit et in qua Christus pauper suorum nulluni aspernatur
nee proieit. Ut autem huius fidelis mulieris tradicio rata evis b ) omnibus et incon-
vulsa permaneat, presentem cartulam conscribi feeimus et sigilli nostri impressione
insigmri iussimus statuentes sub anathemate, ut, si quis testamentum hoc
temeraria attemptaverit presumpeione infringere, vineulo exeommunicacionis
astringatur, unde, antequam deo et ecclesie satisfaciat, numquam absolvatur.
Huius vero sie acte rei testes sunt: clerici Heinricus maior prepositus, Ludewicus
prepositus saneti Petri, Hartmannus decanus et prepositus saneti Stephani, Goz-
bertus cantor et prepositus saneti Johannis, Arnoldus prepositus de Aschafenburg.
Liberi homines : Boddo c ) et frater suus Warnhcrus, comes Sigefridus et frater
eius Gerhardus. Ministeriales: Roho d ), Embricho de Steinheim, Baldemarus
de Geispodesheim, Heinricus, Cuno de Mumenheim.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M°.C .XL .I°, indictione Hfl,
regnante Cunrado rege huius nominis HI , anno regni eius TTTT. (Data Mogoncie
VI. idus Decembr. e ).
Abschr. im Copialbuche des Stifts 8. Alb an, im Kreisarchive zu 'Würzburg.
Hieraus gedr. Joann. II, 747; weitere Nachweise bei Will, Kegg. I, 317; Soriba III, 1069.
202. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt dem Stifte S. Victor
den Besitz der demselben vom Erzbischof Willigis geschenkten
Gastzehnten, der Zehnten von seinem salischen Lande im
ganzen Bereiche des Erzstifts, sowie der von Kaiser Otto III.
geschenkten Güter in Thüringen und Sachsen. — 1143 nach
September 27.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Henricus dei misericordia sanete
Moguntvne sedis archiepiscopus huius nominis primus. Cum inter labentis seculi
transitoria nil magis precellat, quam in se redeuntibus annis bonorum forte operum
memoria, constat esse ioeundius, hiis totam mentis aciem maneipare virtutibus;
virtutum quippe manifesta sunt opera, ideirco frequenter de exterioribus diseimus,
quod de interioribus sentire possimus. Noverint igitur Christi fideles tarn futuri
quam presentes, qualiter nobis dilecti beati Victoris foras murum Moguntie cano-
nici, sibi collate temporalis subsidii a fidelibus dispensationis negligentiam metuentes,
nostre confirmationis testimonium expetebant sibi in futurum preeaventes, ne
quod aliquando patrum informavit antiquitas, succedens aboleret vetustas. Nos
vero etsi non per omnia dignum tarnen duximus, precedentium patrum in aliquo
a ) redintegrentur bei Joann. ist Lesefehler.
b ) Joann. in durch Lesefehler.
c ) Joann. änderte in Boppo.
d ) Nicht Robo, wie Joann. selbst S. 919 richtig besserte.
e ) Die eingeklammerten Worte sind von einer Hand saeo. 17 nachgetragen.
Digitized by
Google
140 1143 nach September 27.
sequi vestigia; divino etenim cultui sicut aliquid superaddere sie in nullo detra-
here satis est laudabile. Quapropter sacrosaneta Christi ecclesia patrum adaueta
subsidiis succedentium semper est munienda presidiis. Igitur omnem deeimationem
hospitalitatis a beate memorie patre et predecessore nostro Willegyso Mogontie
metropolis arebiepiscopo et apostolice sedis legato prefate ecclesie beati Victoria
ibique deo famulantibus ob temporale subsidium seimus et fatemur antiquitus
traditam. Porro nos interpellante fideli nostro eiusdem ecclesie Gerlaho prepo-
sito et rogatu fratrum a tanto auetore et huius ecclesie fundatore W. ft ) eiusque
venerabüibus successoribus archiepiscopis dechnationes nostre salice terre, sive in
agris, sive in silvis extirpatis seu extirpandis, eultis vel excolendis, antiquis et
novalibus, omnigenorum quoque pullorum et peecorum, nichil excipientes, in omni
episcopatu nostro tarn in orientali Germania, quam in Saxonia, seu in Norzun
et in pagis Mogontie adiacentibus, videlicet Wetreibe, Monnegowe, Rinegowe,
KTachgowe, per decursus etiam fluminum Reni et Mogoni, velut in Hosten, pratis,
paschuis, insulis et ad dispensationem eorum pertinentes deeimas in Cheterecho
et Bischofesberc, quasdam etiam yinearum et agrorum in Dulcenesheim ad lumi-
naria noctis per nos ordinata, immo ubicumque sita sunt eorum bona Tel deci-
mationes, tradita tradimus, stabilita stabilimus, confirmata apostolica auetoritate
et nostra innovantes confirmamus. Preterea bona, que dominus Otto piissimus
Imperator huius Hominis tercius suggerente prenominato patre Willegyso in
memoriam sui dilecteque sororis Sophie de propriis prediis et redditibus sitis in
Turingia et Saxonia, scilicet Geisbotesleiben, Chindeshusen, Salemannesbrunnen,
Escheveberc, Husun, Harstal et ultra flumen Unstrut Merchesleibe, Godenhelingun,
Grabaho, Cornere, Hohungun cum pertinentibus ad easdem villas familiis, manci-
piis, silvis, pratis, paseuis, eultis et incultis, aquarum decursibus eidem ecclesie
liberalitate regali contradidit, item stabilimus et confirmamus. Confirmatio autem
huius rei ne alieuius postmodum tepescat infirmatione, ne etiam ullius emula
annichiletur contradictione, nostre auetoritatis testimonio venerabilium personarum
subsignari et muniri iussimus impressione. Testes sunt: Hartman saneti Martini
de domo prepositus, Ludewicus saneti Petri prepositus, Anshelmus prepositus
sanete Marie ad gradus, Arnolt prepositus de Aschafenburc, Godebolt prepositus
de Frisier, Hertwin prepositus saneti Johannis, Ludewic prepositus de Franchen-
yvort, Willehelm scolasticus de domo. Capellani: Sigeloch, Gunrat, Berewic,
Giselbret, Linunc. Canonici saneti Victoris : Adelbero decanus, Cunrat scolasticus,
Stephan cantor, Hertwin custos. Liberi: Hereman balatinus comes, Emicho comes
de Linungun, HeShrich comes de Cazenelenbogen, Cunrat comes de Kereberch,
frater eius Emicho, Wolfram comes de Wertheim, Gerhart comes de Nuringes,
Gerhart comes de Berebach et frater eius Henric, Godefrit de Hosteten,
Ministeriales: Embricho comes de Rinegowe, Dudo, Megingoh b ), Erlewin, Wal-
pret, Dietwin, Ruthart, Ernest
a ) Hierzu im Copialbuohe die Bandbemerkung von anderer, gleichzeitiger Hand: Nota
Willegisufl dioitur fdndator eoolesie.
b ) „(vicedominuB) frater Dudonis" Zusatz von Bodmann, die beiden letzten Worte vielleicht
aus dem Or.
Digitized by
Google
1143. — 0. D n o. 114&-1153. 141
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C.XL.1H ., indictione
TL, sub rege Conrado huius nominis tercio, anno vero II . ordinationis domini
Henrici Mogontiensis archiepiscopi
Schriftprobe vom Or. und Collationirung des Abdrucks bei Joann. II, 585 mit demselben
Ton Bodmaun in seinem Handexemplar von Joann. auf der Stadtbibliothek zu Mainz ; Zeichnung
des von Bodmann noch in wohlerhaltenem Zustande gesehenen aufgedr. S. des Erzbischofs
daselbst S. 197.
Abschr. im Copialbuche des Stifts S. Victor zu Darmstadt. Gedr. Joann. II, 585; vergL
Will Regg. I, 323. — Zur Datierung ist die römische Indiction angewandt
203. — Gertrud von Rüdesheim, die Rheingräfin Hadewigis und
Agnes schenken dem Kloster Johannisberg Güter zuLorch,
Ingelheim, Ockenheim und Wackernheim. — 1143.
Noverint Christi fideles, quod Gertrudis de Rudisheim soror nostra legavit
ad altare sancti Nicolai pro salute amine sue parentumque suorum quatuor iugera
vinearum in Loricho et tres solidos in Ingelnheim coram Arnoldo de Rudisheim,
qui in hanc traditionem suum adhibuit assensum et yoluntatem. Hadewigis
etiam soror nostra tradidit per manum fratris sui Embrichonis ringravii unum
mansum in Ockinheim cum edificiis, areis, agris, pratis, pascuis et omni iure,
quod in eodem manso habere videbatur, hoc adiecto, ut ipsa ad finem vite
sue usum de his bonis habeat et nobis exinde annis singulis unum solidum
persolvat in censum. Agnes laica filia Riclindis coniuncta manu sororis sue Gude
apud nos recluse dedit nobis curtem suam in Wackkirnheim cum mancipiis
utriusque sexus sub hac lege, ut sua apud nos quotannis agatur memoria. Hanc
donationem dominus Heinricus archiepiscopus collaudavit et canonice confirmavit
Datum anno domini MCXLHI. Testes aderant Ruthardus abbas Eber-
bacensis, Erinfriduß ft ) prepositus de Winckelo, Godefridus de Hoste, Hermannus
de Stecklenberg, Wolfricus de Winckelo, item Wolfricus de Moguntia et alii
quam plures.
Abschr. von Schott im Ü.-B. zur Gesch. des Rheingr. Hauses; hiervon Abschr. bei Eind-
Hnger 137, 44, der irrig statt Johannisberg, wie Schott hat, Bleidenstatt schrieb. Der Druck bei
Will, Mon. Blid. S. 25, wo ausserdem die Urk. in »Drei Regesten von Kindlinger u zerlegt ist,
und Roth II, 4 ist hiernach zu berichtigen bezw. zu streichen.
204. — 0. D., C. 1143— 1153.
Cives Mogontine metropolis bekunden, qua cautela pactionis Arnoldus
ministerialis et noster concivis et uxor eius Geba cum tribus fratribus Dudone,
Meingoto, Hartwino ministerialibus et concivibus nostris convenerunt — — —
Mansum unum et curiam habent in Winkelo, quorum medietatem fratribus, qui
sunt in monte sancti Johannis, aliam fratribus qui sunt in Everbach pro remedio
animarum suarum post mortem utriusque contradiderunt. — — — — —
Or. in Darmstadt.
Gedr. Baur, Hess. Ü.-B. II, No. 7; Stumpf, A. Mog. No. 50.
a ) Kindlinger und nach ihm Roth falsch Reinfridus.
Digitized by
Google
142 1144 Mai 28.
205. — Pap st Lucius IL ertheilt dem Kloster S. Alb an bei Mainz die
Bestätigung seines Güterbesitzes, insbesondere des Besitzes
der Kirche zu Höchst. — Im Lateran 1144 Mai 28.
Lucius episcopus servus servorum dei dilectis ßiis Ghiarnero abbati monasterii
sancti Albani quod iuxta Maguntiam situm est eiusque fratribus tarn presentibus
quam futuris regulärem vitam professis in perpetuum. Apostolici moderaminis
clementig convenit, religiosos diligere et eorum loca pia protectione munire.
Dignum itaque et honestati conveniens esse cognoscitur, ut qui ad gccleaiarum
regimen assumpti sumus, eos a pravorum hominum nequitia tueamur et apostolicg
sedis patrocinio foveamus. Eapropter dilecti in domino filii vestris rationabilibus
postulationibus clementer annuimus et monasterium sancti Albani, in quo divino
mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et
presentis scripti patrocinio communimus statuentes, ut quascunque possessiones,
qugcumque bona idem monasterium in presentiarum iuste et canonice possidet
aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum,. oblatione
fidelium seu aliis iustis modis deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque
successoribus et illibata permaneant. Ecclesiam vero sancti Justini, qug est in
Hosteden, quemammodum a bone memorig Rothardo Maguntino archiepiscopo
canonice vobis concessa est et scripto suo firmata, honores quoque et dignitates,
quas beati Albani monasterium usque ad moderna tempora iuste habuisse dinos-
citur, per presentis scripti paginam vobis et per vos eidem monasterio confirmamra,
Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat prefatum monasterium temere
perturbare aut eius possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere aut ali-
quibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur vestris et eorum,
pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis pro-
futura. Salva Maguntini archiepiscopi canonica iusticia et apostolicg sedis auc-
toritate. Si qua igitur in futurum gcclesiastica secularisve persona hanc nostrg
constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temptaverit, secundo
tertiove commonita si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque
sui dignitate careat reamque se divino iudicio existere de perpetrata iniquitate
cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine dei et domini redemptoris nostri
Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districtg ultioni subiaceat
Cunctis autem eidem loco iusta servantibus sit pax domini nostri Jhesu Christi,
quatinus et hie fruetum bong actionis pereipiant et apud districtum iudicem
premia gterng pacis inveniant. Amen. Amen. Amen.
(Symbol.)
Lucius catholieg ecclesig episcopus ss. Bene valete.
fEgo Conradus Sabinensis episcopus ss.
fEgo Theodewinus sanctg Rufing episcopus ss.
fEgo Albericus Ostiensis episcopus ss.
fEgo Imani8 Tusculanus episcopus ss.
fEgo Gregorius presbiter card. tit. Calixti ss.
fEgo Rainerius presbiter card. tit. sanete Prisce ss.
fEgo Wido presbiter card. tit sanetorum Laurentii et Damasi ss.
Digitized by
Google
UM Mai 28. - UM Deoember 2. , 143
fEgo Nicolaus presbiter card. tit. sancti Cyriaci ss.
f Ego Reinerius presbiter card. tit. sancti Stephani in Celio monte ss.
fEgo Aribertus presbiter card. sanctg Anastasig ss.
fEgo Hugo presbiter card. tit. sancti Laurentii in Lucina ss.
fEgo Julius presbiter card. tit. sancti Marcelli ss.
fEgo Ghregorius diaconus card. sanctorum Sergii et Bachi ss.
fEgo Odo diaconus card. sancti Georgii ad velum aureum ss.
fEgo Gerardus diaconus card. sanctg Marig in Dominica ss.
fEgo Octavianus diaconus card. sancti Nicholai in carcere Tulliano ss.
fEgo Guido in Romana ecclesia altaris minister indignus ss.
fEgo Rodulfus diaconus card. sanctg Lucig in Septa solis ss.
Datum Laterani per manum Baronis sancte Romane ecclesie subdiaconi,
V. kal. Junii, indictione VII., incarnationis dominicg anno M C X°Lini ., ponti-
ficatus domni Lucii papg secundi anno L
Or. mit wohlerhaltener Balle an rothgelber Seidenschnur in München.
206. — Papst Lucius IL bestätigt die dem Kloster Ilbenstadt vom
Erzbischofe Heinrich I. von Mainz gemachte Schenkung
von Gefällen zu Erbach und Eltville. — Im Lateran 1144
December 2.
Lucius episcopus servus servorum dei dilectis filiis Antonio Elvestadensi
preposito eiusque fratribus tarn presentibus quam futuris regulärem vitam pro-
fessis in perpetuum. Quoties illud a nobis petitur, quod rationi et honestati
convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis
congruum impertiri suffragium. Eapropter dilecti in domino filii vestris iustis
po8tulationibus clementer annuimus et beate dei genitricis semperque virginis
Elvestadensem ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et
nostra protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus statuentes,
ut quascunque possessiones, quecunque bona eadem ecclesia in presentiarum iuste
et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel
principum, oblatione fidelium seu aliis iustis modis deo propitio poterit adipisci,
firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus hec propriis
duximus exprimenda vocabulis: in villa Eberbach censum unius mansi vinearum
et in Altavilla censum dimidii mansi, quem frater noster Hemicus Moguntinus
archiepiscopus vobis donavit et scripto suo firmavit. Prohibemus autem, ut eius-
dem loci advocaüam nullus sibi usurpare presumat, sed sicut hactenus ab omni
advocato libera et quieta de cetero maneat. Decernimus ergo, ut nulli omnino
hominun liceat, prefatam ecclesiam temere perturbare aut eius possessiones auferre
vel ablatas retinere, minuere aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integre
conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus
omnibus profutura salva apostolice sedis auctoritate et dioecesani episcopi canonica
rastitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostre
constitutionis paginam sciens contra eam venire tentaverit, secundo tertiove com-
monita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisve sui dignitate
Digitized by
Google
144 1144 December 2. — 1144.
careat reamque se divino iudicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a
Bacratissimo corpore et sanguine dei et domini redemptoris nostri Jesu Christi
aliena fiat atque in extremo examine distriete ultioni subiaceat. Cunctis autem
eidem loco iusta servientibus sit pax domini nostri Jesu Christi, quatenus et hie
fruetum bone actioniß pereipiant et apud districtum iudicem premia eterne pacis
inveniani Amen.
Ego Lucius catholice ecclesie episcopus subscripsi.
Datum Laterani, per manum Baronis sanete Romane ecclesie subdiaconi,
TUT, nonas Decembris, indictione VII., incarnationis dominice anno MGXXXXIHI.,
pontificatus vero domini Lucii II. pape anno primo.
Nach einer Abschr. gedr. Marburgisohe Beyträge zur Gelehrsamkeit ED, 158; Würdtwein
Not. de abb. Ilbenst. S. 31.
Vergl. WiU Regg. 8. 324, 20.
£07.Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt die von dem Propste
Hertwin zu 8. Johann dem Kloster Eberbach gemachte
Schenkung eines Hauses zu Mainz, von Gütern zu Eltville
undWalluf, sowie eines erzbischöflichen Lehens. — Mainz 1144.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Heinricas divine providenti^
dispositione sanete Moguntine sedis archiepiscopus huius tiominis I. Apostoli sunt
verba salubriter nos commonentis „Dum tempus habemus operemur bonum" ad
omnes, maxime autem ad domesticos fidel Domestici nostre verg fidei plane
sunt Uli, quorum mens cglo dedita serviunt ei incessabiliter, cui subduntur omnia,
qug in celis sunt et in terris. Et quia gfficaces sunt pro modulo suo in eius
glorioso servitio, credimus, quod in nobis minus est, eorum nos assequi apud
deum omnipotentem instantissimarum orationum adiutorio. Omnis itaque noverit
posteritas tarn presentium quam futurorum, qualiter prepositus saneti Johannis
Hertwinus spe accensus saneti desiderii et ea plenius corroboratus nostra licentia
et permissu per fideiussores Ernostonem, Arnoldum longum, Cunradum de Hepen-
hefde curtim suam in Maguntia, de qua canonicis beati Martini V* persolvuntur
solidi singulis annis, preterea domum in Alta villa cum vineis illic attinentibus
vel quiequid in Waldafo agrorum vel vinearum possidebat, pro remedio animg
sug et parentum suorum fratribus deo servientibus in Eberbach contradidit.
Beneficium quoque episopale 1 ), quod ab archiepiscopo Adelberto concessum
tenebat, antecessori nostro Marcolfo reddidit. Quod idem archiepiscopus tum pro
memoria sui tum rogatu ipsius predicti prepositi gcclesig beatg Marig in Eber-
bach contradidit. Retractans itaque secum idem prepositus ab abbate memorati
loci idem beneficium hac reeepit conditione, ut karratam vini singulis annis inibi
deo servientibus persolveret, post mortem vero ipsius gcclesia memorata sibi
*) Erzbiflohof Marculf legte durch Schenkung auch den Grund zum Hofe Drefoen. „Marculfuß
Moguntine sedis archiepiscopus inioiavit ouriam nostram Dreisen ad perpetuam apud nos sui
nominis memoriam. Nam sumens de dominicalibus bonis suis que diountur fronegSt donarit
ecclesi^ nostr^ fundum palustrem inter Altam villam et Eberbach, qui ut modo ambitus curie
Dreisen cum horto ipsi curie adherente. tt Ooul. Mem. I, fol. 36 (Notiz a. cL J. 1211); Bodmann
8. 75; vergl. Will, Regg. I, Vo. 817.
Digitized by
Google
1144. — 0. D., wahrscheinlich 1144. 145
tradita libere et quiete recepta possideret. Super hanc igitur traditionem rogatu
ipsius nostri fidelis prepositi cartam hanc .conscribi et sigillo nostro signari pre-
cepimus et ne quis contra hgc se opponat vel temerario ausu violentiam aliquam
inferre audeat, testium idoneorum, qui presentes affuerunt, nominibus plenius
confirmavimus. Testes hi sunt: Hartmannus maioris ecclesig et sancti Stephani
prepositus, Lodevricus prepositus sancti Petri, Heinricus custos, Gerlaus decanus
et prepositus, Anseimus prepositus beatg Marig ad gradus, Willehelmus magister
scolarum, Werneherus abbas sancti Albani, Heinricus abbas sancti Jacobi, Cüno
abbas sancti DysibodL Capellani : Berewicus, GodefHdus, Cunradus, Siglo. Liberi :
Herimannus comes palatinus, Emmecho comes de Liningun, Cunradus comes et
frater eius, Emmecho, Wolframus comes de Wertheheim et frater eius Thiderus.
Ministeriales: Dudo et frater eius Meingotus, Embrico, Rüthardus» yicedominus
et filius eius Arnoldus, Folpertus et filius eius Godeboldus, Salmannus Walpodo
et alii quam plures.
Acta sunt hgc inMaguntia, anno dominicg incamationis millesimo C°.X°L1LL1 .,
indictione YL 1 ), sub Cunrado rege huius nominis II . feliciter amen.
Or. in Miltenberg. Ton dem aufgedrückten S. des Erzbischofs in braunem W. ist nur
ein Bruchstück erhalten. Von den Indorsaten sind zu bemerken: 1) ein dem 12. Jahrh. ange-
höriges „Testamentum Hertwini de WaltaftV, 2) ein solches des 13. Jahrh. „Testamentum
domini Hertwini prepositi sancti Johannis de curia in Maguntia et bonis in Alta villa et in
^Waldaffo et de quodam benefioio episcopali etc. tt , welchem eine Hand des 16. Jahrh. hinzufügte
„et curia nostra in Reioharthusen, quae omnia nobis dedit propter salutem anime suae
anno 1144"*).
Unvollständige und interpolierte Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 88. Gedr. Bodmann S. 130
nach dem Or.; Wenck H 90; Rössel, Eb. U.-B. I, S. 16, nach der Absohr. im Ocul. mem. —
Weitere Nachweise bei Scriba HI, 1077; Will 328, No. 39.
208. — Abt Anselm von Johannisberg bekundet eine seinem Kloster
gemachte Schenkung von zehn Mark. — 0. D., wahrscheinlich 1144.
In nomine sanäe et individue trinitatis. Ego Anshelmus cenobii sancti
Johannis baptistg in Bischovesberch solo nomine dictus abbas cum fratribus meis
notum esse volumus universis fidelibus tarn presentibus quam posteris, qualiter
donmus Lupboldus canonicus sanctg Marig ad gradus in Moguntia et quedam
matrona Gfida nomine zelo pig devotionis ducti, cum temporalibus gterna, cum
terrenis cglestia conparare desiderantes, decem marcas ad emendum allodium
gcclesig nostrg contulerunt tali videlicet condicto, ut quamdiu vixerint, ipsis ad
sustentationem decem maldra siliginis Pinguensis mensurg et una carrata vini de
rebus gcclesig annuatim persolvantur. Cum vero alterum vel alteram decedere
contigerit, de prefato censu singulis annis in anniversaria commemoratione
defuncti ad refectionem fratrum quinque solidi reddantur. Post obitum autem
utriusque tota summa integraliter in usum gcclesig redigatur, hoc tarnen adiecto,
*) Unrichtig statt VII.
*) Ist der dem 16. Jahrh. angeh5rige Zusatz zu dem Indorsat, welchen Baer, Gesch. von
Eberbach I, 203, nicht benutzte, begründet, woran wohl nicht zu zweifeln, so bildete dieses
Lehen die Grundlage des Klosterhofs Reichartshausen. Baer a. a. O. ist demnach zu berichtigen.
Codex dlpL Hms. 1,1. 10
Digitized by
Google
146 0. D., wahrscheinlich 1144. — 0. D., wahrscheinlich 1144.
quod bis quinque solidi divisim in anniveraario utriusque fratribus reficiendia in
caritate annuatim impendantur et preterea in anniveraario bong memorig Walten
subdiaconi de Yelevnile duo solidi. Hoc igitur quatinus ratum et inconvulsum
permaneat, scripto presentis paging fideliter commendavimus et sigilli nostri
impressione sanctivimus asstipulatione.
Presentium testium fratrum videlicet ipsius conventus Cunradi prioris, Bene-
dicti prepositi, Cunradi custodia, Hartmanni cantoris, Cünradi cellerarii, Ember-
chonis capellani et ceterorum eiusdem gcclesig fratrum.
Or. in München. Das aufgedrückte S. von braunem W. ist am unteren Rande beschädigt.
Dasselbe hat 65 mm. Durchmesser; es zeigt das Brustbild des h. Johannes, in der R. die Palme
haltend, die L. segnend erhoben. Umschr. f Scs. Johannes Baptista. Dasselbe S. an der
folgenden Urk. Eine Abbildung desselben nach einem dritten, am Rande sehr beschädigten
Exemplar gibt Bodmann Tab. III, No. 6, ohne im Texte die Urk. zu bezeichnen, welcher das
S. angehört. Bodmann's Abbildung ist insofern nicht genau, als in der Umschrift nicht Sanctua,
sondern Scs zu lesen ist. — Die unten Taf. I gegebene Abbildung ist genau.
Indorsat von einer Hand saeo. 15: „Anseimus abbas. 1144".
209. — Abt Anselm von Johannisberg bekundet, dass die in sein
Kloster aufgenommene Matrone Cunha zu Oeisenheim dem-
selben ihren Besitz daselbst vermachte. — 0. D. y wahr-
scheinlich 1144.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Anshelmus dei gratia qualis-
cunque abbas £cclesi§ beati Johannis baptistg in Bischovesberch notum esse volo
omnibus Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris, qualiter matrona quedam
de Qisenheim nomine Cünha vilibus et transitoriis gterna comparare desiderans
tradidit deo et sancto Johanni duas curtes in Gisenheim cum omnibus ad eas
pertinentibus vineis, agris, cultis et incultis ob iugem sui et suorum prede-
cessorum memoriam aput fratres in prefata gcclesia deo famulantes. Et quia
domino iubente summe perfectionis est, omnia relinquere et deo ministrare,
prefata matrona omnibus relictis patrocinio beati Johannis baptistg in prefato
loco se ipsam contradidit et regulärem vitam secundum preceptum beati Bene-
dict! subiit. Nos itaque volentes ei etiam in futurum providere, ne quid detri-
menti pateretur, communi consensu. fratrum constituimus, ut annuatim et cottidie
tarn in indumentis quam in victualibus reciperet, quicquid fratribus daretur.
Insuper marcam argenti et reditus alterius curig, qug sita est in foro, ad supple-
mentum necessitatis sug annuatim ex eisdem prediis persolvendum in festo sancti
Martini constituimus. Ut autem hec rata et inconpulsa in futurum permaneant,
hoc superscriptum sigilli nostri impressione roboravimus.
Testes autem sunt huius rei: Nartwicus, Embercho, Cunradus, Benedictes,
Hartmannus, Emecho et ceteri fratres tarn iuniores quam seniores.
Or. in München. Das aufgedrückte, kreisförmige Siegel des Klosters in braunem W. ist
bis auf die nicht mehr lesbare Umschrift wohl erhalten ; es ist von demselben Stempel wie das
auf vorstehender Urk., die Urk. selbst jedoch von anderer Hand. Auf der Rückseite findet sich
ein ziemlioh gleichzeitiger Vermerk „Curtes in Gyssenheim", sowie die Jahreszahl 1144 von
derselben Hand, welche dieselbe auf vorstehender Urk. vermerkte.
Digitized by
Google
1145 Tor Mutz 13. 147
210. — Erzbischof Heinrich L von Mainz bestätigt die durch Erz-
bischof Ruthard erfolgte und vom Papste Lucius IL genehmigte
Ueberweisung der Kirche zu Höchst an das Kloster S. Alban,
sowie dessen Privilegien und Güterbesitz. — 1145 vor März 13 x ).
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus dei gratia sanctg
Magunting sedis archiepiscopus omnibus Christi cultoribus tarn futuris, quam
presentibus in perpetuum. Suscepti cura regiminis nos admonet, religiosam vitam
ducentes digng remunerationis beneficio prosequi, ut et laboribus suis non ingratos
nos inveniant et ipsi de indulta sibi gratia meliores semper proficiant. Sicut
enim laudabile est et discretum, reverentiam et honorem maioribus exhiberi
debitum, sie rationabile atque iustum videtur, prelatos quosque commissos sibi •)
diligere atque b ) eorum iustis peticionibus pias semper aures aecomodare. Qua
caritatis diligentia cum omnibus debitores existamus, iniuneti tarnen pastoralis officii
ratio in filios sanctg Magunting gcclesig cogit nos esse propensiores et in eos
preeipue, qui matri ipsi se exhibent devotiores. Noverint itaque quique deum
timentes tarn futuri, quam presentes, qualiter fratres nobis devoti et fideles
monastica religione degentes in gcclesia beati Albani Maguntig dirigente eos ad
nos venerabili viro abbate suo Heinrico privilegium presentabant a summe sedis
pontifice Lucio huius nominis Ü . 3 ) gcclesig sue transmissum et ut, quod ibi
continebatur, confirmarem °) sub apostolica legatione intimabant. Continebatur
autem tarn in litteris ab apostolica nobis sede directis, quam etiam in iam
memorato apostolieg auetoritatis privilegio, ut gcclesia beati Justini, qug est in
Hosteden, quemadmodum a bong memorig Ruothardo archiepiscopo ipsi monasterio
concessa est et scripto 3 ) confirmata, ita de cgtero permaneat et ut quascumque
possessiones, quecumque predia idem monasterium a constitucione sua usque ad
hgc tempora possidet aut in futurum largitione regum, concessione pontificum,
donatione prineipum, oblatione fidelium deo propicio potuerit adipisci, firma ei
suisque habitatoribus et inconvulsa perseverent d ). Honores nichilominus et digni-
tates, quas beati Albani gcclesiam usque ad moderna tempora constat habuisse,
videlicet ut fratres eius, quotiens ordines celebrantur, primi post principalis
gcclesig canonicos vocentur et ut in publicis stationibus et in oblatione, qug
singulis annis in cgna domini persolvitur, prima post episcopalem sedem habeatur,
per ipsius scripti paginam constat iam dictis fratribus et per eos eidem monasterio
confirmata. Quia igitur nostri officii est, sanetam matrem nostram Romanam
gcclesiam venerari, diligere eiusque mandatis in omnibus obedire nee institutis
predecessorum nostrorum in aliquo contraire, eius legationem omni debita obe-
dientia amplectentes, quod ipsa confirmavit, confirmamus ideo maxime, quia sie
*) sibi commiasos Joann.
b ) et Joann.
c ) confirmaretur Joann.
d ) pennanerent Joann.
l ) Nach Massgabe des in der Urk. angegebenen Regierungsjahres des Königs Conrad ID.
") Vergl. No. 206.
») VergL No. 135.
10*
Digitized by
Google
148 1145 vor März 13. — 1145 Mai 30.
ipsam gcclesiam antiquitus iuste habuisse cognovimus. Decernimus ergo, ut nullus
omnino prefatum monasterium audeat perturbare, honores eius et dignitates anti-
quas aliquatenus inminuere, possessiones eius auferre, ablatas retinere aut aliquo
vexationis genere fatigare. Si quis autem contra hanc nostre institucionis paginam
insurgere temptaverit, thesaurizat sibi iram in die ire et, si non digna satia-
factione emendaverit, in extremo examine districtj ultioni in perpetuum cruci^
andus subiacebit. Ut autem hoc, quod statuimus, inconvulsum et stabile de egtero
pennaneat, data in prevaricatores sentencia damnationis cartulg huic sigilli nostri
inpressionem fecimus aptari probabilium adhibentes testimonia personarum, quarum
h§c nomina sunt: Hartmannus maioris gcclesig prepositus, Gerlahus decanus
"maioris £cclesi$ et prepositus sancti Yictoris, Heinricus custos sancti Martini
et prepositus in Erfesfurt, Willehelmus magister scolarum, Anshalmus prepositus
sanctg Mari§ ad gradus, Hertwinus cantor et prepositus sancti Johannis, Godes-
calcus prepositus sanctg Marig in campo, Arnoldus camerarius et prepositus in
Ascafenburch, Burchardus prepositus in Ichinburch, Sigiloch prepositus in Norzun.
Acta sunt autem hgc anno dominicg incarnationis millesimo C°.XL°.V°,
indictione VIEI*, regnante glorioso Cunrado rege, anno regni eius VII , super
nos autem regnante domino nostro Jhesu Christo Amen.
Schön geschriebenes Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbisohofs in München.
Undatiertes Transsumt, ausgestellt vom Bischöfe Heinrich II. von Worms (1217 — 1234),
dem Abte G. von Bleidenstatt u. a. ebendaselbst.
Abschr. im Copialbuch des Stifts S. Alban im Kreisarchive zu Würzburg.
Gedr. Joann. n, 750. Yergl. Will, Regg. I, 828. Scriba, Begg. HI, 1079.
211.— Erzbischof Heinrich L von Mainz bestätigt den regulirten
Canonikern Augustinerordens zu Gottesthal bei Winkel
die Schenkung des Erzbischofs Markolf, übergibt ihnen das
Hospital bei dem Dome zu Mainz, genehmigt die Erwerbung der
Capelle und von Weinbergen zu Marienborn und gestattet ihnen
die Ausübung der Pfarrrechte zu Gottesthal. — Mainz 1145 Mai 30.
C. In nomine scmcte et individuq trinitatis. Heinricus divina favenie dementia
Maguntine sedis archiepiscopus huius nominis /"!** Quia in dilectione dei et
proximi universa lex pendet et prophetg, in hoc summopere cura nobis adhibenda
est, ut iuxta apostolum providentes bona non solum coram deo, sed etiam coram
omnibus hominibus pro spe vitg eterng stipendia pauperum Christi de thesauris
bonitatis dei augere summopere studemus. Notum ergo esse volumus tarn
presentibus quam futuris universis Christi fidelibus, qualiter predecessor noster
Marcolfus archiepiscopus insulam iuxta Altam villam sitam *) regularibus fratribus
in valle dei iuxta Winchelam contradidit excolendam ipsorum usibus ea scilicet
') Die Gottesthaler An lag nach Ausweis älterer Karten Eltville gegenüber dicht am
linken Ufer bei Heidesheim und ist jetzt in Folge Versandung des Rheinarmes mit dem Lande
verbunden. Gottesthal gehörte der obere, grossere Theil der Au, welcher nach einer Vermessung
von 1617 38 Morgen 23 Ruthen fasste, der untere Eberbach gehörige Theil führt auf einer Karte
yon 1575 den Namen Dreiser Au. Die aus der Au entstandene Niederung bei Heidesheim heisst
jetzt Nonnenau.
Digitized by
Google
1145 Mai 30. 149
conditione, ut memoria anniversarii ipsius haberetur. Quam traditionem compro-
bantes ratam duximus de nostro etiam addentes hospitale pauperum ante gccle-
siam maiorem constitutum Erenfrido preposito regulari de loco predicto et
successoribuB ipsius delegavimus, ut supervenientibus egenis ex prebendis illic
deeignatis cura et solatio pro modo suo subvenirent et vita superstite diem ordina-
tionis nostre memorialiter peragerent, exutos vero nos a corpore annuatim diem
nostrg depositioniß vigiliis et missarum sollempniis deo commendarent, obitus etiam
venerabilium antecessorum nostrorum domini Adelberti senioris atque iunioris
continuis orationibue pro collatis elemosinis recolerent. Concambio etiam facto
cum canonicis beati Johannis baptistg in villa Brunnun 1 ) IL iugera vinearum ex
bonis fratrum, capellam in honore beati Michahelis cönsecratam et hospitali
coniunctam in ius suum prepositus predictus in presentiam nostri suscepit.
Licentiam quoque, si necessitas incubuerit, baptizandi et sepeliendi in valle •)
memorata concessimus. Et hoc petitioni ipsius assensum prebentes addidimus, ut
quandoque eo defuncto una cum preposito beati Cuniberti christiani b ) fratres in
capitolio suo orationes ad deum pro requie ipsorum recolentes impensa ab ipsis
beneficia frequentarent. Ut igitur hjc firma et stabilita permaneant, cartam
presentem conscribi et sigilli nostri impressione muniri precepimus roborantes
eam verbo virtutis dei et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, inter-
dicentes anathemate nostro, ne huic traditioni se aliquis iniuste opponat. Et
testes, qui interfuerunt, subtus adnotavimus: Hartmannus maioris gcclesig prepo-
situs, Gerlaus sancti Yictoris prepositus et maioris gcclesig decanus, Anseimus
prepositus sanctg Marig ad gradus, Godeboldus prepositus Frislariensis, Burchardus
prepositus Jhecburgensis, Siglo prepositus Northunensis. Capellani: Giselbertus,
OodeMdus, Cfinradus, Rudingus. Comites: Godefridus de Spaneheim, Gerlaus
de Veldece °), Gerhardus de Nueringes. Liberi: Gerhardus de Hagenuhusun,
Gerlaus de Bädinge et frater eius Ortwinus. Ministeriales: Meingotus vice-
dominus, Dfido scultetus, Embricho de Giseneheim, Wolvricus de Winchela,
Wolframmus de Hatereheim, Salmannus "Walpodo et alii quam plures.
Acta sunt hgc anno dominic$ incarnationis M.C .X°L.V°, indictione VIEI*,
regnante Cunrado rege Bomanorum huius nominis HI . Data in Maguntia,
m°. kaL Junii feliciter amen.
Or. im 8i-A. Bas aufgedrückte S. des Erzbiflchoft in braunem Wachse, 97 mm. im
Durchmesser, ist gut erhalten.
Nach einer fehlerhaften Abschrift gedruckt Guden. 1, 167, einzelne Oorrecturen aus dem Or.
Bodmann 8. 232. Yergl. Wittmann in der Zeitschr. des Mainzer Vereins II, 141 ; Will I, 318,
No. 9, 329, No. 46; Wagner, Stifter II, 306; Zaun, Landcapitel S. 190. Bei Roth I, 197, findet
sich von eben dieser Urkunde ein zweimaliges Regest aus dem Drucke bei Gudenus, R. No. 2, 3 ;
in Ho. 3 wird das Datum III. kal. Junii aufgelöst in „vor September 1".
*) Gudenus irrig „villa".
b ) So das Or. Guden. las oder vielmehr änderte Cristano ohne Grund. Der gleich-
zeitige Propst von S. Cunibert in Cöln Hess Yolcoldus, urk. erwähnt 1144, Lacombl. I, 352. —
Die Beziehungen dieses Propstes zum El. Gottesthal sind nicht aufkl&rbar.
°) So das Or., das schwer erklärbare n Noloke tt des Druokes bei Guden. ist auch in die
Regesten Wffl's übergegangen.
*) Marienborn bei Mainz.
Digitized by
Google
150 1145 Juni 30.
212. — Erzbischof Heinrich L von Mainz setzt das Verhältniss der
von ihm geweihten Kirche zu Wildsachsen zur Mutterpfarrei
Nordenstatt fest. — Mainz 1145 Juni 30.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia
Maguntine sedis archiepiscopus, huius nominis 1"!"* Ut sublimitas sanct§ ecclesi£
vigeat et populus ad cultum verg fidei proficiat, per situs terrg oratoria ad
laudem creatoris omnium et sanctorum eius gdificata consecrantur, in quibus
salus de vera salutg cordibus credentium infusa confirmetur. Hoc prefigurayit
veritas loquens ad discipulos suos: In domo, inquit, patris mei mansiones mult£
sunt, qug mansiones gcclesias dei congrue possunt signare *), in quibus aluntur
doctrina veritatis, qui preordinati sunt in regno summg feUcitatis. Notum ergo
esse volumus omnibus tarn presentibus quam futuris, qualiter cives in Witele-
sassen f ) dei instinctu attracti gcclesiam in fundo Hertwini, fratris Dudonis atque
Meingozi*), in archidiaconatu Lodewici, beati Petri prepositi, satis decentem
extruxerunt et nos ad eandem consecrandam precibus suis humiliter invitaverunt.
Quorum annuentes petitioni, presente memorato archidiacono gcclesiam consecra-
yimus, cui mansus unus in dotem collatus est, quam collationem auctoritate
hostra confirmavimus. Parrochiano etiam de Norderestat b ) Richardo et succes-
soribus ipsius °) decima et X. solidi hoc pacto annis singulis designati sunt, ut
vel ipse parrochianus vel, quem habere posset ad celebrandum inibi divinum
obsequium constituto sollempnitatum tempore procuraret. Constituimus etiam, ut
in pascha, pentecosten et in nativitate domini baptismum et cetera divina agenda
et sepulturam in predicta d ) matrice gcclesia sicut prius per omnia observent, nisi
quos suprema necessitas vel ad sepeliendum vel ad baptizandum urget. In
rogationibus etiam cum reliquiis sanctorum more suo devote ad eandem matrem
suam procedant. Synodis et capitulis archidiaconi sicut iuris est subiecta sit et,
dum necessitas expetit 6 ), baptizandi et sepeliendi inibi facultatem habeant. Et
ut ista rata et inconvulsa maneant, rogatu archidiaconi nostri Lodewici cartam
presentem conscribi et sigillo nostro imprimi testesque, qui interfuerunt, subtus
adnotari iussimus: Gerlaus prepositus sancti Victoris et maioris gcclesig decanus,
Burchardus prepositus de Jechburc, Siglous prepositus de Norzun. Capellani:
Giselbertus, Godefridus, Rudingus, Luinungus. Liberi: Heinricus comes deThidesse,
Arnoldus de Hagenowe, Cunradus de Walleresteim. Ministeriales : Dudo scultetus
de Maguntia et frater eius Wernerus et Wienandus, Thiderus, "Werneherus
dapifer, Cunradus pincerna, Cunradus et Hethenricus mariscalei et alii quam
plures.
Acta sunt hec anno dominieg incarnationis millesimo C.XL.V ., indic-
a ) Signari das Or. ecclesiis — signari G-uden.
b ) Nordenstat G-uden.
°) suis Guden.
d) Fehlt bei Guden.
ö ) exigit Guden.
l ) Vergl. No. 155.
') Yergl. Sauer, Lehnsbücher der Herrsch. Bolanden 8. 77.
Digitized by
Google
1145 Juni 30. — 1145 November 6? 151
tione Vil al ), sub Cünrado rege ßomanorum huius nominis DI , feliciter. Data
in Maguntia, II. kal. Julii.
Or. mit schön erhaltenem, 1. aufgedrücktem S. in München. Geschrieben von derselben
Hand wie die vorstehende Urk. No. 211.
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mag. No. 1 (Mainzer Bücher No. 17) im Ereisarchivo zu Würzburg.
Gedr. Guden. I, 174.
Will, I, 329.
213. — Pfarrer Adelbero zu Welterod und Lipporn gestattet dem
Kloster Schönau den Verkauf eines von ihm geschenkten
Gutes zu Weier zum Eintausche eines Gutes zu Ahlbach,
überweist demselben die ihm hierfür resignirten Güter zu
Bachheim und Dessighofen und macht weitere Schenkungen
zu Welterod und Lipporn, sowie für die Ausstattung der
Kirche zu Schönau. — 1145 November 6?
Quia misericordig dei non est numerus et quia ipso iubente terrenis c§lestia,
caduciß gterna comparari possunt, sapere est, si de nostris, quas divina nobis con-
tulit misericordia, facultatibus Christi pauperibus donativa erogare ceperimus.
Quapropter ego Adelbero gcclesiarum sancti Petri in Weiterrode sanctique Florini
confessoria in Libbrunne solo nomine sacerdos dominis ac fratribus nostris,
monachis scilicet sancti Florini in Sconaugia, cuius ego tarn condicione quam
devotione devotus famulus, beneficium ex meo comparavi a quodam Cunrado
de Elise 2 ) in Were 8 ) situm X. solidorum censum persolvens, quatinus merear
firaternitatis ipsorum particeps esse et suarum sanctarum orationum communionem
recipere. Decrevi autem idem beneficium usui ipsorum taliter deservire. Quinque
solidos custodi assignavi in preparationem nocturni luminis ad altare sanctg crucis.
Alios quinque ad opus fratrum aput necessarium secus dormitorium ipsorum
ordinavi Contigit autem idem beneficium fratres nostros una cum abbate ipsorum.
domino Hildelino scilicet in commutatione alterius beneficii in Albach 4 ) siti post-
modum vendidisse et nobis II . alia in predictos usus resignasse in Bacheim
scilicet et in Dissicoben 6 ) qug ita per nos distributa sunt. Bacheim in opus
nece88ariarum sub prioris tutela consistens. Dissicoben custodi deserviens. Simi-
Hter etiam a quibusdam Cuneza scilicet de Gisenheim et Ruthardo filio eius
de Rothenberch beneficium in Weiterrode conparatum tradidimus fratribus in
elemosinam. Nee non et in Libbrunne beneficium invadiatum est nobis pro
XV. marcis argenti purissimi in nullius percussuram numismatis redactL Quod
si me vivente vel carne soluto solutum fuerit, fratres nostri reeipiant argentum
omnino providentes, in usum gcclesie se illud esse reservaturos. Nee non alia
atque alia sicut deus nobis pro sua gratia contulit. His predictis addidimus
nostrg paupertatis dona. Signum gcclesie malus, bong, estimationis casulam,
l ) Unriohtig statt YHI.
■) Elz.
*) Ober- und Niederweier Amt Hadamar.
«) Ahlbach desgl.
*) Ober- und Niederbachheim A. Braubach, Dessighofen A. Nassau.
Digitized by
Google
152 1145 November 6? — 1145.
calicem quinque fertonum ponderis, stolam argento paratam, albam, humerale.
Dormitorium ipsorum usque ad tabulata de nostro constructum est. Hgc deo
teste scripto mandare curavimus, non ut me ista commemorantem notet elatio,
sed ut pro facto nostrorum tarn presentium quam futurorum fratrum frequens
adyivet oratio.
Actum, ordinatum, dispositum in presentia domini Hildelini Sconaugiensis
gcclesi? primi abbatis et aliorum tunc temporis fratrum inibi deo famulantium :
Godefridi prioris, Ricwini claustralis prioris, Wecelini custodis, Ricwini, Seberti
pre8biterorum, Ermfridi, Hartlibi diaconorum, Petri subdiaconi, Nibelungi, Rudolfi,
Berngeri, Heinrici, Heinrici accolitorum, Antonii, Ricwini, Heinrici puerorum,
Hartmudi, Stephani, Hiltwini, Cunradi, Cunradi conversorum.
Anno domini M°.C .XL°.V% Vlll . idus Novembris, die dominico.
Nicht besiegeltes Or. im Besitze des Vereins für Nasa. Geschichte. VergL Annal. XV, 147. —
Die Daten stimmen nicht, da der 6. November 1145 nicht auf einen Sonntag, sondern auf einen
Dienstag fiel. Der unzweifelhaft vorliegende Fehler ist sehr auffallend und schwer zu erklären.
Entweder ist die Jahreszahl verschrieben oder die zu idus gehörige Zahl zu ändern. Die dem
Jahre 1145 zunächst liegenden Jahre, in welchen der 6. November auf einen Sonntag fiel, sind
1149 und 1155. Dass der Schreiber MCXLY statt MCLY schrieb, läset sich vielleicht eher als
möglich annehmen, als dass dieser aus Yergesslichkeit es sollte unterlassen haben, bei MCXLY
die weitere Zahl Uli hinzuzufügen. Auffallend bleibt ein solches Yersehen in der sehr sorg-
fältig geschriebenen Urk. immerhin. Dieses ist jedoch in demselben Masse der Fall hinsichtlich
des Monatsdatums. Halten wir das Jahr 1145 als AusBteUungsjahr fest, so müssen wir, da der
Schreiber sich bezüglich des dies dominicus schwerlich im Irrthume befunden haben kann, not-
gedrungen YIII. idus in III. idus ändern. Der 11. November j. J. war ein Sonntag. Die Annahme
eines Versehens in der Angabe des Monats, etwa so, dass statt Decembris irrig Novembris
geschrieben, führt gleichfalls nicht zu einer Lösung.
214. — Erzbischof Heinrich L von Mainz erlaubt seinem Ministerialen
Wigand, zu Hornau eine Kapelle zu bauen. — Mainz 1145.
In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia
Maguntine sedis archiepiscopus notum esse volumus tarn presentibus quam futuris
Christi fidelibus, qualiter ministerialis quidam ecclesie nostre Wigandus nomine
et uxor eius Wiltrud in longa senectute progressi Oratorium seu capellam in
proprio fundo Hornawe, ubi frequentius divino possent vacare officio, in honorem
beate Marie virginis omniumque sanctorum constituere et sufficienter dotare
volentes, nostram super hoc expetierunt licentiam et auxilium. Hos igitur, ut
pium eorum propositum feliciorem sortiatur effectum, in structuram eiusdem
capelle consentimus atque precipimus, ut ipsa tanquam filia ecclesie matrici omni
fidelitatis obsequio maneat subjecta et nullo casu, nisi rationabilis exigit necessitas,
ab illa separari valeat. Ut autem nostra hec concessio firma persistat et incon-
vulsa, hanc cartam inde conscribi et sigilli nostri impressione fecimus muniri.
Huius rei testes sunt: Hartmannus maior prepositus, Ludewicus prepositus sancti
Petri, öerlacus prepositus sancti Victoris et decanus maioris ecclesie, Hertwicus
prepositus sancti Johannis, Erinfridus prepositus de Winkelo, Bertoldus comes
de Nithehe, Embricho comes de Rinegowe, Salmannus Walpodo, Mengotus
vicedominus et frater eius Dudo, Wernherus dapifer, Cunradus pincerna et alii
quam plures.
Digitized by
Google
1145. - 1145. 153
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.XLY., indict. VII., sub
Cunrado Romanorum rege tertio. Data Maguntie feliciter amen.
Abechr. von Schott in dem Urkundenbuche zu dessen Geschichte des Rheingräflichen Hauses.
215. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt die von dem
Cleriker Zacheus gemachte Schenkung eines Mansus zu
Hattenheim an das Kloster Eberbach. — Mainz 1145.
Zeugen: Hartmannus maioris gcclesig prepositus, Gerlaus sancti Victoria
prepositus et maioris gcclesig decanus, Arnoldus camerarius civitatis et prepositus,
Oodeboldus prepositus Frislariensis et camerarius curig, Burchardus prepositus
de Jechburc, Heinricus comes de Seine, Arnoldus de Bächun, Thiderus de "Werthe-
hehn, Burchardus de Heggestat, Hartungus et frater eius Wernerus de Erps-
fordia, "Wernerus dapifer, Cunradus pincerna, Hedenricus et Cfinradus mariscalci
et alii quam plures.
Acta sunt anno dominicg incarnationis millesimo C.XL°.V., indictione VHI a .
Data Maguntig feliciter amen.
Or. im 8t.-A. Das aufgedr. S. des Erzbischofs beschädigt.
Abschr. im Oc. mem. I, fol. 37.
Gedr. Guden. I, 172; Bossel, Eb. U.-B. I, 8. 21. Ver&l. Will I, 329, No. 48.
Im Abdr. RoesePs zu verbessern: S. 21 Z. 1: sanote — individue; 8. 22 Z. 8: eterne.
216. — Abt "Werner von S. Alban bei Mainz trifft Bestimmungen
über Einkünfte seines Klosters. — 1145.
In nomine sancte et individue trinitatis. — — — ego Wernherus dei
gratia cenobii martyris Christi Albani abbas licet indignus notum volo fieri
cunctis fidelibus tarn futuris quam presentibus, qualem vel quare talem distribu-
tionem fecerim de nobis commisse ecclesie bonis nostro labore amplificatis et ab
hereditariis possessoribus in nostros usus pecunia comparatis. — — — —
Curtim similiter fratris Dudonis in Gysenheim cum adiacente sibi vinea et alterius
parte vinee fratribus tradidimus, ut in festivitatibus omnium sanctorum sanctique
Hartini in utraque duobus ferculis ipsis inde serviatur. — — — — — —
In Mummenheim curtim nostram et quicquid iuris nostri ibidem erat, cellerario
consignavimus, ut exceptis XV unciis, quibus dimidio mense fratribus inde serviri
consuetudinarium est, de aliis, que supersunt, et de his, que in Heideresheim et
Hedderesheim similiter eidem contulimus, VI talenta persolvat, que addita
IV talentis, que de vineis in Loricho persolvuntur, X talenta faciunt, ex quibus
XXX diebus dominicis singulis IV uncias deputavimus. In Hedderesheim predium
pro Adelheida inclusa oblatum camerario concessimus. — — — — — —
Acta sunt hec et conscripta et sancti Albani martyris sigilli impressione
munita, anno incarnacionis domini MCXLV, indictione VHI, Cunrado regnante,
domino Henrico venerabili archiepiscopo Maguntine sedi presidente.
Gedr. Joann. II, 749.
Digitized by
Google
154 1146 April 5. — 1146 November 13.
217. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt dem Propste
Hildebold zu Höchst die Ueberlassung des dortigen Zehntens
von Seiten des Stifts S. Victor zu Mainz gegen eine jähr-
liche Abgabe von zehn Mainzer Schillingen. — Mainz
1146 April 5.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus sancfcg Maguntinj?
sedis archiepiscopus huius nominis primus. Cum omnis rei maxime detrimentum
sit negligentia, summopere in re conservanda adhibenda est futurorum Providentia.
Paulatim enim labore magno sepe recolligitur, quod vel senio vel oblivione vel
custodum desidia distrahitur. Huic ergo rei simile ne forte contigeret, fratres
beati Victoris foras murum Maguntig, quorum cottidiana stipendia sunt decima-
tiones nostrg salic$ terrg tarn in orientali Germania quam in Saxonia et in
omnibus vicis vel villis nostri episcopatus, precavere cogitabant. Decimationem
itaque ut diximus nostrg salicg terrg in villa Hosteden super ripam Mogoni
ubicunque sitam et illuc pertinentem, in agris, in vineis, in hortis, in animalibus
per manum nostram fratri Hildiboldo eiusdem loci preposito suisque successoribus
tali conventione incommutabiliter committentes tradiderunt, ut ipse suique succes-
sores annuatim ad vincula sancti Petri prenominatis fratribus beati Victoris
X. solidos Magunting monete indubitanter inde persolvant. Quo facto ut istud
testimonio nostri sigilli confirmarem, obnixe rogaverunt idque apud nostram
benevolentiam iure talibus promptam facile optinuerunt. Igitur ut hec rata
permaneant, confirmata esse nostri impressione sigilli subiunctis testibus tarn
futuri quam presentes cognoscant. Testes sunt isti: Hartmannus principalis
ecclesie prepositus, Gerlachus prepositus de sancto Victore, Sigelochus prepositus
de N orzun, Burchardus de Gicheburc prepositus, Gisilbertus prepositus de Wilene-
burc. Capellani: Cunradus, Linunc, Rudinc, Adelbero decanus sancti Victoris,
Cunradus magister, Stephanus cantor et reliqui eiusdem martiris canonici. Liberi:
comes Wolframus de Wertheim et frater eius Ditherus, Arnoldus de Hagenowa,
Gerlachus de Buchun. Ministeriales: Cunradus de Haepenhefde, Cunradus pin-
cerna, Wernherus dapifer, Cunradus marscalcus et alii plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M^.XLVI 1 ), indictione Villi
Data Moguntie, nonas Aprilis.
Or. in München, mit beschädigtem S. des Erzbischofs. Hiernach gedr. Stumpf, A. Mog.
No. 31. Wffl, Regg. I, 331.
218. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bekundet die Stiftung des
Augustinermönchsklosters Retters durch den Grafen Gerhard
vonNürings. — Mainz 1146 November 13.
C. In nomine scmcte et mdividue trinitatis. Heinricus divina dementia
< <
Magtmtinorum archiepiscopus. Omnibus confugientibus sub protectione nostrg
') In Folge eines Bisses im Perg. ist in der Jahreszahl Y nur undeutlich erkennbar,
vergl. Stumpf, Einl. S. XXXI.
Digitized by
Google
1146 Noyembör 13. 155
defensionis et pro variis utilitatum causis aures nostr§ benignitatis querentibus
pro spe retributionis $tern§ aperimus, ut per condescensionem, quam proximis
nostris et maxime deo famulantibus exibemus, nos in tempore supremg necessi-
tatis veram salutem consequamur. Notum ergo esse volumus universis tarn
presentibus quam faturis Christi fidelibus, qualiter comes Gerardus de Nuenringes
quicquid in Reteresse et in Brubach *), qug nunc vallis sanctg crucis apellatur,
possidere dinoscebatur in molendinis, pascuis, pratis, silyis, cultis et incultis
agrorumque cultura per manus nostras omnipotenti deo et beato Martino in
Maguntia pro remedio anim$ sug, et *) parentum suorum ea contulit ratione, ut
fratres perpetuo inibi manentes secundum regulam beati Augustini religiosam
vitam ducerent. Nos ergo ipsius bonam voluntatem circa cultum divinum et
religionem considerantes et Studium pig actionis, quod servis dei exibebat, appro-
bantes traditionem in presentia nostri factam auctoritate officii nostri confirma-
vimus. Et ne se aliquis opponat vel contradicat, paginam presentem conscribi
et sigilli nostri impressione muniri iussimus et anathemate nostro, verbo spiritus
saneti et potestate beatorum apostolorum Petri et Pauli interdiximus, ne hgc
aliquis infringere presumai Quod si quispiam impetere b ) presumpserit, damp-
natus c ) gterng maledictioni subiaceat nee partieeps beatg immortalitatis . esse
mereatur. Testes qui huic interfuerunt traditioni, adnotari iussimus, ut ex omni
parte veritas corroboretur. Quorum hgc sunt nomina: Hartmannus maioris
gcclesig prepositus, Lodewicus prepositus saneti Petri, Gerlaus prepositus saneti
Yictoris et maioris gcclesig decanus, Anseimus prepositus beatg Marie ad gradus,
Arnoldus camerarius civitatis, Willeheimus magister scolarum, Hertwinus cantor,
Emmecho comes de Nuerburc, Arnoldus de Bucho, Heinricus de Tidesse, Cfln-
radus de Walleresteheim. Ministeriales: Dudo et frater eius Meingotus vice-
domüms, Embricho de Giseneheim, Dudo scultetus et frater eius Wichnandus,
Wernerus dapifer, Cunradus pincerna, Cunradus d ), Dragbodo et Hedenricus
mariscalei et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominieg incarnationis millesimo CXL.YL, indic-
tione Vlli., regnante Cunrado rege Romanorum hidus nominis DI . Data et
confirmata in Maguntia, idus Novembris, feliciter in dei nomine amen.
Or. in München. Das aufgedr. 8. in braunem W. ist fast ganz zerstört. Auf dem freien
Baume zwischen der Zeugenreihe und der Datirungszeile ist eine weitere Bestimmung des Erz-
bischofs Heinrich in fünf Zeilen und einigen Worten nachgetragen, aber durch Rasur getilgt, so
dass die Worte ohne Anwendung von Beagentien nicht mehr zu lesen sind.
Gedr. Guden. I, 176; Kremer, Or. Nass. n, 169. Nachweise bei Will, Begg. I, 331.
*) quam bei Guden. ist Lesefehler.
b ) Guden. inVertere durch Versehen.
c ) Yon Guden. ausgelassen.
d ) Yon Guden. ausgelassen.
x ) Braubach, nach der Gemarkungskarte noch jetzt Name der an die Gemarkungen von
Hornau und Sohneidhain stossenden Flur der Gemarkung Fischbach. Yergl. auch die Bemerkung
Ton Wenck, Hess. L.-G. I, 351.
Digitized by
Google
156 1146 November 20.
219. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz incorporiert dem Domkapitel
die Kirche zu Geisenheim, bestimmt die Einkünfte des
Scholasters und Pförtners und bestätigt den Besitz einer
Weinrente zu Lahnstein. — Mainz 1146 November 20.
G. In nomine sancte et individue trinüatis. Heinrious divina favente dementia
Maguntine sedis arckiepiscopus. Sanctorum patrum vestigia fide ac devotione
summopere nobis imitanda considerantes et in vineg cultura patrisfamilias plena
felicitate denarium adipisci cupientes, pervigili cura ab ipsis rudimentis adoles-
centig laborando operam dedimus in domo domini, scilicet gcclesia beati patroni
nostri Martini, subveniendo fratrum necessitatibus et solatium ipsis exhibendo,
ut conquisito lucro crediti laboris gaudium intraremus*) salutis et perpetug pacis
recolentes animo verba domini dicentis: Qui in minimo, inquid, fidelis est, et b )
maiori fidelis est. Noscant ergo per succedentes seculorum generationes omnes
catholicg ecclesig filii presentes et futuri, qualiter dei ineffabili cooperante miseri-
cordia nos cura regiminis prediti non immemores exstitimus fratrum et domi-
norum nostrorum et circa nos ipsorum studio exhibito devotionis. Sedula enim
meditatione tractavimus, quali modo benigne consulendo defectum ipsorum sustenta-
remus et penuriam stipendiorum, quam multo tempore paciuntur, quantum valemus
in presentiarum, relevare non omittemus. Ad q dum ) investituram
gcclesig in Gisenheim libere hoc modo fratribus concessimus, ut presbitero electo
a fratribus copia, qug sufficiens videatur, usibus illius deputetur, residuum vero
communi fratrum cedat utilitaü Qui presbiter a decano investituram, ab archi-
dyacono curam animarum suscipiat. Preterea perpendimus, quod predicti fratres
nostri de iure scolastico circa suorum cognatorum scolarium videlicet canonicorum
domesticam provisionem cum magistro scolarum ad lites indebitas et contentiones
frequentius prorumpere consueverunt. Ut ergo in his occasio litis penitus deficiat
et in ecclesia Maguntina pax et concordia magis ac magis proficiat et convalescat,
prelatis ecclesig Maguntine consentientibus, honorabili quoque viro paci ac fraterng
caritati omnimodis intento Willehelmo scolarum magistro quam devote postulante,
X. libras in Studerneheim magistro scolarum annuatim persolvendas stabili iure
tali tenore donavimus, quatinus in hac parte salvo et incorrupto iure omnium
aliorum tarn presentium quam succedentium scolasticorum Maguntini episcopatus
memorati fratres nostri consanguineis suis scolaribus canonicis de stipendiis preben-
dalibus in domibus suis victum et vestitum eo moderamine provideant, ut etiam
ipsi ex hoc sui laboris consolationem percipiant et magistri scolarum de predictb
reditibus sui iuris debita compensatione non careant. Ut etiam adhuc d ) status
honoris sanctg Magunting sedis in hoc provehatur, V. libras in Apolde cantori
delegavimus. Preter hec omnia ut claustralis religio redintegretur, qug paulatim
negligentia labi videbatur pro eo, quod non °) erat constitutum, unde ianitor ad
») intremns das Copiar und nach diesem (Juden.
b ) et in das Cop. und (Juden.
°) Loch in der Urk. Von öuden. übergangen.
d ) ad huius Guden.
e ) non fehlt bei Guden.
Digitized by
Google
1146 November 20. — 1147 April 6. 157
custodiam dormitorii deputatus aleretur, elemosinam nostram, qu§ de Lorecho
singulis annis proveniebat, ad supplementum illius defectus concessimus. Octo
maldra siliginis, II maldra tritici et II aveng, maldrum I. leguminis et dimidium
Balis, IUI, gallinas, XX* ova, V e solidos, funiculum lignorum metitum Xu 1 ?
pedum longitudine et XTT, altitudine, et amam vini. Hgc dominis et fratribus
prompta voluntate tradentes et YL carradas vini in Logestein a predeccessoribus
nostris designatas auctoritate officii nostri corroborantes anathemate nostro in vir-
tute spiritus sancti et potestate beatorum apostolorum Petri et Pauli interdiximus,
ne se aliquis opponat vel contradicat Orationibusque eorum assiduis nos commen-
davimuß, quatinus dies ordinationis nostrg vita superstite V°. kaL Octobris 1 )
memoriter agatur, post consummationem vero vite presentis anniversarii nostri
dies loco suo prenotatus vigiliis missarumque officiis in memoriam nostri celebretur.
Ad muniendam ergo nostram traditionem et ad corroborandam rei veritatem
paginam presentem conscribi et sigilli nostri impressione signari iussimus anno-
tatis infra testibus nomine tenus qui interfuerunt: Hartmannus maioris ecclesig
prepositus, Lodowicus prepositus sancti Petri, Gerlacus prepositus sancti Victoris
et decanus maioris ecclesig, Anshelmus sanctg Marie *) ad gradus, Arnoldus prepo-
situs et camerarius, Willeheimus magister scolarum, Hertwicus cantor, Burchardus
prepositus de Jechenburc, Sylous prepositus de Northun, Hartmannus prepositus
sancti Mauricii, Godescalcus prepositus de Mügstat, Lodowicus prepositus de
Frankenfort Capellani: Qisebertus, Cunradus, Oodefridus, Rudingus. Laici:
comes Rfibertus de Lurenburc, Gerhardus comes de Nfiringes, Bertoldus comes
de Nithe, Arnoldus de Haganowen, Heinricus de . une b ), Embrico de Novo Castro,
Thidericus de Gireberc c ), Heinricus de Thidesse d ), Embrico de Gisenheim, Dudo
et frater eius Meingotus vicedominus, Dfido scultetus, Wienandus et Wernerus
firater eius, Ernestus et filius eius Helphricus, Folpertus et Wernherus officiales,
Wernerus dapifer, Cönradus pincerna, Cunradus, Dragbodo et Heidenricus maris-
calci aligque quam plures notg et ignotg e ).
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M°.C°.XLYI ., indictione V1U .,
regnante Cunrado rege Romanorum huius nominis HI . Data et confirmata XH .
kaL Decembris in Maguntia feliciter in dei nomine amen.
Or. in München, beschädigt, das S. ist abgefallen.
Abschr. im Lib. reg. eccL Mog. Ko. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarchive zu Würzburg.
Gedr. Guden. I, 179. Sonstige Drucke und Nachweise bei Will I, 381. Yergl. auch Zaun,
Landcapitel 242.
220. — Erzbischof Heinrich L von Mainz schenkt dem Stifte 8. Victor
eine Hof statte zu Eiedrich. — Mainz 1147 April 6.
In nomine sanete et individue trinitatis. Henricus divina favente dementia
Maguntine sedis archiepiscopus. Si quis misericordiam dei consequutus de suis
») Yon Marie ab schrieb eine andere Hand.
b ) Loch im Perg. Yon Guden. Übersehen.
c ) Birbero Guden., was auch Will aufhahm.
d ) Yor Embrico de Gisenheim schiebt Guden. Meingotus ein.
*) Die letzten Worte, im Or. zerstört, fehlen bei Guden.
l ) 1142 September 27. Yergl. Will S. 319, No. 2.
Digitized by
Google
158 1147 April &
facultatibuß ecclesie dei aliquid contulerit famulantibus, id profecto divine, non
humane dispensationis esse cognoscimus et revera negligentes, in quo Talent,
dum sibi ignoscunt, tandem, quid amiserint, consequenter perdendo cognoscuni
Noverit ergo Christi fidelium posteritas, qualiter fratres nostri, beati videlicet
Victoria canonici, omnium in episcopatu decimationes novalium tarn in cultis,
quam colendis silvarum extirpationibus ex antiquo possideant. Porro dum in villa,
que dicitur Kedercho, cum decimatione sua nullum haberent refugium, ubi con-
gregata reconderent, recondita observarent, nostwim ut solebant adierunt patro-
cinium nichil ambigentes, etiam cum consilio affore auxilium. Ego vero, quid
huic fratrum suggestioni. expediret, mecum deliberans decrevi, uti de dominicali
curte ibi sita necessitati, imo utilitate eorum aream exponere, quod utique ßicut
ipsi devotissime postulabant, ita et ego devote consulere cogitabam. Convocatis
igitur prioribus nostris, qui tunc aderant, et ministerialibus una cum vicedomino
nostro Meingoto prefatam aream beato Yictori martyri sibique famulantibus
propria manu libere sub anathemate tradidi, ita ut nemo in presentiarum Tel
deinceps aliquam decimam vel censum in eadem area requirat vel accipiat aut
ullam exactionem faciat. Eisdem etiam fratribus decursum aque, quem non
solum ad molendinorum, sed ad alios usus nostra eis sollertia, dum eorum eram
prepositus, acquisierat, quidam autem civis urbis bene notus Ruthardus quali-
cumque modo tempore nostri episcopatus sibi usurpaverat, hanc litem fratribus
michi conquerentibus coram prioribus nostris et ministerialibus sie, ut fratres
prefate aque usum quieta possessione optinerent, terminavimus. Preterea ut hec
traditio inconvulsa permaneat, sigilli nostri subscriptis testibus munivit et muniat
auetoritas. Testes, qui interfuerunt, hi sunt: dominus cardinalis sanete Romane
ecclesie Thidewinus et sanete Rufine episcopus, Hartmannus maioris ecclesie
prepositus, Gerlaus saneti Victoria prepositus et maioris ecclesie decanus, Arnoldus
prepositus et camerarius civitatis, Willeheimus magister scolarum, Hertrrinus
cantor, Burchardus prepositus Jechburgensis, Siglous prepositus Northunensis,
Godeschalcus prepositus de Muzstadt. Cappellani: Cunradus, Heinricus, Rudingus,
Liunungus saneti Victoria canonicus. Fratres eiusdem ecclesie scilicet saneti
Victoris: Adelbero decanus, Cunradus magister, Stephanus cantor, Hertrrinus
custos. Liberi: comes Godefridus de Ameneburc, Arnoldus de Bucho, Gerlaus
nepos ipsius, Thiderus de Werteheim, Heinricus de Seine et frater eins Eber-
hardua. Ministeriales: Meingotus vicedominus de Maguntia, Dudo frater eius,
Embricho de Giseneheim, Dudo et fratres eius Wichnandus et Wernerus, Thiderus,
Egilwardus et frater eius Dudo, Arnoldus, Ruthardus et filius eius Arnoldus,
Erno8t et filii eius Helphricus et Hermannus, Arnoldus de Sowelneheim, Cun-
radus de Triburia, Folpertus officialis et filius eius Godeboldus, Wernerus dapifer,
Cunradus pincerna, Cunradus, Dragbodo et Hedenricus mariscalei curie et alii
quamplures.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis MCXLVU, indictione v mi *),
regnante Cunrado rege Romanorum huius nominis HI. Data et confirmata
*) Irrig statt X.
Digitized by
Google
1147 April 6. — 1147 August 8. 159
in Maguntia coram idoneis testibus, VDI idus Aprilis, feliciter in dei nomine
amen.
Gedr. Joann. II, 586.
Nachweiße bei Will, Regg. I, 333; Scriba in, 1066.
221. — Papst Eugen III. bestätigt die Privilegien und Güter des
Klosters Ilbenstadt, insbesondere den Besitz der vom Erz-
bischofe Heinrich I. von Mainz geschenkten Gefälle zu
Erbach und Eltville. — Auxerre 1147 August 8.
Eugenius episcopus servus servorum dei dilectis filiis Antonio preposito
sancte Marie de Elvestad eiusque fratribus tarn presentibus quam futuris
canonicam vitam professis in perpetuum. Quotiens illud a nobis petitur quod
religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et
petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Ea propter dilecti in domino
filii vestris iustis postulationibus clementer annuünus et prefatam sancte Marie
ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra
protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus. Inprimis siquidem
statuentes, ut ordo canonicus, qui secundum beati Augustini regulam et Premon-
stratensium fratrum institutionem ibi noscitur institutus, perpetuis futuris tem-
poribus ibidem inviolabiliter conservetur. Quascunque etiam possessiones, quecun-
que bona in presentiarum iuste et canonice possidetis aut in futurum concessione
pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis iustis
modis deo propitio poteritis adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illi-
bata permaneant. In quibus hec nominatim duximus exprimenda: allodium
Dornheim, decimas et allodium Wulwersheim, censum et omne debitum mansi et
dimidii vinearum, quas habetis in Everbach et Altavilla, que yidelicet censum et
debitum venerabilis frater noster Henricus Moguntinus archiepiscopus vobis con-
cessit et scripto firmavit. Libertatem quoque a bone memorie Alberto Mogun-
tino archiepiscopo ecclesie vestre concessam et scripto suo firmatam vobis
nihilominus confirmamus, ut nulli videlicet archidiaconorum vel clericorum
Moguntine parochie nisi solo archiepiscopo respondere debeatis. Prohibemus
insuper, ut nullus vobis advocatus preter communem vestrum assensum im-
posterum constituatur, sed semper sine alicuius advocati perturbatione, sicut
hactenus fuisse dignoscitur, vestra ecclesia libera quietaque permaneat. Decer-
nimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat, prefatam ecclesiam temere pertur-
bare aut eius possessiones auferre vel ablatas minuere, retinere seu quibuslibet
molestis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione
et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Salva apostolice sedis
auctoritate et Moguntini archiepiscopi canonica iustitia. Si qua igitur imposterum
ecciesiastica secularisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens contra
eam temere venire tentaverit, si secundo tertiove commonita satisfactione congrue
non emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino
iudicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore et
sanguine domini nostri Jesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte
Digitized by
Google
160 1147-1152. - 1148 Februar 18.
ultioni subiaceat. Cunctis autem eidem loco iusta servantibus sit pax domini
nostri Jesu Christi, quatenus et hie fruetum bone actionis pereipiant et apud
districtum iudicem premia eterne pacis inveniant. Amen. Amen. Amen.
Ego Eugenius catholice ecclesie episcopus.
fEgo Albertus Ostiensis episc.
fEgo Oddo diac. card. S. Georgii ad velum aureum.
fEgo Imarus Tusculanus episc
fEgo Octayianus diac. card. S. Nicolai in carcere Tulliano.
fEgo Humbaldus presb. card. tit. sanetorum Joannis et Pauli.
fEgo Gissilbertus indignus sacerdos tit. S. Marci.
fEgo Guido presb. card. tit. SS. Laurentii et Damaai.
fEgo Hugo presb. tit. in Lucina.
fEgo Julius presb. card. tit. S. Marcelli.
Gerlagum quoque de Budinus et Bertoldum comites, pro quibus rogasti me,
tibi committo.
Datum Altisiodori per manum Ghiidonis sanete Romane ecclesie diac. card.
et cancel., VL idus augusti, indictione X., incarnationis dominice anno MCXXXXVÜ.,
pontificatus vero domini Eugenii EL pape tertio.
Nach einer Abschrift gedr. Marburgisohe Beiträge zur Gelehrsamkeit EQ, 160; Wflrdtwein,
Not. de abb. Ilbenst. S. 38. Yergl. Will, Regg. S. 332, 68.
222. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz genehmigt einen zwischen
dem Kloster Eberbach und seinem Ministerialen Dudo ab-
geschlossenen Tausch von Gütern zu Birchehe und Eisen-
heim. - 1147— 1152.
Zeugen: Hartmannus maior prepositus, Heinricus custos, Gerlacus decanus,
magister Willeheimus, Hartwinus cantor et prepositus. Capellani: Burchardus,
Sigelous, Hartmannus, Cänradus de Heckestat, Giselbertus. Ministeriales : Embrico
comes Reni, Meingozus yicedominus, Hartwinus scultetus, Dudo et frater eins
Wienandus, Cunradus de Haepenhefte.
0. D.
Or. im St.-A. zu Darmstadt. Von dem aufgedr. Siegel des Erzbischofs ist nur ein kleines
Bruchstück erhalten.
Abschr. Ocul. mem. I, fol. 37.
9 Gedr. Baer, Beiträge I, 131 mit der obigen Festsetzung des Datums; Rössel Eb. U.-B. I, 19.
Bossel nimmt als Ausstellungsjahr 1145 an, ihm folgt Will Regg. I, 329, No. 47.
223. — Papst Eugen III. bestätigt die Besitzungen des Klosters
Disibodenberg — — Novale vinearum infra Rudensheim,
vineam in Butendale. — Metis 1148 Februar 18.
Datum Metis, per manum Guidonis sanete Romane ecclesie diaconi cardi-
nalis et cancellarii, XTT. kaL Martii, anno incarnationis domini M.CiL.YHL,
indictione XL, pontificatus vero domini Eugenii pape Hl anno quarto.
Abschr. im Diplomatar des Klosters zu Darmstadt.
Gedr. Joann. Spicil. 127, Mittelrh. U.-B. I, 612.
Jaffa No. 6388, Scriba III, 1091; Weidenbach, Regg. Bing.; Goerz, Mittelrh. Regg. I, 2069.
Digitized by
Google
1148 Juni 21. — 1148 Ootober 8. 161
•224. — 1148 Juni 21.
Anno dominicae incarnationis millesimo centesimo quadragesimo octavo, die
lunae post secundam dominicam trinitatis, regnante gloriosissimo rege Conrado
huius nominis tercio, Embricho de Winkelo dictus Griffenclaw miles consensu
fratrifl sui Ruthardi maioris ecclesie Maguntinensis canonici yendidit dictum pagum
domino Henrico archiepiscopo pro mille quingentis marcis Coloniensis monete,
reservatis sibi et successoribus suis iuribus quibuscunque super omnibus bonis et
mansis, cultis et incultis, tarn propriis quam alienis in districtu Winkelano inter
finitimos rivos Jainsbach et Pfingstbach sitos competentibus. Presentibus vene-
rabili firatre Arnoldo priore monasterii sancti Johanms in Bingavia, Friderico
de Rudißheim armigero, Hartmanno de Rinberg, Gerlaco de Scharpffenstein et
Marquardo de Glimmenthai eiusdem domini archiepiscopi ministerialibus pro
testibus ad hunc actum vendicionis adhibitis et rogatis.
Mitgetheilt von Sohunk, Beitrage III, S. 997, nach einer Abschrift, welche er „von einem
gelehrten Freunde" erhalten hatte, auf dessen „Ehrlichkeit und richtige Abschrift man sich
Töllig verlassen zu können" derselbe versichert. In einer beigefügten Anmerkung erklärt
Sohunk die Urkunde, der der vorliegende Auszug entnommen, für unecht. Soweit seine Gründe
die Süssere Form dieses Auszuges betreffen, sind dieselben von geringerem Gewichte. Yon
Erheblichkeit ist jedoch der Einwand, dass die Ministerialen von Winkel-Ghreiffenklau dem Erz-
büehofe Heinrich im Jahre 1148 nicht wohl das Dorf Winkel verkaufen konnten.
Sohunk's Zweifel verstärkt Bodmann S. 91 durch zwei weitere Gründe. Ihm ist anstössig,
dass Cölner Denare genannt werden, die Zeugen Hartmann von Rinberg und Marquard
von Glimmenthai sind ihm verdächtig, da er dieselben urkundlich nicht nachweisen kann.
Letzteres ist zutreffend. — Will, Regg. I, 339, scheint die Urkunde nicht beanstandet zu haben.
Dass hier eine Fälschung vorliegt, ist auf den ersten Bliok ersichtlich. Doch glaube ich,
das» nicht eine in aller Form abgefasste Urkunde, sondern nur der vorliegende Auszug oder,
wie Bodmann sich ausdruckt, Arohivalnotiz ezistirt hat, welche zu irgend einer Zeit, etwa im
16. oder 17. Jahrhundert, in dieser absichtlich dunkel und unbestimmt gehaltenen Fassung
fabricirt wurde, um — vermuthlich in einem Rechtsstreite — Ansprüche und Rechte des Erzstifts
gegen die von Greiffenklau zu erweisen.
Die von Sohunk und Bodmann angeführten Gründe brauchen nicht weiter erörtert zu werden.
Embricho de Winkelo dictus Griffenclaw und dessen Bruder Rutardus maioris ecclesie
eanonious sind der Urkunde von 1211 November 18, in welcher sich die von Greiffenklau mit
dem Stifte S. Victor wegen des Zehntens zu Winkel vergleichen, entlehnt. Vielleicht hat eben
diese letztere Urkunde die Veranlassung zur Erfindung der in dem vorstehenden Auszuge
beurkundeten Handlung gegeben.
Was den zweiten Theil des Auszuges, die Zeugenreihe betrifft, so ist dieselbe schon von
Bodmann mit Recht verdächtigt worden.
Die angeführten Zeugen gehören dem 12. Jahrhundert ganz gewiss nicht an, günstigsteh
Falls sind dieselben einer nicht auf uns gekommenen Urkunde aus der zweiten Hälfte des
13. Jahrhunderts entnommen. Freilich kann mit derselben Wahrscheinlichkeit gesagt werden,
das» dieselben mit Ausnahme Friedrichs von Rüdesheim sämmtlich erfunden sind. Friedrich
von Rüdesheim ist nach Bodmann S. 147 urkundlich nachweisbar etwa von 1248 — 1251, die Namen
der übrigen Zeugen werden urkundlich niemals genannt. Es ist demnaoh nur anzunehmen,
dass dieselben entweder gefälscht oder einer nicht auf uns gekommenen Urkunde entnommen sind.
225. — Erzbischof Heinrich L yon Mainz bestätigt dem Kloster
Lippoldsberg seine und seines Ministerialen Wulferich yon
Winkel Schenkung eines Hofes und Weinbergs zu Eltyille.
— Mainz 1148 October 8.
C. In nomine unigeniti filii dei domini nostri Jhesu Cristi ego IL sancte
Mogontine sedis gratia dei quod sum. Divina bonitas et bona diyinitas, quo sua
Oodn dipL Nm«. 1,1. 11
Digitized by
Google
162 1148 October 8.
nescit bonitate privari, sicut quod utiliter ac salubriter volunt electis semper in-
spirat, hominibus, ita quoque pie volumtatis semper gaudet effectibus. Quod ego
divina gratia largiente cognoscens et operosa caritate perpendens notum esse
desidero tarn futuris quam presentibus cunctis Christifidelibus, quod quidam gcclesig
nostrg minister Wlvericus de Winkelo pro animg sug suorumque remedio heredi-
tatis sug dimidium vinearum mansum in Eltivile*) situm astipulante favore here-
dum suorum gcclesig nostrg in Liuppoldesberche fideliter offerens annuum triginta
nummorum censum super eandem vineam et curtim unam Eltivile b ) sitam cum
omni utilitate hinc proveniente, quibus idem Wlvericus inbeneficiatus erat a nobis,
michi Mogontig multis astantibus hoc pacto resignare curavit, quatenus hgc pre-
dicti loci fidelibus largiri deberem. Quod ego gterng retributionis obtentu dignum
factu iudicans et Studium nostrg devotionis pietatis eius studiis libenter associans
quantotius effectui mancipare curavi ita sane, ut et ) curiam illam et censum ab
eo recipiens prefati loci fidelibus in gternam possessionem pro animg quoque meg
meorumque remedio summa cum devotione contraderem. Et quia eiusdem loci
prepositus presens erat, eius nimirum petitione commonitus et sigilli nostri
impressione et anathematis interpositione gcclesig Uli utriusque nostrorum yotiva
dona firmavi statuens et fixe decernens, ne quis eandem gcclesiam super his bonis
inquietare presumat nisi quem et hie a Cristo et a corpore eius, quod est mater
gcclesia, alienum fieri et in extremo examine cum ipso diabolo et angelis eius
unum esse delectet Si qua igitur in posterum spiritalis secularisve persona hanc
nostrg institutionis paginam sciens temerario ausu incrustare aut aliquomodo
evacuare temptaverit, si seeundo terciove commonita sese, quod absit, emendare
contempserit et hie et in gternum cum illo gterng perditionis d ) filio anticristo
videlicet gterng exeommunicationi subiaceat. Omnibus autem qug iusta sunt preme-
moratis Cristi pauperibus ubique servantibus et omnibus causis ipsorum pro Cristo
constanter astantibus sit pax dei patris omnipotentis et gratia dilecti filii eius
domini nostri Jhesu Cristi et communicatio saneti Spiritus in gterna secula amen.
Acta sunt autem hgc in ipsa civitate Moguntia, anno dominieg incarnationis
millesimo centesimo XL™ VJLLL T .°, VJLLL idus Octobris, anno pontificatus nostri
quinto, presentibus et assensus suos huic actioni devote prebentibus et clericis
multis et laicis, quorum nomina hie subscribenda putavimus. Prepositi: archi-
prepositus maioris ' gcclesig dominus Hartmannus, prepositus saneti Petri Lothe-
wigus, camerarius Arnoldus, custos Heinricus, prepositus de Frideslare Godeboldue,
prepositus de Jecheburch Burchardus, prepositus de Northum Sigelogus, prepo-
situs de Heiliganstad Godescalcus, prepositus de Mucstede Godescalcus. Abbates:
de saneto Albano, de saneto Jacobo, de saneto Disebodenberche, de Spanheim, de
Winkelo,' de Walkenrede, de Porta. Archicantores : Hartwinus et Emricho.
Capellani: Conradus, Giselbertus prepositus, Lienoldus, Rodungus. Laici: comes
Heinricus de Cazenelenbogen, comes Sichebode de Scowenburch, rugrave, Gtode-
*) Stumpf Eltrile.
b ) Desgleichen,
o) Fehlt bei Stumpf.
d ) perdioionis Stampf.
Digitized by
Google
1148 Ootober & - 114a 168
fridus de Nithertche et Arnoldus cognatus eius, Gevehardus de Immenhusen,
Emricho ringrave, Meingotus vicedominus, Arnostus*), Rothardus et filius eius
Arnoldus, Wlvericus de Winkele et Arnoldus magnus, Werherus dapifer, Con-
radus marscalcus, Rocherus camerarius aliique quam plurimi.
Or. im St.-A. zu Marburg. Das aufgedr. S. des Erzbischofs in weissem W. ist an den
Bändern beschädigt.
Gedr. Stumpf A. M., S. 42.
Yergl. Will Regg. I, 340, Schenk in den Mittheil, des Hanauer Bezirksvereins 1876, S. 20.
226. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bekundet, dass Frau
Marcka zu Rüdesheim für Brüder und Schwestern des
Augustinerordens ein Kloster zu Eibingen gestiftet hat.
- 1148.
In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus dei gratia Maguntine
sedis archiepiscopus. Ad nostrum spectat officium, pro omnibus subditis nostris
paternam sollicitudinem gerere, precipue autem religiosis viris et feminis fide et
operatione probatis tum nostra largiendo tum etiam pia eorum opera approbando
eademque confirmando iuxta autoritatem apostoli dicentis: „Bonum operemur"
ad omnes maxime autem ad domesticos fidei aliquam singularis beneficii gratiam
conferre. Unde notum esse volumus universis ecclesie Christi fidelibus tarn
futuris quam presentibus, qualiter quedam honesta matrona de Rudinesheim
nomine Marcka quoddam predium in Ybingen ab Herenfrido preposito de Winkele
per concambium acquisierit et pro eterna regni celestis inhabitatione in eodem
predio deo temporalem domum construxerit eandemque in honore beate Marie
matris domini a Wikero venerabili Brandenburgensi episcopo nostra concessione
consecrari fecerit et predicto predio dotaverit tali videlicet conditione, ut a reli-
giosis fratribus et sororibus ibidem sub regula beati Augustini b ). degentibus
*) Stumpf las irrig archiepiscopatus nostrL Arnostus ist identisch mit dem in den Urk.
des Erzbischofs Heinrich I. öfters als Zeugen genannten Ministerialen Ernestus. Yicedomini
archiepiscopatus werden sonst nioht genannt.
*) Das ursprüngliche „Augustmi" der Abschrift ist von einer Hand des yorigen Jahr-
hunderts durchgestrichen und ,Benedicti' Übergeschrieben. Die ursprüngliche Lesart ist jedoch
zweifellos als die richtige anzunehmen. Der Schreiber des Copiars, der durch Yergleiohung
seiner Abschriften mit den erhaltenen Originalen oontrolirt werden kann, arbeitete sehr gewissen-
haft und liegt kein Grund für die Annahme vor, dass er in seiner Vorlage, dem jetzt verlorenen
Originale, nicht wirklich „Augustini" vorfand. Dass man im vorigen Jahrhundert Veranlassung
nahm, Augustini in Benedicti zu ändern, erklärt sich sehr einfach; es war in Eibingen längst
jede urkundliche Tradition sowie Ueberlieferung darüber geschwunden, dass das Kloster nicht von
Anfang an dem Benedictinerorden angehört hatte ; die Ueberlieferung kannte es nur als solches.
In dem bisherigen einzigen Abdrucke dieser Urkunde bei Bodmann S. 239, der aus dieser
Abschrift geflossen ist, findet sich die neuere Lesart Benedicti; es konnte demnach bisher von
allen Forschern nur angenommen werden, dass Eibingen von Anfang an dem Benedictinerorden
angehört habe.
Demgegenüber ist jedoch die dem Original der Urkunde entnommene Lesart des Copiars
für hinreichend beglaubigt zu halten und anzunehmen, dass Eibingen ursprünglich, ebenso wie
das gleichzeitige Gottesthal, dem Augustinerorden angehört hat. Ebenso wie Gottesthal und
Betters war auch Eibingen für Brüder und Sohwestern bestimmt. Die Beziehungen zwischen
der neuen Gründung und Erenfrid, dem Propste der Eberbach entstammenden Augustinercanonie
11*
Digitized by
Google
164 1148. — 1151 April 8.
dignum deo servitium exhiberetur et memoria sui necnon amicomm suorum
iugiter haberetur. Eandem quoque ecclesiam predicta matrona cum omnibua
attinentibus beato Martino in Maguntia pro remedio anime sue libere contradidit
hanc necessariam interponens conditionem, ut de omni iustitia sua ad nos et
successores nostros solummodo respectum haberet et a nobis provida dispensatione
tarn in secularibus quam in Bpiritalibus gubernaretur. Ut autem hec traditio
rata et inconvulsa omni permaneat evo, hanc cartam fecimus conscribi et
impressione sigilli nostri confirmari nomina testium supponentes. De clero: Hart-
mannus maioris domus prepositus, Gerlagus eiusdem domus decanus, Godeboldus
Prideslariensis prepositus, Anshelmus Pinguensis prepositus, Burchardus prepo-
situs de Jecheburc, Sigelous Nortunensis prepositus, Qiselbertus cappellanus,
Linungus, Henricus abbas de Walkenrid. De laicis: Embreco comes Kern, Wal-
bertus advocatus de Pinguia, Arnoldus scultetus de Kudinsheym, Hegenscalc,
Qiselbertus filius Arnoldi, Berwelfus, Henricus de Logenateyn, Heberoldus
de Ibingen, Heberhardus, Folbertus et alii complures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M C XL°V111 , indictione decima *).
Absohr. des jetzt verlorenen Or. im Copiar des Klosters saec. 16. Gedr. Bodmann 8. 239.
227. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz schenkt dem Kloster
S. Jacob den zu dem Hofe in Eltville gehörigen Wald und
die Nutzung der Waldaff. — Mainz 1151 April 8.
C. In nomine sancte et individue trmitatis. Henricus dei misericordia sancte
<
Mogonting gcclesig archiepiscopus. Quoniam rerum et eventuum multimodis variatur
inequalitas et de mutabilitate semper est suspecta posteritas, idcirco, quod modernis
geritur temporibus, prudenti consilio est agitandum et, ut inconvulsum fixumque
permaneat, rata et nodosa est astipulatione roborandum. Idcirco notum esse
yolumus universitati fidelium tarn futurorum quam presentium, qualiter nos pro
remedio animg nostrg et rogatu Godefridi venerabilis abbaue ac prelatorum
nostrorum consultu saltum ad dominicam curtim nostram inAltavilla pertinentem
in pago Renensi gcclesig sancti Jacobi apostoli in specioso monte sitg et fratribus
inibi deo servientibus, yidelicet aqug decursum, qug vulgo nuncupatur Waldaffa,
inferius et superius, cum omnibus appendiciis suis, piscationibus, exitibus et
reditibus, cum omni utilitate, qug ullo modo exinde potuerit provenire, libera
donatione tradidimus ea yidelicet ratione, ut diem ordinationis nostrg scilicet in
zu Winkel, welche in dieser Urkunde hervortreten, sprechen gleichfalls für die hierdurch
ermittelte, bisher nicht bekannte Thatsache. Die Neubegründung des Klosters durch
die h. Hildegard 1165 hat dasselbe alsdann dem Benedictinerorden wohl als ausschliessliches
Frauenkloster zugeführt. YergL Dahl, die h. Hildegard 26; Rhein. Antiqu. II, 10, 467, 606;
Will, Regg. S. 839, No. 99; Sohmekeis, Leben der h. Hildegard 8. 514 ff. und desselben Verf.
Gesch. von Rüdesheim 125 ff., 176, sowie meine bezügliche Ausführung Annal. XVII, 10.
Bezüglich der inneren Verfassung der als Doppelklöster geltenden Klöster Eibingen,
Gcttesthal und Retters soll hier keine Meinung ausgesprochen werden. Die Existenz derartiger
Klöster wird ja neuerdings mit Entschiedenheit bestritten, vergL s. B. (Hefers in der Zeitschr.
für Westf&l. Gesch. XXXVm, 141, 150, 160.
*) Unriohtig statt XL
Digitized by
Google
1151 April & 165
festo martyrnm Cosme et Damiani devotiesime celebrent ac poßt excessnm vitg
nostrg anniyersarium obitus nostri diem cum debitis yigiliarum et missarum officiiß
pro salute animg nostrg quotanniß commemorare non pretermittant et ad reno-
yandam per singnlos annoß obituß nostri memoriam de reditibus predicti nemoris
fratribus plenariam caritatem exhiberi precipimus. Nos vero scientes, gtatem
humang successionis iuxta vocem dominicam pronam esse ad malum et aliqua
facticia occasione fratres illos de eodem saltu posse vexari, hanc cartam eis con-
scribi et sigilli nostri impressione fecimus insigniri sub anathemate precipientes,
ne quiß de c§tero fratres prefati monasterii inquietare presnmat. Sunt autem
teßtea huius rei: Hartmannus maioris domus prepositus, Arnoldus prepositus sancti
Petri, Henricus prepositus sante Marie in Erfesphurt*) et maioris domus custos,
Godescalcus prepositus sancte Marie in campo, Hartmannus prepositus sancti
Mauricii, Anshebnus prepositus sancte Marie ad gradus, Hertw. cantor et prepo-
situs sancti Johannis baptiste, Henricus abbas sancti Albani, Burchardus prepositus
de Gichiburc b ), C&nradus prepositus sancti Gingolfi, Sigeloch prepositus, Gisil-
berdus prepositus. Laici: Gerhardus comes de Nuringes, Henricus iunior de
KazenelnbSgfin, Ditherus de Wertheim, Graft de Swinvurthi, Sigefridus de Biga.
Ministeriales: Dudo, Meingoz vicedominus frater eins et Embricho filius eius,
Hertw. scultetus, Dudo et Wienandus frater eius, Cänradus, Walbodo Herold.
Officiales: Arnoldus, Hertwinus, Wernherus, Wernherus, Gernod, Harmfit, Marc-
ward, Wienand, Cunrad, Henrich.
Hec traditio facta est anno dominice incarnationis M .C .L .I°, indictione
XHn*., ipso die saneto pasce, regnante serenissimo Cfinrado huius nominis H°.
feliciter amen.
Data Mogontie, VI , idus Aprilis.
Or. in Barmstadt. Bas aufgedr. S. ab.
Yergl. die Nachweise bei Will I, 345; über die Datierung Ficker, ürknndenlehre §. 415.
Nach diesem Exemplare, soweit ersichtlich, der aus einer Abschrift Würdtweins geflossene Brück
bei Kremer, Origg. n, 172. Bodmann S. 47 druckte die Urk. naoh einer anderen Ausfeiügung,
zu welcher er die Varianten des obigen Orig. mittheilte. Ueber den Verbleib jenes anderen
Orig. habe ich nichts ermitteln können, die Angabe von Stumpf, A. Mog. XXYU1, dass auch
jenes Orig. jetzt in Barmstadt beruhe, ist, wie mir von dort mitgetheilt wurde, irrig.
In jenem zweiten Or. heisst es im Titel abweichend „dei gratia". Neben kleineren Ab-
weichungen ist die Zeugenreihe bemerkenswerth : Hartmannus maioris domus prepositus, Arnoldus
prepositus, Henricus prepositus et maioris domus custos, Godescalous prepositus, Anshelmus pre-
positus, Hartmannus prepositus, Hertwinus cantor, Burchardus prepositus, Cunradus prepositus,
Sigeloch prepositus, Gisilbertus prepositus. Laici: Gerhardus comes de Nuringes, Henricus
comes de Kazzenelnbugun et filius eins Henricus, Ditherus de Wertheim, Arnoldus de Hagenowa
et frater eins Bammo, Godefridus de Ameneburc, Caraft de SvYinvurthi Ministeriales: Dudo et
frater eins Meingoz vicedominus et filius eins Embricho, Hertwious scultetus, Dudo et Wionandus
frater eins, Cunrad Walbodo, Gernod, Hannut, Herolt, Wicnant, Cunrat. Officiales: Arnold,
Hertw., Werinherus, Werinherus, Maroward, Bragobodo.
Ein Facsimile der 9 ersten Zeilen dieser Ausfertigung von der Hand Bodmann's findet
sich in dessen Collectaneen zur Geschichte des Klosters S. Jacob in Miltenberg. Es fehlt hier
das Chrisnion, welches Bodmann in seinem Abdrucke wiedergegeben hat.
Nach Angabe Bodmann's bei seinem Abdrucke war das S. erhalten.
■) Die Worte „Henricus praep. s. M. in Erfesphurt" stehen auf einer Rasur.
b ) Biohiburo Bodmann.
Digitized by
Google
166 1151 Mai 25.
228. — Erzbißchof Heinrich I. von Mainz nimmt das von dem Kloster
Seibold bei Rode gegründete Frauenkloster in seinen
Schutz, bestätigt demselben den Besitz der von Embricho
von Steinheim geschenkten Güter und der bisher dem
Kloster Selbold gehörigen Güter zu Hattenheim und Elt-
yille und gestattet den Klostergeistlichen die Ausübung
von Pfarrrechten. — Mainz 1151 Mai 25.
In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus divina favente dementia
Moguntine sedis archiepiscopus. Quoniam inquirentium dominum generationis
propagine valde utilitati sancte ecclesie provideri et ipsius gubernatoris processum
assiduis precibus in anteriora provehi censemus, officii nöstri nos authoritas non
solum pio qualicunque affectui verbotenus favere, verum etiam, ubi oportunum
viderimus, prosequente studio manum adiutorii non segniter hortatur apponere.
ünde universitati tarn presentium quam futurorum notum esse volumus, quod
dilectissimus frater noster Eberhardus Selboldensium abbas cum fratribus suis
diutissime nobis institit, ut pro exornando eorum loco sorores suas sub umbra
culminis nostri ultra Waldaphyn ad locum qui dicitur Rode in hereditatem, quam
Embrico ministerialis noster eorum ecclesie pro remedio anime sue et pro
redemptione patris eius Wigandi et matris eius Hadewigis et uxoris eins Gude
et fratris eius Luthardi omnisque parentele sue contulit, paterne colligamus.
Quibus omni humilitate nostram authoritatem crebro pulsantibus tandem impetra-
tionis ostium aperuimus, quatenus Christi benedictione, nostra quoque permissione,
id quod ad decorem et profectum domus dei divina aspiratione preventi incepe-
runt ipsius adiutorio subsequente eo tenore perficiant, ut idem fundus cum iam
traditis et in perpetuum tradendis, sicut hactenus in confinio illo circa Renum
tarn in Hetenesheim quam in Altavilla ab ipsis possessa pretaxate Selboldensi
scilicet ecclesie pertinuerunt, sie sine alieuius retractione cum omni subiectione
irrefragabiliter omnimodo . pertineant. Statuimus etiam, ne quis successorum
nostrorum eundem locum alieuius petitionis vel exaetionis sive hospitatus calumpnia
infestet excepto iure, quod ex antiquo institutum communiter ab omnibus inibi
quippiam eiusdem iuris possidentibus episcopali debetur mense. Annectendum
etiam duximus, ut ipse sorores cum fratribus sibi necessaria procurantibus prefate
ecclesie abbati, sanioris partis consilio canonice electo, sint per omnia in Christo
subiecte, ita ut sit unus grex et unus pastor et ut idem victus et vestitus, iidem
mores, eedem consuetudines iidemque officiales pro dispensatione eius utrinque
uniformiter teneantur et nulla sine communi congregationis consensu suseipiatur
vel eiieiatur. Concedimus etiam procuratoribus earum ius predicandi, baptizandi,
sepeliendi, penitentes suseipiendi, infirmis omnibus modis subveniendL Precipimus
autem beati Petri apostolorum prineipis successorumque eius, nostra quoque
authoritate, ut hec, que a nobis sancita et nostra inscriptione signata censentur,
nullus infringere aut in irritum ducere presumat Quod si quis aliqua retrogra-
datione corruptus temeraverit, huius sedis censure et tandem, si non resipuerit,
exeommunicationis sententie usque ad dignam satisfactionem subiaceat. Igitur ne
huius statuti series a quovis intestabilis iudicetur, hos qui interfuerunt teste*
Digitized by
Google
1151 Mai 25. — 1151. 167
subscribere curavimus: Hartmannus maioris donras prepositus, Henricns custos,
Gerlacus, Wilhelmus scolasticus, Burkardus de Gicheburck prepositus, Hartmannus
ad sanctum Mauritium prepositus, capellani Gyselbertus et Rudingus; abbas
Henricus de sancto Albano, Godofridus de sancto Jacobo. Comites Henricus
de Catzenelnbogen et Gerardus de Nuringis, Egbertus de Geilnhusen et Arnoldus
de Hagenowa, Meingotus vicedominus et frater eius Dudo, dapifer Heroldus,
pincerna Conradus, Hartmudus mariscalcus de Altavilla, Walebrunus villicus,
Ernestus et filius eius Arnoldus cum ceteris.
Anno incarnationi8 dominice MCLL, indictione Xllll., concurrente VII.,
epacta XII. 1 ) conscriptum est hoc Privilegium. Datum Moguntie VILL calend.
Junii, luna V.
Gedr. Wenck, Hess. L.-G. üb, 8. 101.
Vergl. Bodmann 8. 233, 235, 690, 723; Dahl, Nass. AnnaL mb, 74; Will, Regg. I, 345.
229. — ErzbiscliQf Heinrich I. von Mainz bestätigt dem Augustiner-
kloster zu Winkel die Schenkung des Erzbischofs Markolf,
sowie die von dem Ministerialen Meingot gemachte Schenkung
einer Mühle zu Winkel und eines Weinbergs zu Heides-
heim. — 1151.
C. In nomine sanctf et individue trinitatis. Heinricus divina favente de-
mentia Maguntin$ sedis archiepiscopus. Cum iuxta nostrg speculationis officium
ad omnes divinitus nobis conmiissos paterng providentig sollicitudinem habere
debeamus, specialiter tarnen pauperibus Christi, qui nudi nudam crucem Christi
semper in corpore suo portant et die noctuque contendunt, quomodo possint socii
fieri eius, qug est in Christo passionis et glorig affectus, nostri diligentiam impen-
dere decrevimus ita videlicet, ut a fidelibus Christi pia devotione eis contradita,
ne succedentium temporum vetustate veniant in oblivionem et negligentiam, scripto
noetro memorig commendemus et auctoritate nostra corroboremus. Notum igitur
esse volumus tarn futuri quam presentis gvi fidelibus Christi, qualiter predecessor
noster beat$ memoria dominus Marcholfus motus miseratione super paupertate
fratrum et sororum sub regula beati Augustini communi vita in Winkelo degentium
insulam curti sug in Altevile adiacentem totam Ulis contradidit, exceptis duobus
mansis, qui Eberbacensi cenobio pertinebant 2 ). In eadem quoque traditione sua
statuit auctoritate, ut insula illa, sicut numquam ullas decimas vel census sibi
seu antecessoribus suis persolvit, ita ab omni in perpetuum decimatione vel censu
libera esset et nulli umquam prefati cenobii abbatum aliquid ex ea in beneficium
vel ius hereditarium liceat prestare, sed totam exceptis predictis Eberbacensis
cenobii mansis duobus ad usum fratrum et sororum deputavit, qui in predicto
x ) Irrig statt I.
*) Erzbißchof Heinrich sagt in dem Auszüge, welchen er in der Urk. von 1145
Mai 90 Ton der Urk. des Erzbischofs Markolf gibt, von dieser Beschränkung nichts. Abt
Folbert von Winkel bestritt übrigens die Ansprüche der Eberbacher Cisterzienser, wie die
vorhergehende Urk. ergibt. — Zur Sache vergL No. 211, sowie die Nachweise bei "Will.
Digitized by
Google
168 1151.
loco voluntariam pro deo sustinerent paupertatem et pro yivis et defunctis ingiter
dominum deprecarentur. Haue etiam muneriß sui piam statuit retributionem, ut
prefati cenobii fratres et sorores sui et successorum suorum aniversarii diem
semper haberent in memoria, quia multum valet deprecatio iusti assidua et ele-
mosina pauperibus erogata hie et in futuro prestat suflragia. Dlud quoque non
incognitum esse volumus, quod quidam gcclesig noetrg ministerialis Meingotus
nomine eidem gcclesig in "Winkelo molendinum 1 ) et vineam adiacentem Heiaeius-
heim diversis tradidit temporibus fideliter orans, ut ipsius et parentum suorum
ibidem memoria haberetur in perpetuum. Nos autem, postquam in locum preno-
minati predecessoris nostri miseratione dei successimus, hanc traditionem suam
cum predicti ministerialis nostri donatione constante nobis yeritate et iusticia
ratam habuimus et supplici precatu Folberti*) abbatis nee non fratrum et sororum
prememorati cenobii devicti hac carta inpressione sigilli nostri insignita utramque
donationem confirmavimus sub anathemate prohibentes, ne quis ausu temerario
hgc pietatis opera cassare aut infringere presumat. Huius rei testes sunt de clero:
Hartmannus maior prepositus, Arnoldus prepositus saneti Petri, Heinricuß cuatos,
Gerlagus prepositus saneti Victoria, Ansehnus prepositus ad gradus, Burchardus
prepositus de Jecheburch, magister Willehelmus, Heinricus abbas saneti Albani,
Godefridus abbas saneti Jacobi, Anseimus abbas de Biscovesberch. De capellanis:
Gißelbertus prepositus de Prankenevort, Cönradus prepositus saneti Gingolfi,
Rfidingus, Gernotus. De laicis: Gerardus comes de Noringis, Arnoldus de
Hagenowe, comes Cönradus et frater suus Embicho, Godefridus de Amaninburch,
Gerardus de Hagenhusun. De ministerialibus: Meingotus vicedominus et Dudo
frater eius, Embricho comes Reni, Helfericus et Arnoldus de Selehoven, Embricho
de Winkelo, Egeno de Altevile, Heroldus dapifer, Cönradus pincerna, Heidin-
ricus, Cönradus, Hartmudus marscalei et alii complures.
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M .C .L .I°, indictione TllH,
regnante invictissimo rege Cfinrado huius nominis IQ .
Or. im St.-A. Von dem aufgedr. S. des Erzbischofs sind nur einzelne Bruchstücke übrig.
Nach nicht genauer Abschr. gedr. Guden. I, 20& Will I, 346, No. 142.
») So, und nicht Roberti, wie Gudenus irrig. Der Abt Robert igt demnach zu streichen
und Bodmann S. 177, Note n, sowie Will, Regg. S. 346, No. 142 zu berichtigen. Schon Bar,
Gesch. von Eberbach I, 23, Stramberg im Rhein. Antiquar II, 11, S. 226 und sodann Zaun, Bei-
träge S. 191, haben das Richtige vermuthet. In der Abschrift der folgenden Urk. No. 230 in
dem Eberbacher Gopiar saec. 15 hingegen findet sich statt des Folbertus des Orig. und des OcuL
memor. „Robbertus abbas de Winkelo".
*) Vielleicht die in der folgenden ürk. von 1217 genannte Mühle, über welche jedoch das
Archiv des Klosters, insbesondere ein Güterverzeichniss vom Jahre 1318, auffallender Weise
nichts Weiteres enthält. Dieselbe scheint jedoch bei Oestrich gelegen zu haben. Als das Kloster
im Jahre 1696 in Mainz die Erlaubnis nachsuchte, auf seinem Grund und Boden bei Oestrich
eine Mühle zu bauen, berief es sich nach Ausweis der Acten darauf, dass nach Aussage einer
hochbetagten Nonne früher im Kloster die Ueberlieferung bestanden habe, dass die zu der neuen
Anlage ausgewählte Stelle am Mühlbache ein alter Mühlplatz des Klosters sei, auf dem in Vor-
zeiten eine Mühle des Klosters gestanden habe.
Digitized by
Google
1151. — 1152. 169
230. — Erzbißchof Heinrich I. von. Mainz legt die von dem Abte
Folbert*) zu Winkel gegen das Kloster Eberbach erhobene
Klage bei und bekundet eine hiermit in Verbindung
stehende Verzichtleistung des Klosters Altmünster. — 1151.
Huius rei testes sunt de clero: Hartmannus maior prepositus, Arnoldus
prepositus sancti Petri, Heinricus Erfordensis prepositus, Gerlagus prepositus
sancti Victoria, Anseimus prepositus ad gradus, Burchardus prepositus de Jeche-
burch, magister Willehelmus, Heinricus abbas sancti Albani, Godefridus abbas
sancti JacobL De capellanis: Giselbertus prepositus in Frankenevort, Conradus
prepositus sancti Gingolfi, Rudingus, Gernotus. De laicis: Gerardus comes
de Nüringis, Arnoldus de Hagenowe, Godefridus de Amaninburch. De ministeria-
libus: Meingotus vicedominus, Dudo frater eins, Embricho comes Eeni, Embricho
de "Winkelo, Heroldus dapifer, Conradus pincerna, Heidinricus, Conradus, Hart-
mudus marscalci et alii complures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .L°.I ., indictione XHH*,
regnante invictissimo rege Cönrado huius nominis H°.
Or. im St.-A. Bas aufgedr. S. des Erzbischofs ist wohlerhalten.
Abschr. Oo. mem. I, fol. 50.
Gedr. Guden. I, 211; Wenck II, U.-B. 8. 100; Rössel, Eb. U.-B. 1, 27. Will I, 346, ffo. 143.
In dem Abdrucke Bossers ist zu verbessern: S. 27, Z. 1: sanote — individue; Z. 2:
< <
Maguntine; Z. 11: evi; Z. 15: mansiuncule — eoclesie; Z. 16: sue; Z. 17: que; Z. 18: ecclesie —
sue; Z. 19: que; Z. 20: nostre; S. 28, Z. 1: hec; Z. 6: ecclesie — nostre; Z. 8: fraterne oari-
tatis; Z. 9: Aldinmunstere; Z. 10: prememorate aque; Z. 13: evo; Z. 16: heo.
281, — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bekundet, dass sein
Ministerial Dudo und das Kloster Eberbach Güter zu Reicharts-
hausen und Winkel ausgetauscht haben. — 1152.
Hii sunt testes: Hartmannus maioris ecclesig prepositus, Heinricus decanus
de domo, magister Willehelmus, Hertwicus cantor, Burchardus prepositus de Jeche-
burch, Sygelous prepositus de Norzun, Heinricus abbas sancti Albani, Godefridus
abbas sancti Jacobi, Cuno abbas sancti Dysibodi, Anshelmus abbas de Bischoves-
berch. De capellanis: Cunradus prepositus Bancti Gingolfi. Gerhardus comes
de Noringis, Godefridus comes de Aminburch, Arnoldus de Hagenowe, Gerlachus
de Bfiche. De ministerialibus: Mengotus vicedominus, Dudo frater eius, Hertwicus
sculthetus, Wiknandus et Arnoldus de Selehoven, Wernherus dapifer, Cunradus
pincerna, Heindenricus marschalcus et quam plures alii.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .L .n°., indictione XV.
regnante gloriosissimo rege Friderico huius nominis 1°.
Abschr. Oo. mem. I, fol. 58 und ü t fol. 19, hier mit Auslassung der Zeugenreihe. Gedr.
Guden. I, 214 naoh OcuL mem. I. Rössel, Eb. U.-B. I, 84, druckt die Urk. angeblich nach dem
Original im Wiesbadener St.-A. Die Angabe ist nicht richtig, das Or. ist dort nicht vorhanden.
Bossers Abdruck ist ebenso wie der bei Guden. aus Ocul. mem. I, nur sohlechter wie
jener (so las Rössel s. B. statt Norzun — Ymzunt); die Varianten, welche Rössel aus Ocul.
mem. I notiert, sind die der Abschrift in IL
*) So das Original und die Absohrift im OcuL mem. ; das jüngere Eberbacher Copiar (saec. 15)
hingegen „Robbertus abbas de Winkelo". YergL die Bemerkung zu der vorhergehenden Urk.
Digitized by
Google
170 0. D. 1152? — 1154.
Abgesehen von der Zeugenreihe ist bei Rössel weiterhin zu verbessern : S. 34, Z. 1 : Die
litt, oblong, fallen fort; Z. 2: Moguntine; Z. 10: primicias; Z. 12: docemur statt edocemur Ocul. II;
Z. 14: Marie — vite; Z. 21: sue; Z. 23: Merbodonis statt Meribodonis Ocul. II; S. 35, Z. 1:
sue ecclesie sancte: Z. 2: Marie; Z. 10: ecclesie sancte Marie; Z. 14: prefate ecclesie; Z. 16:
huius statt hec; Z. 18: precepimus roborari.
Will I, 348, No. 157.
232. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz schenkt dem Kloster
Johannisberg Weinberge zu Rüdesheim. — 0. D. 1152?
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Heinricus dei misericordia
Moguntine sedis archiepiscopus volens participari pio operi predecessorum meorum,
qui fundaverunt gcclesiam beati Johannis baptiste in Bischofesberch et subli-
maverunt. Notum volumus esse omnibus Christi fidelibus tarn futuris quam pre-
sentibus, qualiter potestativa manu mea tradidi partes triam vinearum Rudenee-
heim, qu$ ad nos pertinebant, fratribus $cclesi$ beati Johannis baptiste in
Bischovesberch ob iugem memoriam mei et predecessorum et successorum meorum
aput fratres ibidem deo famulantes. Ut autem hoc ratum et inconvulsum etiam
in posteros permaneat, hoc superscriptum sigilli nostri inpressione signavimus
sub anatemate confirmantes.
Acta sunt autem hec multis idoneis testibus astipulantibus tarn clericis quam
laicis, quorum hgc sunt nomina: Hartmannus prepositus maioris domus," Arnoldus
prepositus et camerarius, Hartwicus prepositus et decanus, Sigelous prepositus,
Giselbertus prepositus. Capellani: Cunradus, Heinricus, Rudingus. Laici liberales:
Godefridus, Arnoldus. Ministeriales : Meingotus vicedominus et fratres sui, Helfe-
ricus, Arnoldus, Embricho comes, de Gisenheim Cunradus et frater suus Mein-
gotus, de Winkelo Embricho et Giselbertus, de Rudenesheim Giselbertus, Arnoldus
et filii eius, Berwelfus.
Or. zu München. Das in der unteren rechten Ecke aufgedr. S. des Erzbischofs in
dunkelbraunem W. ist gut erhalten.
Indorsat von zwei Händen saeo. 15: a) littera triam rinearum in Rudensheim, fortgesetzt
von b) einer zweiten, gleichfalls dem Kloster angehörigen Hand und zwar derselben, welche die
schon mitgetheilten Indorsate auf den beiden Urk. des Abts Anselm von 1144 schrieb — quas
tradidit monasterio nostro dominus Henricus archiepiscopus Moguntinus, qui electus fdit anno
1142 seditque annis decem.
Gedr. Guden. I, 217, welcher daselbst nachzuweisen sucht, dass die undatierte Urk. 1152
ausgestellt sei.
Vergl. Will, Regg. I, 348, No. 159.
233. — Abt Heinrich von S. Alban bei Mainz schenkt seinem Kloster
verschiedene Güter. — 1154.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego igitur Heinricus
dei misericordia abbas ecclesie beati Albani martiris notifico — — — — — .
Curtim eciam in Pinguia ab Embrichone sculteto de Winkelo duodecim marcis
emi, pluribus aliis, que minoris constant, omissis. — — — — — — —
Acta sunt hec anno ab incarnacione domini MCLllll, indictione secunda.
Gedr. Joann. II, 751.
Digitized by
Google
1156. — 1156. 171
234. — Erzbischof Arnold von Mainz schlichtet den Streit zwischen
dem Kloster S. Jacob zu Mainz und dem Rheingrafen Em-
bricho wegen eines Waldes an der "Waldaff. — 1156.
~=T~ In nomine sancte et individue trinitatis. Arnoldus dei gratia Maguntine
sedis archiepiscopus. Notum esse volumus uniyersis tarn futuri, quam presentis
evi fidelibus, quod lis et controversia inter dominum Godefridum abbatem ecclesie
sancti Jacobi et Embrichonem ringravium vertebatur super quodam saltu, quem
predeces8or noster beate memorie dominus Heinricus archiepiscopus predicte
ecclesie ex dominica curte nostra in Alta villa in pago Reni iuxta aque decursum,
qui "Waldaffa nuncupatur, inferius et superius cum omni utilitate contradidit ea
ecilicet conditione, ut dies obitus sui ibidem quotannis devotissime celebretur.
Quare diuturne altercationes ex utraque parte enate et ad eas definitive deci-
dendas in presentia nostra longius agitabatur. Predictus ringravius asserens, eundem
ealtum a parentibus suis in partem hereditatis accepisse eumque, ut toti constet
provincie, a comite Ludewico civitatis nostre prefecto in feodum habere dicebat.
Econtra dominus Godefridus abbas antedictus hec omnia denegans ipsum saltum
secundum litteras a domino Heinrico archiepiscopo acceptas ecclesie sue attinere
affirmabai Habito igitur prudentum, virorum consilio ringravius intercessione nostra
commotus omni proprietati, que sibi in eodem saltu competere videbatur, una cum
Ludewico comite predicto libere et absoluto renunciavit et fratribus memorate
ecclesie receptis ab eis XXX. marcis denariorum in remedium anime sue tradidit
possidendum. Ut autem hec transactio seu traditio in omne tempus stabilis et incon-
vulsa permaneat, hanc cartam inde conscribi et sigilli nostri numimine roborari
fecimus. Testes sunt: Hermannus maior prepositus, Burchardus prepositus in
Gichegeburc, Conradus prepositus sancti Gingolfi, Rudingus, Heinricus capellani.
Laici: Bertolfus comes de Nithe, Godefridus comes de Spanheim, Emercho comes
irsutus, Gerhardus de Kelberauwe, Helfricus vicedominus, Embrico et Mengotus
frater eius et alii quamplures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis MGLVL, regnante Priderico
glorio8issimo imperatore huius nominis primo.
Abschr., wie es scheint, des Originals in Schott's Urkundenbuch zu dessen Geschichte des
Bheingrftflichen Hauses, hiervon die Abschr. bei Kindlinger 187, 44; nach letzterer gedr.
Both II, 4.
235. — Erzbischof Arnold von Mainz nimmt das Kloster Walsdorf,
welches sich seinem Erzstift unterstellt hat, in seinen
Schutz. — 1156.
In nomine sancte individue trinitatis. Arnoldus divina favente clemencia
Maguntine sedis archiepiscopus. Sanctum et salutare divine pagine elogium nos
instruit et ammonet ad omnes quidem bene operari, maxime autem ad domesticos
fidei et ad eos, qui, nobis familiaritate seu locorum oportunitate coniuncti sunt et
qui ad nos respectum habere dinoscuntur necnon ad eos, qui mundum cum flore
suo spernentes, communi vita in cenobis degunt et voluntariam pro deo sustinent
Digitized by
Google
172 1166.
paupertatem. Magnum siquidem caritatis beneficium Ulis impenditur, dum qualiter
ecclesie eorum fundate sint et quod ipsis a fidelibus contraditum sit, veraci et
auctorabili testamento declaratur. Notum igitur esse cupimus tarn futuri quam
presentis evi fidelibus, qualiter quidam Godefridus sacerdos religiosus in verbo
dei et opere studiosus et devotus sancta et iugi predicacione sua populum
quemdam in villa, que dicitur Walesdorff, lucrifaciens in tantum commonuit et
ad superna erexit, quod locum quendam solitarium, quem iure proprietatis
communem habuit iam dicte ville adiacentem item Walesdorff nuncupatum, in
manu eiusdem sacerdotis contradidit ea videlicet condicione, ut eum divino cultui
manciparet. Sacerdos ergo ille ad ministerium dei industrius et devotus auctori-
tate et connivencia illius dioceseos prelatorum per fratres monachici ordinis in
loco illo servicium dei ordinavit et instituit. Postmodum vero idem presbiter,
fratres et prememorate Tille populus Moguntiam venientes coadunatis manibus
locum illum beato Martino tali iure et condicione tradiderunt, ut in Signum
subiectionis et respectus singulis annis ad altare beati Martini aureum nummum
persolveret vel XtTt *) nummis argenteis eum redimeret. Crescente itaque in
loco illo religione et cultu divino cepit et crescere circa eundem locum populi
devotio, ita ut tarn per possessiones quam per res mobiles fratribus inibi degen-
tibus curam suppeditarent. Illud quoque in noticia esse cupimus tarn futurorum
quam presentium Christi fidelium, quod populus quidam in villa Widergiß nun-
cupata de communi predio suo, quod habebat in Eberbach, quod vulgo marka
dicitur, prememorate novelle plantacioni b ) in Walstroff. X. mansos pia devotione
donavit et per manus omnium eorum, qui iure adesse debuerant, absque contra-
dictione delegavit. Cetera autem, que loco illi attinent sive ex emptione sive ex
donacione, hec sunt: 1111 mansos habet in Yischbach et XXX mansos in Mulefo.
Hec omnia, quia nobis ex veritate constabant, cupientes apud omnem posteritatem
rata et inconvulsa permanere, hanc kartam c ) conscribi et impressione sigilli nostri
insigniri precepimus et quantum iuris permissione potuimus confirmavimus statu-
entes, ut locus ille nullum haberet advocatum, sed per solum Maguntinum
archiepiscopum secundum ins fundi regeretur et ordinaretur. Huius rei testes
sunt: Hartmannus maioris ecclesie prepositus, Hertwinus decanus, Wilhelmus
scolasticus,' Hugo cantor, Sigelohus camerarius, Henricus abbas sancti Albani,
Baldemarus abbas de Blidenstat, Godefridus abbas sancti Jacobi, Hildelinus
abbas de Sconawiga, Godefridus de Besuch, Gernotus -pastor de Kamberch.
De cappellanis: Baldewinus, Rudolffus, Dragebodo. De laicis: comes Emecho,
Guntramus de Hazechenstein, Eppo de Seiebach, Helffericus Maguntinus vice-
dominus, Warnherus dapifer, Conradus pincerna, Hertwicus et Godebolt marscalci,
Udelbertus et frater eius Boemundus, Thedericus de Widerchisz et filii eius Con-
raidus et Krafit, Hupertus, Heinricus de Bichenbach et conplures aliL
Factum est autem hoc nostrum testamentum et hec nostra confirmacio anno
») Von Kremer für VH, yoii Deissmann für Xu gelesen.
b ) plantaoionum die Absohr.
°) karta die Absohr.
Digitized by
Google
1156. — 1158 August 14 — September 24. 173
dominice*) M.C°.L°.YI ., indictione HI. b ), regnante gloriosissimo rege Friderico
huios nominis primo.
Nicht fehlerfreie Absohr. saeo. 15 im St.-A. Hiernach gedr. Kremer, Orig. N. II, 174;
Deissmann, El. Walsdorf S. 5. Vergl. Will, Begg. I, 360.
236. — Der Mainzer Bürger Saleman schenkt dem Kloster Ilben-
atadt Güter zu Erbach, Winkel und Eltville. — 1156.
Noverit industria omnium Christifidelium tarn praesentium quam futurorum,
qualiter homo quidam generosae prosapiae, Moguntinae civitatis civis nomine
Saleman cognomento coecus divino excitante et suggerente spiritu, ut floreret
acut palma in domo domini faceretque fructum radicantem deorsum et germi-
nantem sursum, quasdam possessiones sibi attinentes instinctu et rogatu suae
coniugis aeque nobilis prompta devotione ecclesiae beatae Mariae Virginia in
Elvenstadt contradidit, quae traditio ut firma sit, quibus locis facta sit, subito
notamus: in Eberbach mansum tradidit, quem emit XXXTTT marcis a fratribus,
qui sunt in Winchelo. Itemque quandam possessionem Regenhardi in eadem villa,
quam emit quinque marcis. In Altavilla vineam quae vocatur hagenahe, quam
emit decem talentis. Haec omnia liberali voluntate et fraterna conventione facta
sunt, eo videlicet tenore, ut ipsi et suae coniugi dimidia pars fructuum, quoad
vixerint, proveniat. Si autem mortuus fuerit vir, uxori superstiti non minus sub-
veniat, donec et ipsa naturae concedat et tunc demum usibus fratrum praelibatae
ecclesiae in perpetuam possessionem sine ulla contradictione succedat Testes cL
Hubertus, d. Hartmannus praepositus, Udo prior, Ortlieb cellarius, d. Henricus
de Solms, f. Hermannus, f. Bubo, <L Hartmud, f. Walther.
Anno MCLVL
Aus den „Acta domestioa tt der Abtei, Msc, pag. 1093, gedr. bei Würdtwein Not. de abb.
nbenst pag. 46.
237. — Kaiser Friedrich I. hebt die Mainzölle zwischen Bamberg
und Mainz mit Ausnahme derer zu Neustadt, Aschaffenburg
und Frankfurt auf. — Worms 1157 April 6.
Datum Wormacie, viil id. Aprilis, indictione V to , anno dominice incar-
nationis M .C .Lvil ., regnante domino Friderico Romanorum imperatore invic-
tissimo, anno regni eius V., imperii vero tL Actum in Christo feliciter amen.
Or. in Bamberg und München.
Gedr. Schuttes, histor. Schriften 362, Böhmer C. d. Moenofr. S. 15; Mon. Ger. Legg. U, 104;
Mon. Boio. 29a, 840; Böhmer, Beiohsg. S. 6, Auszug; vergL Böhmer No. 2370; Stumpf No. 3767.
238. — Erzbischof Arnold von Mainz entscheidet den Streit des Klosters
zu Winkel mit den Yormündern des Rheingrafen Embricho IV.
wegen der von diesen für ihren Mündel erhobenen Erbansprüche
auf die Rendewineshuba, welche Wolfericus von Winkel dem
Kloster geschenkt hatte. — Mainz 1158 August 14 — September 24.
C. In nomine sanctf et individuq trinitatis. Arnoldus divina favente dementia
Magunüne sedis archiepiscopus. Ex officii nostri debita amministratione com-
») So die Abeohr., inoaruationis ist von Kremer und Deissmann zugesetzt.
b ) So statt IV.
Digitized by
Google
174 1168 August 14 — September 24.
pellimur, ea, qug in gcclesiis speculationi nostrg commissis vota fidelium con-
tulerunt, ne aliqua obscuritate claudantur, in lucem diligenter redigere et ut
apud omnem posteritatem perpetuum robur firmitatis optineant, auctoritatis nostrg
presidio stabilire et corroborare. Eapropter notum sit omnis eyi Christi fidelibus,
quod quidam felicis memorig Wolfericus nomine de Winkele, ministerialis sancti
Martini, cupiens pro temporalibus gterna et pro transitoriis metere perpetua,
quandam cellam in eadem villa videlicet Winkela in honore sancti Egidii in
proprio fundo constroxit et quendam beatg recordationis Erenfridum, sanctg Marig
ad gradus canonicum, aridum cum flore suo mundum respuere satagentem, illuc
evocavit et ei cum eadem cella quoddam allodium suum, quod dicitur Rende-
wineshuba, perpetua possessione pro remedio animg Bug libere contradidit. Verum
eo tempore post predicti Wolfrici decessum Embrico ringravius multa adversus
prefatum Erenfridum prepositum querebatur asserens, se eidem Wolfrico linea
sanguinis in hereditatem debere succedere. Sed prepositus uti vir conditg discre-
tionis et perspicug sanctitatis eundem comitem ab omni querela et infestatione
placavit. In processu denique temporis eodem obeunte ringravio Embrico
de Winkela et Cunradus de Haepenhefde, eiusdem ringravii cognati, filium eiua
parvulum in tutelam mundiburdialem recipientes prefatum allodium multa procla-
matione ceperunt causari asserentes, beneficiario iure ad filium ringravii ipsum
spectare. Quam ob rem cum super hoc Fredericum, eiusdem loci prepositum,
supradicti videlicet Erenfridi sanctg memorig successorem, in presentia nostra
longa contentione pulsarent stipulationem suam legittima comprobatione prose-
quentes, rogatu nostro sponte atque ultro tarn ipsi, quam idem puer filius rin-
gravii causam ipsam in potestatem nostram penitus tradiderunt, omnem querelam
et quicquid iuris in predicto allodio se arbitrabantur habere, in manus nostras
in perpetuum resignantes. Nos itaque * idem allodium, quod dicitur Rende-
wineshube, prefatg gcclesig sancti Egidii restituentes libera et perpetua possessione
eidem gcclesig absque aliqua contradictione ipsius contulimus decernentes ex
auctoritate dei patris et filii et spiritus sancti et beati Petri principis apostolorum,
ut quicunque contra hoc ausu temerario aliquo ingenio ammodo venire attemp-
taverit, perpetug anathematis gladio, nisi resipiscat, feriatur. Ut autem hoc factum
apud omne seculum ratum et inconvulsum omni stabilitate transistat, presentem
paginam transscribi et auctoritate nostra eam fecimus insigniri et corroborarL
Huius autem rei testes sunt: Harpertus abbas sancti Albani, Hellengerus abbas
sancti Disibodi, Anseimus abbas de Beschofesberch, abbas de Eberbach,
Hartmannus maioris gcclesig prepositus, Arnoldus custos, Sigelous decanus,
magister Willelmus, Hugo cantor. De capellanis: Lodewicus, Cunradus prepo-
situs sancti Gingolfi, Rudingus, Gernotus, Dragebodo. De laicis: comes Gerhardus
de Nfirinkes, comes Rupertus de Lurenburch, Helpricus vicedominus, Hermannus
scultetus, Embrico de Winkela, Cunradus de Haepenhefte, Helwicus dapifer,
Fredericus pincerna, marscalci Godeboldus et Hartmudus et complures alii.
Acta sunt autem hgc in camenata nostra Maguntie, anno dominice incarna-
tionis M .C .L .VJiI°, indictione VI*, regnante victoriosissimo imperatore Friderico
huius nominis primo.
Digitized by
Google
1158 August 14 — September 24. — 1158 vor Juni? 175
Or. im St.-A. Das aufgedrückte S. des Erzbisohofs ist gut erhalten. — Absohr. aus einem
verlorenen Chartularium des El. Gottesthal in Schott's Urkundenbuch zu dessen Geschichte der
Rheingrafen.
Gedr. Bodmann S. 176 mit einzelnen Lesefehlern. Weitere Nachweise bei Will, Regg. 1, 365. —
Für den Namen des Abts von Eberbach ist Lücke freigelassen. Bodmann hat in seinem Ab-
drucke den Namen des Abts Ruthard hineingefälscht und auch versucht, Baer in einen Irrthum
zu fuhren, den Würdtwein berichtigte; vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 231. Die Erklärung
für die Lücke gibt die in diese Zeit fallende Yacanz des Eberbacher Abtsstuhles. Abt Ruthard
war, wie Baer a. a. 0. 223, 231 annimmt und was durch vorliegende Urkunde zur, Gewissheit
wird, am 14. August 1152 gestorben, der vom Kloster in Clairvaux erbetene Nachfolger nooh
nicht eingetroffen, weshalb für ihn der Raum zur nachträglichen Beifügung seines — nooh nicht
bekannten — Namens vorläufig freigelassen war. Die spätere Ausfüllung des Namens ist sodann
unterblieben.
Die Urkunde ist von der Hand desselben Schreibers wie die nachfolgende für Münster.
Da auch in dieser Urk. der Raum für die spätere Eintragung des Namens des Abts von Eber-
bach freigelassen ist, dürfte die Ausstellungszeit beider Urkunden sehr nahe zusammenliegen.
Da die folgende Urk. die Indiction VII hat, folgt, dass der Schreiber dieser Urk. nach kaiser-
licher Indiction rechnete ; es ist demnach diese Urk. zwischen August 14 und September 24, und
zwar wahrscheinlich kurz vor September 24, die folgende kurz nach September 24 d. J. zu setzen.
Die von Will S. 365, No. 61, gegebene Festsetzung „vor Juni tt erweist sich schon deshalb
als verfehlt, weil der unter den Zeugen genannte Abt Harpert von S. Alban in diesen Tagen
noch nicht Abt war, da sein Vorgänger Baldemar urkundlich noch am 25. Mai d. J. erwähnt
wird, vergL Joann. n, 752.
239. — 1158 vor Juni?
Erzbischof Arnold von Mainz hebt den Verkauf der Güter
des Klosters Altmünster zu Hohenheim und Hedenstadt an
das Kloster Celle bei Würzburg auf, verpfändet dieselben an
den Dompropst Herold von Würzburg und entschädigt das Kloster
Altmünster durch Ueberweisung von sechs Pfund aus den Ein-
künften zu Eltville und Erbach. Abbatissg autem et sororibus
suis pro eodem predio de reditibus nostris singulis annis VI libras, HI in Alta
villa et HI in Eberbach specialiter ad domuni carnium nostrarum pertinentes,
restituimus tali pactione, ut cum predia illa fuerint soluta, in usum Maguntini
archiepiscopi, qui tunc presideat, sex librg ill§ revertantur — — — — —
Huius rei testes sunt: Hartmannus maior prepositus, Burchardus prepositus
sancti Petri, Arnoldus custos maioris gcclesig, Sigelous decanus et prepositus sanctg
Marig in campo, magister Willelmus, Hugo cantor, Hatzekinus prepositus sancti
Mauricii, Embrico prepositus de Pinguia, Baldewinus prepositus sancti Johannis.
De capellanis: Cunradus prepositus sancti Gingolfi, Rudingus, Gernotus, Bertoldus,
Dragebodo, Hermannus canonicus sancti Martini, Marcwardus Augustensis canonicus.
De laicis: comes Sigefridus de Morle, comes Bertoldus de Nithee, Gerhardus de
Kelverowa, Marcwardus de Birgestat. De ministerialibus : Helpricus vicedomnus,
Embrico filius Meingoti, Arnoldus magnus, Hermannus scultetus, Wienandus,
Saleman, Ernestus waltpodo, Helmewigus dapifer, Godebolt et Hartmut marscalei,
Herolt, Helmewich, Rudolf et complures alii. De civitate Wirceburgensi videlicet:
Bernhardus parvus, Hartmannus filius Gerboldi, Bertoldus filius Loberici, Burchardus
albus, Richelmus iuvenis filius Richelmi, Gernot filius Drutmanni de Brozzoldes-
heim, Godefridus scinkae, Henricus de Inkesinken, Heinricus sanctipeleineus,
Cunradus, Henricus qui dicitur seepfman.
Digitized by
Google
176 1158 vor Juni? — 1158 September 24 — November 24.
Acta sunt h$c anno dominicg incarnationis M.C.LYHI, indictione VI, reg-
nante gloriossissimo imperatore Friderico, huius nominis primo.
Or. mit wohlerhaltenem, aufgedr. 8. des Erzbischofr im Reichsarohiv zu München. Hier-
nach gedr. Stumpf, A. M. No. 68. Will I, 366, No. 64; Wagner, Stifter II, 347, 363.
£40. — Erzbischof Arnold von Mainz bestätigt dem Stifte S. Stephan
die von seinem Begründer, dem Erzbischofe "Willigis ge-
troffene Bestimmung, nach welcher demselben zwei Drittel
des Zehntens zu Münster zustehen. — 1158 September 24 —
November 20.
C. In nomine sancie et individue trinüatis. Arnöldus divina favente dementia
Moguntine sedis archiepiscopus. Cum in hac valle plorationis, ubi propter primi
Pareiitis prevaricationem variis defectibus et erumpnis sumus expoeiti, nonunquam
iusticia premitur et obruitur, officium est prelatorum, quos divina ordinatio domus
sug speculatores constituit, subposito brachio eam quantum in ipsis est erigere et
erecta sustentare et subditorum suorum quidem omnium, specialiter autem eorum,
qui de sorte domini sunt, iuxta illud propheticum „pars mea dominus a causa*
cognoscere et iuste iudicare ita videlicet, ut si que antiquata invenerint, studeant
renovare et subtracta sive ahenata ad pristinum gquitatis statum revocare. Noverit
igitur Christifidelium tarn presens etas quam secutura posteritas, qualiter prede-
cessor noster sanctg recordationis Willigisus archiepiscopus inter cetera, qug con-
tuht gcclesig beati Stephani prothomartiris in Moguntia, cuius ipse pia devotione
et non parva diligentia fundator extitit, gcclesiam in Monsterliederbach 1 ) cum
omni integritate legittime contradidit tali pactione et iure, ut dug partes decimarum
aliorumque proVentuum ad cottidiang neccessitatis stipendia canonicorum pertinerent
et sacerdos, qui in gcclesia illa pastoris sollicitudinem gerendo divina celebraret,
de tercia parte procurationem haberei Has decimas cum ceteris proventibus
prememoratg gcclesig beati Stephani canonici in libera et quieta possessione ad
communem usum per multas annorum revolutiones habuerunt ita videlicet, ut ipsa
temporis prescriptio actori, si forte quis contra eos esset, silentium imponeret
Accidit autem, quod quidam Anseimus 8 ) iam dictg gcclesig prepositus Hermanno
cuidam cognato suo gcclesiam illam in Monsterliederbach concederet et carnali
tractus affectu omnes partes decimarum usui eius vendicare permitteret et ipse
de sua facultate, quantum et quando de gcclesia illa constitutum erat, fratribus
plenarie ministraret. Anselmo itaque vocatione dei corruptionis huius corpus
exuenteßichardus 8 ) qui ei successit, cepit adversus prefatum Hermannum questiones
movere et decimas necessitati fratrum pietatis intuitu collatas repetere. Hgc causa
veritate et iusticia suffulta in tantum prevaluit, quod iam dictus Eichardus una
cum fratrum suorum coüegio in generali synodo 4 ) coram digne recolendg memorig
l ) Münster, Amt Höchst, üeber den dortigen Besitz des Stifts S. Stephan vergL die
Urkunden von 1262 März 13, 1287 November 6; Vogel^S. 869.
*) Propst Anselm urk. 1103.
•) Propst Biohard 1122, 1124.
4 ) Will, S. 282 No. 168, setzt die Synode in das Jahr 1125.
Digitized by
Google
1158 September 24 — November 20. 177
seniore Adalberto archiepiscopo ex iudicio et coniventia totius conventus synodalis
decimas illas cum ceteris pertinentiis prestito iuramento obtinuit. Sed quia nonnum-
quam euggestione hostis nostri diaboli necnon fragilitate vasis, quod possidemus,
hoc quod in aliis reprehendimus, ipsi plerumque committimus, contigit, quod
Richardus prepositus antedictam gcclesiam illam cuidam Godescalco consanguineo
buo concederet in eundem per omnia modum, uti predecessorem suum eam con-
cessisse supra memoravimus. Bichardo ergo ab amministratione prepositurg illius
cessante cum fratres defectum paterentur, adversus Godescalcum illum queri-
moniam moventes super iniusta decimarum suarum detentione eum in ius voca-
bant. Ante decisionem autem huius causg contigit eundem Godescalcum ita etate
et infirmitate gravari, quod non solum valetudine corporis, verum eciam sensuum
privatus esset officio, unde iam dicti fratres caritativa compassione et humanitatis
intuitu defectum suum voluntarie sustinebant, ut ipse in ultimo senio suo et ani-
malis vigoris destitutione ex decimis Ulis posset habere solatium. HIo vero ab
huius carnis ergastulo exempto supramemoratus conventus coram nobis in facie
gcclesig nostrg causam suam renovans iterato iuramento priorem probationem
confirmabat et ita iudicio $cclesi$ nostrg et auctoritatis nostrg licentia duas partes
decimarum in Monsterliederbach cum aliis proventibus in possessionem suam et
ad communem stipendiorum suorum usum recepit. Hanc donationem, probationem
et requisitionem per omnes successiones temporum ratam et inconvulsam manere
volentes presentis privilegii auctoritate communivimus et banno nostro confirma-
vimufl. Si quis igitur huic rationabili facto nostrgque auctoritatis confirmationi aliquo
modo obviare presumpserit, sciat se anathematis vinculo innodatum et, nisi resi-
puerit, gterno supplicio deputatum. Huius rei testes sunt hi: Bernbardus Pather-
burnensis episcopus 1 ), Hartmannus maior prepositus, Burchardus prepositus sancti
Petri, Araoldus custos maioris gcclesig et Erphordensis prepositus, Gerlacus prepo-
situs sancti Victori8, Sigelous decanus de domo beati Martini, magister Wille-
helmus, Hugo cantor, Hetzekinus prepositus sancti Mauricii, Hartpertus abbas
sancti Albani, 2 ) abbas de Eberbach, Anseimus abbas de Beschofesberch.
De capellanis: Lodewicus, Cunradus, Rodingus, Heinricus, Dragebodo, Ortwinus.
De canonicis gcclesig beati Stephani: Ekkehardus decanus, Gernotus magister,
Fridericus cantor, Giselbertus, Bernoldus. De laicis: Sifridus comes de Moerle, Ger-
hardus comes de Nurinkes, Bertoldus comes de Niete. De ministerialibus : Helpricus
Ticedominus, Hermannus scultetus, Salmannus, Wienandus, Wernherus, Helmigus
dapifer, Fridericus pincerna, Godeboldus et Hartmudus marscalei et complures alii.
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M .C ,L°. VULL ., indictione
VII*, regnante gloriosissimo imperatore Friederico huius nominis primo.
J ) Bischof Bernard I. yon Paderborn 1127—1160.
') Bezüglich des hier für den Namen des Abts yon Eberbach zu dessen nachträglicher
Eintragung freigelassenen Raumes, sowie der Datierung der Urk. ist bei der vorhergehenden Urk M
welche yon dem Schreiber dieser Urk. geschrieben ist, schon das Erforderliche bemerkt. Die
Urk. ist demnach bald nach September 24 und wenigstens vor November 20 zu setzen, an
welcBem Tage der neue Abt Eberhard von Eberbach, wie Baer, Gesch. yon Eberbaoh I, 231
wahrscheinlich macht, im Kloster anwesend war.
Codex dipL Nm 1,1. 12
Digitized by
Google
178 1159 August? — 1160 vor Juni 24.
Or. im St-A. Das aufgedrückte 8. des Erzbischofs in braunem Wachse ist gut erhalten.
Gleichzeitiges Indorsat: Preceptum de Munsterliederbach.
Gedr. Joann. II, 519 nach einer vielfach fehlerhaften Copie und mit der unrichtigen Jahres-
zahl 1159, welche in Georgisch, Regg. I, 638, Würdtwein, N. S. II, pag. XLV, Scriba, Kegg. m,
No. 1107, Will, Regg. I, 370 u. a. übergegangen ist. Vogel, 8. 870, hat das richtige Jahr. —
Aus der Datierung folgt, dass die Urk. in Abwesenheit des Erzb. ausgestellt ist
241. — Ilbenstatt 1159 August?
Erzbischof Arnold von Mainz bekundet, dass mehrere Mönche
zu Ilbenstatt von den Grafen Sigfrid und Gerhard von Nürings
und des letzteren Gemahlin Udelhild für 40 Mark Silber Güter
zu Riedhausen kauften und ihrem Kloster schenkten, sodann
später mit Unterstützung des Grafen Gerhard weitere Güter
daselbst erwarben und gleichfalls dem Kloster schenkten, ferner
praedium Henrici, quod ibidem possidebat, per mansum unum in
Ginnenheim et Stirstatt commutabant. — — — — — — — —
Unter den Zeugen Anseimus abbas de Beschhofesberg.
Acta sunt haec anno dominicae incarnationis 1159, indictione XI 1 ), regnante
gloriosissimo imperatore Friderico huius nominis primo.
Gedr. Wenck Ib, 7. Nachweise bei Will, Regg. I, 369.
242. — Erzbischof Arnold von Mainz schenkt dem Stifte 8. Maria
zu den Greden die von der Abtei Schlüchtern angekaufte
villa Urefo im Gau Einrich und den Zehnten von den
Rodungen im Walde Hagenowe. — Bingen? 1160 vor Juni 24.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Arnöldus dei gratia
Moguntvne sedis humilis minister omnibus deum diligentibus tarn futuris quam
presentibus gcclesiastici ordinis et secularis discipling et claustralis observantig.
Status antiquus a patribus nostris studiosa devotione institutus et decora mode-
ratione amministratus et conservatus idcirco in plenitudine sui decoris diu per-
mansit et etiam fere usque ad tempora nostra perduravit, quia debita stipendia,
quibus homo exterior reficiendus et sustentandus erat, sufficienter eis tunc tem-
poris habundabant nee erat necessitas extrinseca, qug eos a divini officii conaer-
vatione et contemplatione devocaret. Verum peccatis nostris exigentibus omnes
communiter in tantam iam devenimus miseriam, in tantam perturbationis et con-
fasionis voraginem impegimus et involuti sumus, ut etiam nobis, qui licet indigni
episcopali tarnen fungimur honore, quid faciendum quidve sperandum sit, in dubram
venerit. Justo enim dei iudicio venit super nos tribulatio et non exaudimur in
necessitatibus nostris, quia omnes incessanter deum offendimus. Proinde hoc solum
et unicum nobis est remedium, ut ad thronum gratig dei confugere festinemus, ai
forte misereri, si parcere, si extentam super nos sug districtionis iram convertere
dignetur in misericordiam. Huius rei consideratione nos salubriter compuneti et
commoniti, ne penitus inutiles et sine fruetu coram domino inveniamur, quantum
ipsius concesserit dementia, curam adhibere et operam dare parati sumus et semper
l ) So statt VH.
Digitized by
Google
1160 vor Juni 24. 179
erimus. Quocirca notum esse volumus esse universis Christifidelibus, quod abbatia
quedam sanctg Marig in Sluthere villam quandam Urefo vocatam in provincia,
qug vulgo Einriche dicitur, sitam legittime quidem possedit, sed nullam inibi
consequi poterat utilitatem, tum propter loci ipsius distantiam remotiorem, tum
et maxime propter quorundam hominum perversorum violentiam et inquitationem.
Communicato itaque consilio predictg gcclesig abbas Manegoldus et universi con-
fratres sui consentiente et approbante venerabili confratre nostro Gebehardo Wirze-
burgensi episcopo per manum advocati ipsorum Marcwardi de Grunbach prefatani
villam Urefo nobis vendiderunt debita emptionis et venditionis sanctione et asti-
pulatione utrinque adhibita et sollempniter peracta. Nos vero eandem villam per
manum Gerhardi comitis de Nuringen suscepimus et in usus legittimg possessionis
nostrg mancipavimus et, sicut condictum fuerat, domino abbati et monachis suis
XXXVL marcas probati argenti persolvimus. Sed quia sacrosanotg genitricis dei
Marig geclesiam ad gradus multis et diversis afflictam et adtenuatam calumpniis et
miseriis compatiendo perspeximus, unigenitus ipsius filius cordi nostro inspiravit,
ut canonicis ibidem deo famulantibus et statutis stipendiis carentibus aliquod
solatium per eiusdem predii nostri collationem impenderemus. Adhibitis itaque
gcclesig nostrg sapientioribus tarn clericis quam laicis per manum predicti Ger-
hardi comitis prenominatam villulam Urefo cum omnibus pertinentiis suis tarn in
familia, quam in gcclesia ibidem sita, de decimis, agris, pratis, pascuis, silvis,
cultis et incultis, aquis aquarumque decursibus et ceteris emolumentis, qug ibidem
in presentiarum sunt vel in posterum inibi provenire poterunt, super altare sanctg
Marig delegavimus et in perpetuam possessionem ad usus fratrum destinavimus.
Ne quis etiam preter nostram et successorum nostrorum personam ius advocatig
ibidem sibi usurpare presumat, sub anathemate contradicimus et prohibemus.
Proinde, quod bonis serviciis finem meliorem succedere et apud deum salubre et
apud liomines est laudabile testante scriptura „Non cesset manus tua operari,
quod bonum est" hgc nos verba non profunctorie, sed oculata attendentes animad-
versione predictis fratribus nostris habundantiori compassione subvenire et provi-
dere curavimus et cottidiana adhuc eis ampliare stipendia hoc modo decrevimus.
In silva hagenowe quamplurima iam facta sunt novalia, quorum decimas, que
nostri iuris fuerunt et ad episcopalem nostram iusticiam libere et sine omni con-
tradictione spectabant, sano usi consilio fratribus concessimus et ad roborandam
possessionis ipsorum firmitatem propria manu nostra super altare sanctg Marig
predictas decimas delegando tradidimus. Fundum autem prefatg silvg hagenowe
ad proprietatem et legittimam possessionem sanctg Marig et fratrum pertinere
omnes, qui in iHa vicinia circumquaque commorantur, simul in unum divites et
pauperes manifeste noverunt et unanimi sententia et voce consona confitentur,
quocirca tarn humano iudicio, quam iure ecclesiastico universis Christifidelibus
perspicue patet et irrefragabiliter constat, prefatam silvam cum omnibus suis
novalibus et decimis et universis, qug ibidem fieri poterint, emolumentis ipsorum
usibus fratrum integraliter subservire debere nee ullum hominem in his novalibus
aliquid iuris vel potestatis habere sine fratrum communi voluntate et concessione.
Ut autem quiete sine omni infestatione alieuius persone hgc nostra fratribus collata
12*
Digitized by
Google
180 1160. — 1160.
beneficia rata et inconvulsa omni evo permaneant, hanc nostrg donationis cartam
inde conscribi et ßigilli nostri impressione roborari fecimus et ex auctoritate dei
omnipotentis et sanctorum apostolorum Petri et Pauli et nostra precipimus et snb
anathemate contradicimus, ne quis ausu temerario invadere ßive infestare seu
grayare aliquo modo hanc fratrum legittimam possessionem presumat. Statuimus
etiam, ut canonici, quibus hoc nostri in prandii solatium divina opitulante gratia
contuümus, diem ordinationis nostre annuatim celebrent et post depositionem
tabernaculi nostri anniversarium nostrum debitis semper exequiis servent et inter-
cessorias ad deum pro nobis offerant cottidie preces et orationes. Huius rei
testes sunt de clero: Hartmannus prepositus sancti Martini et sancti Stephani,
Burchardus prepositus santi Petri, Arnoldus custos, Sigelous decanus et camerarius,
magister Willelmus, Hugo cantor, Christianus prepositus sanctg Marig ad gradus,
Gerlaus sancti Yictoris prepositus, Hetzekinus prepositus sancti Mauricii, Embrico
Pinguensis prepositus, Cunradus sancti Gingolfi prepositus. Capellani: Lodewicus,
Rudingus decanus, magister Gernotus. Laici: Gerhardus comes de Nürmges,
Helpricus vicedominus, Godeboldus marscalcus et alii quam plures tarn clerici
quam laici.
Acta sunt autem hgc anno dominicg incarnationis M .C°.LX°, indictione
VLLL a , regnante Priderico gloriosissimo Romanorum imperatore huius nominis
primo, anno vero imperii eius Villi .
Or. auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg. Das in der linken unteren Ecke auf-
gedrückt gewesene 8. ist abgerissen. Faosimile von der Hand Bodmann's, mit Zeichnung des
damals noch wohlerhalten vorhandenen Siegels in dessen Nachlass zu Miltenberg.
Gedr. Joann. II, 645. Vergl. die Nachweise bei Scriba m, 1110, Will I, 375, sowie
Boettger, DiSeesangrenzen I, 136.
243. — Eberard zu Hattenheim trifft bei seinem Eintritte in das
Kloster Eberbach — sub abbate domino Eberardo —
Bestimmungen über den Anfall seiner Güter an das Kloster
und an seinen Schwiegersohn Adelhun. — 1160.
Huius rei testes sunt: David sacerdos, Henricus, Eberardus, Otto, Gozwinus,
Godefridus.
Acta sunt hgc anno incanmtionis domini M .C°.LX ., gpacta XI a ., indic-
tione vm a .
Or. im St.-A. Das aufgedrückte S. ist jetzt so beschädigt, dass nicht mehr festzustellen
ist, ob die yon Rössel besorgte Abbildung bei Baer, Gesch. yon Eberbach I, Taf. V, 1 völlig
genau ist.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 42. Aus der Anführung dieser TTrk. bei Bodmann S. 83
regestiert Roth I, S. 30, Ko. 29, 30 die Urkunde zweimal.
In dem Abdrucke Rosseis ist zu berichtigen: S. 42, Z. 1: sancte — individue; Z. 2: evi;
Z. 7: domno; Z. 8: die Worte „Mari^ in Eberbahs con" sind nicht von der Hand des Schreibers
der Urk., sondern von der" des Schreibers der Eberbacher Relation yon 1174, No. 263, der uns
öfter beschäftigen. wird; Z. 20: ecolesie.
2M. — 1160.
Gerlacus de Lorecho.
Bodmann S. 333.
Digitized by
Google
1160. — 1162. 181
ms.— \m.
„Udalrich von Lindau (Bruder des Klosters DenkendorfP)
„legt durch Schenkung den Grund zur Gründung der Colonie
„zum Rödchen, Ordens zum L Grab."
„Jfoc. in Stuttgarter öffentlicher Bibliothek/
Regest bei Roth I, S. 13.
Die hier benutzte Stelle findet sich im Cod. histor. fol. 307, S. 13 der Stuttgarter
Königlichen Bibliothek, ich verdanke dieselbe, sowie die Mittheilung, dass dieselbe bereits bei
Scheidlin, Beiträge zur Gesch. des Herzogth. Wirtemberg II, 21 gedruckt, der Freundlichkeit des
Herrn Oberbibliothekars Dr. Heyd. Die fragliche Stelle im Verzeichnisse der Pröpste yon Denken-
dorf betrifft den Abt Conrad III. und lautet: „Is magistrum Udalricum de Lindavia sua regione
attraxit, qui se et libros plurimos huio loco contulit hancque ecclesiam cum dote et decimis,
quam sacerdos extraneus hactenus possedit, deinceps cum cura animarum in proprios usus
oedere obtinuit ab Heermanno episcopo Constantiensi anno Christi 1160, septima idus Junii."
Wie ans dieser Stelle die Stiftung der Niederlassung Rode im Rheingau herausgelesen
werden konnte, ist nicht ersichtlich.
246. — Conrad, erwählter Erzbischof von Mainz, bekundet, dass
das Stift S. Maria zu den Greden sein Gut zu Nordenstatt
unter bestimmten Bedingungen verpachtet habe. — 1162.
C. In nomine sancte et individue trmitatis. Ego Cünradus divina favente
dementia Moguntinf sedis electus universis Christi fidelibus presentibus et futuris
notum esse volumus, quod venerabiles fratres sanct$ Marig ad gradus in Moguntia
sibi suisque snccessoribus providentes predium, quod ipsi in villa, qug dicitur
Nordenstat, possident, quibusdam Friederico videlicet et Regenmaro sub certo
pactionis tenore unanimiter concesserunt. Sed et nos, ne alicuius litigii contro-
versia inter eos in posterum emergeret, utrique providentes parti huius pacti
formulam scripto mandare et sigilli nostri impressione signare curavimus. Predicti
itaque fratres predium, quod ante dictum est, Ulis duobus, Friederico videlicet et
Regenmaro iam prenominatis, hoc scilicet pacto concesserunt, ut singulis annis
infra octavam sancti Martini duo talenta persolvant et homines terram illam
inhabitantes atque colentes non pecunig exactione (aut) a ) alicuius iniurig molestia
ledant et hanc quamdiu vixerint uterque vel alter licite possideant. Post decessum
eorum nee uxores eorum nee filii nee ali(us) b ) heres eorum aliquid iuris in
predieta terra obtineant. Si vero ab hoc pacto exorbitaverint, ut videlicet
pensionem prefixo termino non persolverint vel illius terrg eultores iniuriose
molestaverint, hgc supradieta pactio prorsus in irritum revocabitur et predium
illud fratres sepius dicti euieunque voluerint libe(ro arbitrio) ) concedere poterunt
Huius autem actg rei testes sunt hi: Christianus maioris ^cclesig prepositus,
Arnoldus custos, Sigelous decanus, Gerlaus prepositus sancti Yictoris, magister
Willelmus, Hugo cantor, Hezekinus prepositus sancti Mauricii, Embrico Pinguensis
prepositus, Godefridus prepositus in Frankenefort et ceteri canonici de domo.
De saneta Maria:- magister Cünradus, Folradus, Godeböldus, Marcwardus, Sal-
*) Ergänzt von Würdtwein.
*) Ehenfalls.
°) Würdtwein's Ergänzung liherrime ist verfehlt.
Digitized by
Google
182 1162. — 1162-1165.
mannuB, Nanzo*) et ceteri fratres. Laici: Lodewicus prefectus, Fredericus pala-
tinuB frater episcopi, Marcwardus. Ministeriales: Dudo camerarius, Embrico vice-
dominus, Petrus scultetus, Arnoldus rufus et multi alii officiati et ministeriales.
Acta autem sunt hec anno dominicg incarnationisM.C.LX°.II ., indictioneX*.,
regnante Prederico Romanorum imperatore semper augusto, huius nominis prima
Or. im St.-A., an dem linken Rande beschädigt. Das wohlerhaltene, spitzovale S. des Erz-
bischofs in braunem Wachse ist mit Pergamentstreifen in der unteren linken Ecke der Urk. befestigt
Gedr. Würdtwein, N. 8. II, S. XLIX, das 8. abgebüdet daselbt 8. XLVL
Vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian 8. 125; Scriba, Regg. HI, 1111; Will n, 2, No. 14.
*247. — 1162— 1165.
Erzbischof Conrad I. von Mainz befreit das Kloster Eberbach,
dessen Höfe und sämmtliche Besitzungen von allen Beisteuern
an das Erzstift und verbietet seinen Beamten, solche zu erheben,
quamdiu donante deo vita fungimur et Moguntine cathedre presidemus —
futuros quoque successores nostros fideliter commonemus et obtestamur, ut proprie
salutis et felicitatis intuitu fratribus pretaxatis hanc ipsam remissionis gratiam
indulgeant.
O. D.
Angebliches Or. im St.-A.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 46; Auszug Bodmann 8. 782.
Fälschung des Eberbacher Mönches, von welchem No. 262 und die gefälschten Urk. Ton
1174, 1178, No. 264, 269, 270, die Relation von 1174, No. 263 u. a. herrühren, und zweifellos von
dessen Hand geschrieben. Die Anfertigung fällt in die auf die Absetzung Conrads folgende
Regierungszeit des Erzb. Christian I., 1165 — 1183, genauer wahrscheinlich etwa 1174 — 1178.
Hierüber sind die Ezourse zu den genannten Urk. zu vergleichen, in welchen die auch für diese
Urk. geltenden Beweise für die Fälschung eingehend erörtert sind. — Bezüglich der vorliegenden
Urk. tritt hinzu, dass die aus derselben oben mitgetheilten Worte eine unverkennbare Hindeutung
enthalten auf Conrads Removierung und seinen Aufenthalt ausserhalb des Erzstifts. Die Worte
quamdiu — presidemus würden nach seiner Rückkehr 1183 schwerlich geschrieben sein. Ebenso-
wenig würde Conrad nach 1183 diese Ermahnung an seine Nachfolger, welche offenbar einen
Druck auf den Erzb. Christian ausüben soll, geschrieben haben, sondern die Bestimmung
jedenfalls fester und bestimmter gefasst haben. Bodmann 8. 782 nahm 1183 als Ausstellungs-
jahr an. Das für die Urk. verwandte Pergament ist 54 cm. hoch, 45 cm. breit, die Schrift
nimmt 24 cm. ein, der untere Theil von 30 cm. Höhe, also mehr wie die Hälfte, ist unbeschrieben.
Doch sind daselbst noch drei Linien für den weiteren Text gezogen, ein Beweis, dass die Urk.
nicht vollendet und die beabsichtigte Aufführung von Zeugen unterblieben ist. Das auf dem
unteren Theile befindliche 8. des Erzbischofs in braunem W. ist wohlerhalten, dasselbe ist ein
Abdruck des ächten Stempels, aber später mit Hülfe eines schmalen Pergamentstreifens, der
durch einen in das Pergament gemachten Einschnitt gezogen ist, auf die Urk. befestigt. Es ist
ein Abdruck des Stempels, mit dem Conrad nach seiner Rückkehr siegelte, abgebildet "Würdt-
wein, N. 8. III, 8. VIII, und wird wahrscheinlich von einer ächten Urk. abgelöst und auf diese
Urk. befestigt sein. Die Umschrift „f Chonrad 9 di. gra. Sabinensis epo. Maguntine sedis
archiepc." ist sehr deutlich und noch wohl lesbar. Die von Rössel gegebene Beschreibung der
Urk. und ihres 8. : „Das aufgedr. gut erhaltene Siegel zeigt den älteren Typus, jedenfalls vor 1196,
„ihrer Schreibart nach stammt die Urk. aus der ersten Zeit Conrads 1160 — 1163 (!!). Umschr.:
„f Chuonrad. di. gra. Sabinensis Leg. (!) Maguntine . sedis . archiepc." ist äusserst flüchtig und
fehlerhaft; zudem ist aus Versehen im Regeste Erzb. Arnold I. als Aussteller genannt. Dass
das Siegel später auf die Urk. geheftet, vermuthet schon Scholz, de Conradi I prinoipatu terri-
toriali S. 15, vergl. 16, 34, 35. Der Tenor der Urk. ist fast wörtlich wiederholt in dem auf
Grund derselben ertheilten Privileg des Erzb. Sigfrid II. von 1208 December 31.
*) Würdtwein falsch Hanzo.
Digitized by
Google
1163 Februar 6. — 1163. 183
248. — Papst Alexander III. nimmt das Kloster Eberbach und dessen
Besitzungen in seinen Schutz. Genannt werden die Güter
zu Hargarden, Treysen, Richardeshusen u. a. — Paris 1163
Februar 6.
Datum Parisiis, per manum Hermanni sancte Romane ecclesie subdiaconi et
notarii, VUi. idus Februarii, indictione XL, incarnationis anno M .C.LX°.II.,
pontificatus vero domini Alexandri pape KI. anno quarto.
Or. im St.-A. Bulle an rothseid. Schnur, wie bei Diekamp, Mitth. des Oest. Instit. für
Geschichtsforschung in, S. 627, No. 18. Auf der Rucks. 1. von der Schnur Rm. Gedr. Baer,
Beitr. II, 257; Rössel, I, 49 mit Facsimile der Rota und des Monogr. und mit 1162.
m — 1163 Februar 28.
Erzbischof Conrad I. yon Mainz bestätigt den Vergleich
zwischen dem Propste Arnold yon S. Maria in campis bei Mainz
und seinem Stifte wegen der Verwaltung der Praebenden — —
Sunt autem hec, que fratribus pro canonice stipendiis assignavit; et quic-
quid ecclesia habet et quicquid habet in Wickere — — —
Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCLXTTI, indictione XI, regnante
serenissimo Romanorum imperatore Friderico, in nomine domini amen.
Data per manum Ruperti Muckestadensis prepositi et notarii curie, II. kalendis
MarciL
Gedr. Joann. II, 687.
Vergl. Scriba Kegg. III, 1112; Will n, 3, No. 17.
250. — Kaiser Friedrich I. nimmt auf Bitte der Aebtissin Hilde-
gard das Kloster Rupertsberg in seinen Schutz. — Mainz 1163
April 18.
Unter den Zeugen Erzbischof Conrad yon Mainy.
Signum domini Friderici Romanorum imperatoris invictissimi.
Ego Christianus cancellarius vice Conradi Moguntini archiepiscopi et archi-
cancellarii recognovi
Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCLXTTT, indictione XI., regnante
domino Friderico Romanorum imperatore gloriosissimo, anno regni eius XI ., imperii
vero TEL
Data Moguntie XITTI. kal. Maii.
Gedr. Guden I, 245; Beyer, M. U.-B. I, 694.
Vergl. Weidenbach Regg. Bing.; Stumpf No. 3979; Mülverstedt, Magdeb. Regg. I, 586;
Wül D, 4, No. 21.
251. — Erzbischof Conrad I. von Mainz legt den Streit zwischen
dem Kloster S. Jacob zu Mainz und Conrad von Rüdesheim
wegen des Hofes Gladenbach bei. — 1163.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Cunradus divina misericordia
Moguntinus electus. Noverint universi tarn futuri Christi fideles, qualiter dominus
Godefridus abbas ecclesie sancti Jacobi apostoli comparavit a Berta legali vidua
Conradi de Heppinheffte curiam Cladinbach in Binegowe, quam ob longam
loci distantiam sibi, ut par est, ad plenum emancipare non poterat. Hanc ob rem
Digitized by
Google
184 1163. — 1166 August 15.
communi fratrum suorum consilio tradidit eam Embrichoni ringravio in hereditatem
et perpetuam possessionem hoc apposito, ut ipse vel heredes sui, ad quemcunque
eorum dicta curia pervenerit, prefato domino Godefrido seu fratribus suis annuatim
in festo sancti Remigii XXV. maltra ßiliginis Moguntine niensure et Xu. solidos
Coloniensium denariorum ex eadem fideliter persolvant. Procedente autem tempore
idem ringravius, quando cum domino nostro imperatore Priderico Longobardiam
profectus predictam curiam Cunrado de Rudenesheim vendidit, qui hucusque censum
ex eadem stipulatum de anno in annum persolvere recusavit Hinc dominus Gode-
fridus querelam contra eum movebat non iniustam et antedictam curiam ex iure
census non soluti ad se et fratres suos sine onni contradictione rediisse affirmabat.
Sed Cunradus prenotatus causam simpliciter denegans eandem curiam a ringravio
predicto comparasse et eandem decem fere annis ab onni onere et censu liberam
possedisse asserebat. Tandem hec discordia nobis mediante nostra aliorumque
amicorum interpositione ita complanata est, ut prefatus Cunradus in quieta posses-
sione prenominate curie permanere debeat, contra vero censum supra notatum,
quem retro annis ringravius fideliter persolvit ex eadem, etiam imposterum domino
Godefrido et fratribus suis tarn in siligine quam in denariis annuatim tempore
statuto persolvere et eis, ut dignum est, preteritum sine mora restituere teneatur.
Ut autem huius compositionis tenor permaneat immobilis, presentem paginam
conscribi et sigilli nostri impressione firmari iussimus. Huius rei testes sunt:
Christianus maior prepositus, Sigilo decamus, Arnoldus custos, Hugo cantor, Wil-
helmus magister, Hazechinus prepositus, Cunradus prepositus, Sifridus, Gerhardus,
Wernherus canonici maioris ecclesie. Laici: Rupertus et Heinricus de Nassowe,
Emicho irsutus comes, Gerhardus comes de Nuringis, Wernherus de Walebach,
Embricho comes Reni, Wernherus de Bolanden, Hartradus de Merinberc, Cun-
radus de Leitgastere, Embricho de Winkelo, Wernherus dapifer, Arnoldus Rufds
et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXHI., indictione XL,
regnante glorioso Friderico Romanorum imperatore augusto huius nominis prima
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu dessen Geschichte des Rheingräfl. Hauses;
hiervon die nicht genaue Abschr. von Kindlinger 137, 48.
Nach letzterer Abschr. gedr. Roth II, 7; Auszug bei Bodmann 8. 126; Wffl H, 5, No. 24.
252. — Cöln 1166 August 15.
Erzbischof Reinald von Cöln zählt die Besitzungen der
Abtei Siegburg auf. — — — — — — — — — — — —
In Brubach beneficium ab Everhardo de Steine et iuniore Constantino de Orbach
precio receptum reddit annue vini carratam. — — — — — — — —
Preterea comes Everhardus de Seina cum quadam vice pene ad mortem egrotaret
in Siegeberg, pro sepultura sua contulit eidem cenobio vinearum portionem quam
habuit in Brubach, quam sanitati redditus ita retinuit, ut donec superviveret
hamam vini daret annuatim, quam portionem pecunia prerogata per abbatem
libere optinuit ecclesia. Cuius predii equa portio, que alteri fratri comiti Heinrico
competebat, eo defuncto pro anima ipsius et sepultura collata est ecclesie. Item
Ludewicus comes Thuringie pro Cünegunda comitissa matre uxoris sue predium
Digitized by
Google
1166 August 15. — 1167. 185
in Brubach tali conditione tradiderat, ut post obitum Godeberti, qui habebat hoc
in beneficio, libere illo potiretur ecclesia, cuius usnm fructuarium precio dato
sepe dictus abbas redimens liberam fecit possessionem. — — — — — —
Scripta sunt hgc et confirmata a nobis anno dominice incarnationis Millesimo
centesimo sexagesimo sexto, indictione quarta decima, ubi testes interfuerunt.
Data Colonie, octavodecimo kalendas Septembris, imperante domno Friderico
Romanorum imperatore invictissimo, anno regni eius quartodecimo, imperii
nndecimo, anno pontificatus domni Reinoldi Coloniensis archiepiscopi primo. In
dei nomine amen.
Gedr. Lacomblet U.-B. I, No. 421.
253. — Propst Heinrich von Bingen und sein Bruder Symon
schenken dem Kloster Schönau ihren auf Lebenszeit an
eine Frau Mechtild, welche innerhalb sechs Jahren für das
Kloster ein Haus zum Werthe von zehn Mark erbauen soll,
verpachteten Hof zu Lorch. — 1167.
Quoniam, ut ait Augustinus, operamini, quod bonum est, dum tempus habetis.
Notum sit omnibus tarn futuris quam presentibus, qualiter ego Heinricus Pin-
guiensis prepositus et Symon frater meus curtim quandam in Lorcho, que nobis
hereditario iure successerat, gloriose genitrici dei Marie et sancto Florino in Sco-
nowa pro salute animarum nostrarum per manum mundiburdi nostri Embrichonis
absque omni contradictione contradidimus. Erat autem matrona quedem religiosa
ac deo devota nomine Methilt, quam ob multarum precum ipsius instantiam et
dilectionem participem nobiscum orationum statuimus, ita eciam ut nobiscum cohere-
dem predictg curtis faceremus et per manum mariti eius nomine Wignandi viri
boni nobiscum contradi prefatg gcclesig permitteremus. Predicta igitur Mehtilt
tantg dilectionis ac devotionis nostre non immemor et ut deo de sua largitate
offerret, domum quandam, que decem constaret marcas, se edificaturam in loco
vicino domui bone, ubi aliquando torcular situm fuerat, per consensum mariti sui
Wignandi infra sex annos nobis et gcclesig compromisit. Nos itaque hec pie
considerantes curtim prefatam, quam eis inhabitandam concesseramus et censualem
feceramus, singulis annis ad tres fertones censum eis indulsimus et ad finem vitg
sug inhabitandam eis concessimus sicque postmodum libere vacaret ecclesie.
Statuimus etiam ad peticionem mundiburdi nostri Embriconis, si quis heredum
nostrorum sive nos videlicet soror sive frater et non alii heredes sepedictam curtim
desiderarent, viginti marcas prefate gcclesig contraderent et abbas et fratres inde
allodium sibi et gcclesig compararent et post vite nostre decessum ac venerabilis
matrone Mehtildis nobis annuales. exequias sicut condictum est devote celebrarent.
Intererant autem huic tradictioni viri honesti, videlicet Arnoldus filius Dudonis,
qui Dudo tunc Jherosolimam ierat, et Heinricus, qui dicitur miles, et Herlewinus,
quos etiam super eodem facto, ne aliquo malo scindi posset ingenio, sicut moris
terre illius est, manusfideles accepimus et fidecommissarios statuimus. Litererat
quoque monachus quidam de predicta Sconowa nomine Erenfridus et quidam
Digitized by
Google
186 1168. — 1170.
illius cenobii conversus nomine Richardus et maior villg Lorcho et Fridebolt miles
et alii quidam. Et ut hec traditio stabilis et inconvulsa permaneat et quia hominum
labilia sunt ingenia ac mutabilia, hanc traditionem nostram presenti cartule
inscripsimus ac sigilli nostri impressione insigniri ac roborari fecimus.
Acta sunt hec dominice incarnationis anno M°.C°.LX.V11 .
Or. im Besitze des Vereins für Nase. Gesch. Das aufgedr. S. des Aasstellers in braunem
W. am Rande beschädigt, dasselbe zeigt einen Geistlichen in halber Figur, die r. H. segnend
erhoben, in der 1. ein geöffnetes Buch. Ton der Umschr. erhalten f Heinr pi.
Vergl. Nass. Annahm XV, 148.
£54.-1168.
Marquardus filius Hunonis schenkt dem Stifte S. Stephan zu
Mainz Güter zu Eltville, insuper vineam ibidem ad carradas X., id
est iugera duo cum dimidio etc.
Im Auszüge mitgetheilt Bodmann S. 907.
255. — Erzbischof Christian I. ron Mainz schlichtet einen Streit
zwischen dem Kloster Johannisberg und dem Rheingrafen
Embricho. — 1170.
In nomine sancte et individue trinitatis. Christianus divina favente dementia
Maguntine sedis archiepiscopus universis has litteras inspecturis salutem in
domino. Hotum esse volumus, quod super omni dissentione et controversia, que
inter dilectos in Christo abbatem et conventum sancti Johannis in Biscovesberc
ex una et dilectum fidelem nostrum Embrichonem ringravium*) ex parte altera
hactenus vertebatur super tres mansos arabilis terre in Budinheim sitos, quos
pater suus Embricho eo tempore, quo iussu predecessoris nostri Heinrici beate
memorie Romam profectus est, dictis fratribus pro quadam peccunie summa vendidit
et lege redemptionis contulit possidendos, nostro tandem aliorumque ecclesie nostre
prelatorum interventu talis intercessit compositio b ), quod predictus abbas et con-
ventus prefato Embrichoni dabunt Vlll. libras annuorum reddituum in Rinegowe
in villis videlicet Rudinsheim et Hattinheim in festo divi Martini percipiendas,
Embricho autem pro se et fratre suo abrenunciävit omni iuri et actioni, que c )
in predictis mansis hactenus habere videbatur contra eos et sie omnis dissensionis
materia, que inposterum inter partes prenotatas possit suboriri, sopita est et penitus
sublata. Et ut hec compositio rata et firma permaneat, presentem paginam
exinde conscribi et sigilli nostri impressione firmari fecimus. Huius rei testes
sunt: Arnoldus maior prepositus, Dudo prepositus sancti Johannis, Johannes pre-
positus, Heinricu8 cantor, Syfridus, Adelbero, Conradus et item Conradus canonici
maioris ecclesie. Laici: Gerhardus comes de Nuringen, Conradus irsutus comes,
Walterus de Huson, Hartmannus de Büdingen, Wernherus de Bolanden, Em-
bricho de Heppinhefte, Godeboldus de Wierbach, Dudo camerarius, Arnoldus
Rufus, Pranco pincerna et alii quam plures.
a ) Moguntine, disseneione, rinegravium u. a. bei Roth sind Lesefehler.
b ) composicio desgl.
°) quam desgl. oder willkürliche Aenderung.
Digitized by
Google
1170. — 1171 August 9? 187
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXX., indictione III, impe-
rante gloriosissimo imperatore Friderico feliciter amen.
A beehr, yon Schott, hiernach Kindlinger 137, 49; nach letzterer Abschr. gedr. Roth II, 9;
Anführung bei Bodmann S. 45; Will II, S. 29, No. 77, sodann irrthümlich nochmals S. 37,
No. 117. Das letztere Bögest ist demnach zu streichen.
256. — Erzbischof Christian I. von Mainz schenkt dem Stifte
S. Maria zu den Greden bestimmte Einkünfte an Geld,
Wein und Brod aus dem Hofe zu Erbach. — Mainz 1171
August 9?
In nomine sanete et individue trinitatis. Cristianus dei gratia Maguntine
sedis humilis magister. Imperator regni gterni et ianitores celestis curie tante
pietatis sunt et clementie, quod pro terrenis eterna restituunt. Corde contritis et
humiliaÜB sempiterna gaudia conferunt et pro elymosinis, que peccata redimunt,
paradisi beatitudinem impendunt. Nos igitur preclara predecessorum nostrorum
yestigia sequi volentes aliquid in gazophylatium dei imponere volumus, ut a vero
et a iusto samaritano cum redierit, in eterna vita maiora premia reeipere
mereamur. Quocirca universorum Cristi fidelium clericorum et laicorum presens
noverit etas et successura posteritas, quod nos intuitu retributionis gterne dilectis
filiis nostris fratribus sanete Marie in gradibus presentibus et futuris ad cele-
brandam annuatim cenam domini concedimus et largimur XXV solidos bonorum
nummorum de villa nostra, que vocatur Eberbach, pro habendis piseibus singulis
annis et de cellario nostro in Maguntia unam amam vini boni et tot panes albos,
quot fieri possunt de uno maldro tritici, ut se nobis devotiores exhibeant ad
conficiendum sanetum crisma 1 ). Ptecipimus itaque in virtute dei et sub obtentu
gratie nostre ministris nostris, ut hec nostra statuta predictis fratribus sanete
Marie, sicut a nobis statutum est, singulis annis persolvant statuentes atque
rogantes, ut idem beneficium a successoribus nostris pleno conservetur. Ut autem
hoc verius credatur et ab omnibus inviolabiliter conservetur, presentem inde
paginam scribi et nostro sigillo feeimus insigniri.
Datum Maguntig, anno dominice incarnationis M .C Ö L°XXI°, V°. nonas*)
Augusti, in presentia et testimonio Burchardi prepositi saneti Petri, Warnerii
prepositi sanete Marie in campo, Henrici prepositi Pinguensis, Gottofredi prepositi
de Frankenefort, Henrici cantoris maioris gcclesie, Arnuldi prepositi de Difendal,
Hermanni prepositi de Geismari, Frederici decani et Cristiani cantoris saneti
Stephani, Henrici decani saneti Victoris et copiose multitudinis clericorum et
laicorum, qui presentes erant: GerlacuB videücet comes de Veldenza, Walterus
de Husen et Fridericus filius eius, Dudo camerarius, Conradus vicedominus,
Embrico ringravius, Arnuldus Bufus, Bembodo de Pinguia a ), Merbodo de Sovlen-
a ) Arnuldus Rufus de Pinguia Joannis, wohl durch Versehen.
') Yergl. die folgende ürk. yon 1258 December 13.
*) An dieser auffallenden Datierung nimmt auch Yarrentrapp S. 133 Anstoss, er ändert
Y. Nonas in IY und setzt die Urk. auf August 2. Vielleicht liegt es näher, den zweifellos vor-
handenen Fehler des Schreibers in Nonas zu suchen und diese in Idus zu ändern; die Urk.
wurde dann auf August 9 zu setzen sein. Will n, 29, No. 80 folgt Yarrentrapp.
Digitized by
Google
188 1171 August 9? — 1171.
heim, Diterus scultetus, Petrus de veteri monasterio, Godescalcus officiatus et
alii quam plures.
Or. im St.-A. Das angehängt gewesene Siegel ab.
Absohr. im Copiar des Stifts S. 13 zu Darmstadt.
Gedr. Joann. II, 648; mit Fortlassung der Zeugen bei Camici, Cristiano arcivescoTO etc.
S. 87; Büsching im Magazin für die neue Historie 13, 530; vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian
S. 43, 133.
257. — Erzbischof Christian L von Mainz befreit die Güter des
Klosters Rupertsberg im Rheingau und in allen dem Erz-
stift Mainz zugehörigen Orten von allen erzbischöflichen
Steuern. — 1171.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Cristianus dei gratia Magunting
sedis archiepiscopus omnibus Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris. Si
quid yenerabilibus locis ad subsidia deo inibi servientium de his, que iuris nostri
sunt, contulerimus, speramus et nobis et nostris successoribus ad perpetuam
salutem profuturum, quibus inde memoria debetur orationum. Noverint igitur
fideles tarn nostre, quam post future etatis, qualiter ego Cristianus Maguntine
metropolis humilis provisor pro honore sancte dei genitricis ad ecclesiam eius,
que sita est Pinguig in monte sancti Ruberti, talem iuris nostri usum propria
manu ex consensu et hortatu priorum meorum contradidi, ut in pago Rheni et
in omnibus locis, qui nostre attinent ecclesig, de curiis aliisve possessionibus
ßanctimonialium in prefatg ecclesig cenobio deo famulantium nullum deinceps
supplementum episcopali nostre peticioni a nostris dispensatoribus exigatur, sed
ab huius pensionis debito libera prorsus omnia que illic ad eas spectant ex
auctoritate nostre traditionis perpetuo iure habeantur. Et quoniam licet episcopis,
ut de facultatibus capitaneg ecclesig pauperiores adiuvent ecclesias, ut hec nostra
tradicio et nostris et successorum nostrorum temporibus inconvulsa perseveret,
huic actionis contestativam paginam nostri impressione sigilli roboravimus. Testes
quoque, quibus presentibus actum est, annotavimus. Hi sunt: Amoldus maior
prepositus, Burcardus sancti Petri prepositus, Wernherus in campo sancte Marie
prepositus, Bertoldus sancte Marie ad gradus prepositus, Heinricus cantor, Sifiidus
sancti Johannis prepositus, Cunradus prepositus, Hermannus prepositus, Egeno,
Babo, Helet, Berengerus cellerarius, Cunradus. Laici : Gerlacus comes de Veldenee,
Gerhardus comes de Horinges, Cunradus comes de Bouminburc, Walterus de Husen,
Hartmannus de Butingen, Volmarus de Meti, Wernherus de Bonland, Dudo
camerarius, ringravius senior et ringravius iunior, Arnoldus Rufus, Reimboto,
Cänradus de Lettgesteren, Hermannus, Cunradus de R&dinsheim, Arnoldus
de Gisnheim et frater eius Meingotus et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXl, indictione im,
regnante Berenissimo imperatore Priderico.
Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbisohofs im St-A. zu Coblenz.
Gedr. Bodmann S. 757; Stumpf, A. Mog. No. 148.
Vergl. Würdtwein, N. S. in, 8. 7; Weidenbaoh, Regg. Bing. No. 81; Varrentrapp, Erab.
Christian S. 134; Goerz, Mittelrh. Regg. n, 299; WU1 II, 30, No. 83.
Digitized by
Google
1171. — 1178 gegen Ende des Jahres. 189
258. — Abt Adalbero von Bleidenstatt erwirbt von dem Stifte
S. Victor zu Mainz einen*Hof zu Lorch durch Tausch gegen
einen Hof seines Klosters zu Oestrich. — 1171.
Adelbero dei patientia sancti Perrucii in Blidinstat humilis provisor. Cunctis
Christi fidelibus presentibus pariter atque futuris huius scripti serie volumus inno-
tescere, qua lege quibusve pactionibus inter fratres congregationis sancti Victoris
in Moguncia et sancti Ferrucii supradictos concambium ordinäre placuit. Dedimus
siquidem prefatis fratribus sancti Victoris aream unam in Hosteriche cum TTTT .
iumalibus vinearum et censum VL solidorum etc. — econverso iidem fratres nobis
— stabili proprietatis iure perpetuo concesserunt curtile I. in Lorecha curti nostre
adiacens ibidem cum H. iugeribus vinearum etc. Quod ut inconvulsum omni evo
permaneat, hanc paginam caractere sigilli fratrum sancti Victoris et nostro, ut
subtus videtur, inpresso insignivimus. Testes etiam annotavimus, quorum nomina
sunt hec: WernheniB prepositus sancte Marie de campo, Henricus cantor sancte
Marie ad gradus in Mogoncia, Dudo camerarius urbis, Arnolt de Gisinheim, Her-
mannus de Rudinsheim, Cunradus villicus de Winkela, Egeno de Haternheim et
alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXI., indictione IV., reg-
nante serenissimo Friderico imperatore, Christiano sancte Mogontine cathedre
presidente, Gisilberto advocato.
Nicht vollständiger Abdruck bei Bodmann S. 86 ans dem „Bleidenst&tter Traditionsbuche",
mithin richtiger nach einer Abschrift yon Schott
259. — Erzbischof Christian I. von Mainz bekundet, dass Heinricus
Möge dem Kloster Tiefenthal eine vom Rheingrafen Em-
bricho lehnrührige Insel bei Hattenheim für 55 Mark ver-
kauft hat. — Bingen 1173 gegen Ende des Jahres.
In nomine sancte et individue trinitatis. Christianus divina favente dementia
Maguntine sedis archiepiscopus. Ad pontificale nostrum spectat officium, ut ea,
que inter filios ecclesie nostre geruntur, publico litterarum testimonio corroboremus.
Hinc sciat universitas omnium Christi fidelium, quod quidam homo Embrichonis
ringravii Heinricus nomine dictus Möge cum consensu uxoris sue Jutte monialibus
cenobii in Difindale insulam quandam versus Hatiraheim in Binegowe, quam a
predicto comite in beneficio habuit, pro quinquaginta quinque marcis legalium
denariorum vendidit et propria manu dicte uxoris sue necnon et ringravii, quorum
consensus ad hoc factum de iure requirebatur, perpetuo tradidit possidendam. Ut
autem hec alienatio omni tempore rata persistat et inconvulsa, hanc cartam
petitione utriusque partis conscribi et sigilli nostri impressione iussimus insigniri
simulque testes subtus annotari fecimus, quorum nomina hec sunt. Clerici:
Arnoldu8 maior prepositus, Sifridus scolasticus, Heinricus abbas sancti Albani,
Gerhardus abbas in Everbach, Burckhardus prepositus, Heinricus Pinguensis pre-
positus, Emercho, Dudo, Hezil canonici. Laici: Rupertus comes de Nassowe,
Gerlacus comes de Veldence, Godefridus de Eppinstein, Embricho ringravius et
frater suus, Sifridus de Lapide et frater suus Wolfram, Dudo camerarius, Em-
Digitized by
Google
190 1178. - 1178.
bricho de Walbahe, Franco de Loricha, Dudo et Wernherus de Gisenheim et
alii quam plures.
Datum apud Pinguiam, anno dominice incarnationis M .G .LXXHI% reg-
nante Friderico imperatore augusto.
Abschr. Schott's in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingrftfl. Hauses. Hiernach
gedr. Bodmann S. 233, 312, 333.
Vergl. Yarrentrapp, Erzb. Christian S. 61, 136; Schenk im Correspondenzblatt 1874, 8. 70,
welcher die Unechtheit der Urk. zu yermuthen scheint; Fioker, Urkundenlehre I, 263; Goerx,
Mittelrh. Regg. II, No. 330; Will H, 37, No. 116.
260. — 1173.
Conrad von Bickenbach, Canonicua des Stifts S. Peter zu
Mainz, schenkt diesem Stifte iurnales quatuor vinearum et aream I. in qua
sita est curia Gobelonis de Lorecha cum suis appendiciis in villula Hazemannes-
husun in pago Reni etc.
Aus dem Or. mitgetheilt Bodmann S. 116.
261. — Aufzeichnung des Abts Gerhard yon Eberbach über den
Ankauf des Grundes des Mapper Hofes. — 1173.
Anno M°.C .LXX .m o .
Abschr. im Ocul. mem. I, fol. XCm.
Gedr. Baer, Beiträge II, 263 ; Rössel, Eb. Ü.-B. 1, 55. Vergl. Baer, Gesch. yon Eberbach 1, 291.
Baer, Gesch. yon Eberbach I, 31, 306, yermuthet, dass Abt Gerhard, der Verfasser dieser
Aufzeichnung, auch der Verf. der Relation yon 1174 über die Einfuhrung der Cisterzienser in
Eberbach sei. Wäre die Annahme richtig, so wäre Abt Gerhard der Schreiber mehrerer Eber-
bacher Urk. dieser Zeit und zugleich der Anfertiger mehrerer Fälschungen; vergl. den Excnrs
zu der gefälschten Eberbaoher Urk. yon 1174, No. 264. — Stil und Bedewendungen dieser Auf-
zeichnung zeigen jedoch nicht die geringste Aehnliohkeit mit dem Stile der Urk. jenes zweiten
Eberbachers, so dass es schon aus diesem Grunde nahe liegt, die Autorschaft des Abtes Gerhard
für diese Producte als höchst unwahrscheinlich zu betrachten.
Dass Abt Gerhard, der Verfasser dieser Aufzeichnung, und der Verfasser der Relation
yon 1174, sowie sonstiger Eberbaoher Urk. dieser Zeit, nicht ein und dieselbe Person sind,
ergibt sich dann mit Sicherheit daraus, dass der letztere noch die Urk. des Nachfolgers Gerhards,
des Abtes Arnold, von 1178 schrieb. Wir haben in letzterem einen nicht weiter bekannten Eber-
bacher Mönch zu sehen.
Dass die Jahreszahl yon dem Schreiber des Copiars nicht in den Text eingerückt, sondern
an den Rand geschrieben ist, kann auf Zufälligkeit beruhen und durfte keine Bedenken gegen
die Richtigkeit begründen.
262. — Die Einwohner zu Erbach überlassen dem Kloster Eberbach
ein Stück ihres Gemeindewaldes zur Berichtigung des in
das Kloster führenden Weges, werden hierfür in das feier-
liche Jahresgedächtniss des Klosters aufgenommen und
erhalten für ihre Kirche einen zum Theil vergoldeten
Kelch zum Geschenke. — 1173.
Testes horum sunt: Windolfus sacerdos canonicua in Elefstat, Didericus et
Brunecho, Egeno, Egelwardus et Marcolfus filius eius, Eberardus frater suus
ministeriales; Berwelfus, Gerlahus, Godescalcus, Cunradus, Wolframus et reliqui
quotquot erant.
Digitized by
Google
1173. — Nach 1174 Januar 18. 191
Acta sunt haec anno dominice incarnationiß M^C^LXX .!!! ., indictione VL,
imperante Friderico huius nominis primo.
Or. im St.-A. Das wohlerhaltene S. des Domoapitels hängt an rothen und gelben Seiden-
schnüren, Umsehr.: Sanetns Martinus.
Absehr. im Ocul. mem. I, fol. 2; II, fol. 20.
Nach dem Or. gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 57; Bodmann 453; nach der Absehr. Bodmann
8. 80 nochmals.
Vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 287.
Verfasst und geschrieben im Kloster Eberbach von demselben Mönche, welcher die Relation
von 1174 und mehrere andere Urk. schrieb und welchem das Klosterarchiv überdies einige
Falsifikate verdankt. Vergl. besonders den Excurs zu der gefälschten Urk. von 1174, No. 264.
Die Besiegelung ist nicht unverdächtig. Diese Thatsache reicht jedoch wohl nicht aus, um die
Urk. direct als Fälschung und ihren Inhalt ganz oder theilweise als im Kloster erfunden zu
bezeichnen. Es kann immerhin angenommen werden, dass der beurkundete Vorgang sich
wirklich und auch in dem angegebenen Jahre 1173 vollzogen hat, aber erst einige Jahre später,
etwa 1178, eine einseitig vom Kloster ausgestellte Beurkundung gefunden hat. — Schon Baer,
a. a. O. I, 310, erörtert die Frage, ob hier Zurüokdatierung anzunehmen ist, entscheidet sich
aber nicht bestimmt.
In dem Abdrucke Bossers zu verbessern: S. 57, Z. 1: Das Chrismon ist hinzuzufügen;
8. 58, Z. 29 ist das sinnlose multum durch inultum, welches sich richtig bei Bodmann findet, zu
ersetzen; Z. 30 aliter zu streichen als Zusatz in der Abschrift Ocul. mem. I, aus welcher das
Wort auch in den Druck bei Bodmann S. 80 überging.
263. — Bericht über die Einführung der Cißterzienser in das Kloster
Eberbach. — Nach 1174 Januar 18.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Anno dominieg incarnationis
M°.C .XXX .I°. regnante Lothario Romanorum rege glorioso, vir orbi notus pro
singularis gratig privilegio et nunc summi pontificis decreto reeeptus in sanetorum
cathalogo, videlicet dominus abbas Bernardus beate memorie de Claravalle rogatu
Alberti senioris archiepiscopi Maguntini et apostolice sedis legati transmisit con-
ventum monachorum archiepiscopo iam dicto deputato eis abbate domino Ruthardo
viro speetabili in omni religione et virtutibus probato, quatinus in praedictis viris
semen quoddam ordinis ecclesia Maguntina suseiperet et in confinio ipsius favente
deo germen religionis pullularet. Vallis nostra, de qua agitur, primitus tradita
fuerat seeundum continentiam privilegii abbati et monachis de monte saneti
Johannis baptiste cum edifieiis et aliis suis appenditiis remotis inde canonicis
regularibus, qui prius habitaverant in loco, sed non multum ibi profecerant Cum
autem nostri ordinis conventus supervenisset, sicut dictum est superius, idem
senior Albertus archiepiscopus communicato consilio priorum gcclesig Magunting,
abbatum, prepositorum et cgterorum fidelium cleri et populi mutavit, quod antea
fecerat, nequaquam auferens violenter semel collata, sed quod prius dederat gratis,
redemit de manibus monachorum de monte datis eis L. argenti libris. Sic redemp-
tam cum omni integritate et omnimoda übertäte tradidit hanc ipsam vallem in
manus domini Ruthardi primi abbatis ad honorem dei et beate Marie, quatinus
esset mansio et inhabitatio tarn monachorum tunc presentium quam futurorum
propter deum regulariter vivere volentium. Incipit autem yallis a superiori parte
seeundum primam disterminationem a semita que dicitur rinnepat et quiequid
superiuß est, ubi posita est curticula et domus textorum, usque ad fossatum quod
Digitized by
Google
192 Nach 1174 Januar 18.
per transversum tenditur a rivulo videlicet usque ad radicem oppositi montis per
commutationem habemus a civibus de Haddenheim, quibus dedimus pro concambio
yineam in duabus divisis partibus iurnalem videlicet et dimidium. Vineam inquam
meliorem, quam ipsi sibi elegerunt et que melius placuit eis ex omnibus, que ad
nos pertinere videbantur, et est posita prope villam. Descensus eiusdem vallis
tenditur deorsum usque ad locum, ubi antiquitus molendinum positum fuerat in
prato, sicut adhuc apparet in veteri fossato, in lateribus vero dextrorsum et
sinistrorsum ex una parte protenditur usque ad plateam, que ascendit versus
Kedercho, et ex altera, que descendit versus Haddenheim. Infra hunc inquam
terminum a sursum usque deorsum et in lateribus ab utraque strata quicquid utili-
tatis in agris, vineis, pratis et ortis, in aquis aquarumque decursibus monachorum
et fratrum labore et industria excultum fuerit et eorum commoditatibus assig-
natum, in perpetuum cum omni decima operis sui proprie et sine omni contra-
dictione obtineant.
Or. im St.-A. von der Hand des Schreibers der gefälschten Urk. von 1174, No. 264, in
Form einer Urk. und auch -wohl zu dem Zwecke, die fehlende Urk. des Erzb. Adelbert über die
Einführung der Cisterzienser in Eberbach darzustellen, nach der 1174 Januar 18 erfolgten
Canonisation des h. Bernard im Kloster gefertigt.
Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 1.
Gedr. Bodmann I, 108; Rössel, Eb. U.-B. I, 10. Vergl. Will I, 294, No. 242. Bodmann,
der nur die Abschr. im Ocul. mem. I kannte, hielt den Schreiber dieses 1211 entstandenen Copiars
für den Verfasser. Rössel 1. c. ordnet merkwürdiger "Weise den Bericht zu den Urk. des J. 1131
ein. Die richtige Ansicht über die Abfassungszeit entwickelt bereits Baer, Gesch. von Eberbach I,
31, 308, der den Abt Gerhard für den Verfasser hielt, dieses jedoch ohne Grund; vergl. die
Bemerkung zu der Aufzeichnung Gerhards von 1173, No. 261.
Dass die Urk. des Erzbischofs Adelbert I. vom J. 1131, durch welche die von Bernard von
Clairvaux gesandten Cisterzienser in Eberbach eingeführt und ihnen der Hof Leeheim geschenkt
wurde, eine Fälschung des 13. Jahrhunderts, für welche auch die vorliegende Relation benutzt
wurde, ist, habe ich in dem Excurse zu dieser Urk. nachzuweisen gesucht. Demnach bleibt die
hier vorliegende Relation als alleiniger Beweis dafür übrig, dass die Cisterzienser bereits 1131
Eberbach in Besitz genommen haben.
Bei der Untersuchung der gefälschten Urk. des Erzb. Adelberts von 1131 ist der vor-
stehenden Relation bereits mehrfach gedacht worden; es mögen deshalb hier nur einige
Bemerkungen über die Quellen folgen.
Der Inhalt der vorstehenden Relation ist :
1) Relation über die Herüberkunft der Sendlinge Bernards von Clairvaux 1131;
2) Geschichtlicher Bericht über die Ueberweisung von Eberbach an Johannisberg 1131;
3) Bericht über den in demselben Jahre von dem Erzbischofe vorgenommenen Rückkauf
des Klosters und dessen Schenkung an Cisterz;
4) Beschreibung des Klosterbezirks.
Von diesen Bestandteilen sind die unter 2 und 4, soweit dieses angängig, der Urk. des
Erzb. Adelbert über die Ueberweisung von Eberbach an Johannisberg, dem in der Relation aus-
drücklich genannten Privilegium, entnommen. Für 1 und 3 liegt eine urkundliche Quelle nicht
vor. Baer, Gesch. von Eb. I, 31 nimmt dieses und somit eine dritte Urk. des Erzb. Adelbert L
für Eberbach von 1131 freilich an, um die von ihm verfochtene These, dass Eberbach den Cister-
ziensern 1131 zugefallen sei, zu retten.
Wenn eine solche, nunmehr verlorene Urk. des Erzbischofs Adelbert I. von 1131 über den
Ankauf von Eberbach für 50 Pfund Silber und dessen Ueberweisung an Cisterzienser wirklich
existiert hätte und noch 1174 im Klosterarchive vorhanden gewesen wäre, so würden wir eine
Abschrift derselben in dem 1211 geschriebenen 1. Bande des Ocul. mem. oder sonst eine Abschrift
im Klosterarchive erwarten müssen. Es ist dieses nicht der Fall, und liegt somit kein Grund zu
der Annahme vor, dass über den Rückkauf des Kl. Eberbach eine besondere Urk. existirt hat.
Digitized by
Google
Nach 1174 Januar 18. — 1174. 1Ö3
Ist das Geschäft in der hier angegebenen Weise vollzogen, so mag der Tod des Erzbischofs die
Beurkundung verhindert haben. Vergl. den Exours zu der gefälschten Urk. von 1131, No. 186.
Wohl aber lÄsst sich in den unter 1 und 3 aufgeführten Theilen im Ganzen die gegen
Ende des 12. Jahrh. im Kloster herrschende Tradition über dessen Gründung erkennen, deren
Details auch im Ganzen richtig sein werden. Ob dieses aber bezüglich des hier angegebenen
Stiftungsjahres 1131, für welches ein anderweitiger Quellenbeleg nicht beizubringen ist, richtig
ist, ist eine andere Frage. Da bekanntlich (vergl. Baer I, 34) von jeher und zu allen Zeiten
innerhalb des Cisterzienserordens und sogar in Eberbach selbst (die einem Eberbacher Codex
entstammenden Notae Eberbac, Pertz S. 8. XVI, 14, sagen : Set nota, quod anno dorn. 1135 idus
Februarii fundata est abbaoia Eberbaoensis) das 1134 gestiftete Kloster Himmerode in der Eifel
als das älteste deutsche Oisterzienserkloster betrachtet und Eberbachs Stiftung in das J. 1135
gesetzt wurde, kann man sich des Verdachts nicht erwehren, dass in der Einschmuggelung der
Jahrzahl 1131 in die vorstehende Relation der schüchterne Versuch einer absichtlichen Fälschung,
durch welche der Altersvorrang Eberbachs vor Himmerode erwiesen werden sollte, vorliegt
Für die absichtliche Fälschung spricht ferner, dass der Relation die äussere Form einer
Urk. gegeben wurde und der Schreiber der Relation nachweislich Urkundenfftlscher war; vergL
die Exourse zu den von ihm gefälschten und geschriebenen Eberbacher Urk., insbesondere den zu
der gefälschten Urk. von 1174, No. 264. Dass man sich in Eberbach beeilte, dieser Relation den
Charakter einer Urk. des Erzb. Adelbert beizulegen und sie für die Stiftungsurkunde desselben
auszugeben, ergibt sich daraus, dass der Schreiber des I. Bandes des Ooul. memoriae (1211)
dieselbe so ostensibel wie möglich an die Spitze seiner Urkundensammlung stellte und sie als
„Privilegium domini Alberti senioris archiepiscopi Moguntini super ipsa valle in cuius
medio situm est monasterium sancte Marie quod dicitur Eberbach" bezeichnete. Somit nahm
man mindestens schon 1211 in Eberbach keinen Anstand, die vorstehende Relation als die
authentische Stiftungsurkunde des Jahres 1131 zu betrachten und als solche auszugeben; es
bleibt somit wohl kein Zweifel, dass dieses bei der Anfertigung der Relation schon beabsichtigt
wurde, wenn nicht der ausschliessliche Zweck derselben war. — Dass der Verdacht einer
Fälschung sich dadurch steigert, dass der Schreiber dieser Relation mehrere Urk. des Eber-
bacher Archivs fälschte, ist schon berührt. Ueber die einzelnen, von der Hand dieses Schreibers
herrührenden Urk. vergl. den Exours zu der gefälschten Urk. von 1174, No. 264.
Der stricte urkundliche Beweis dafür, dass die Ankunft der Cisterzienser in Eberbach nooh
im Jahre 1131 erfolgte, ist demnach nicht zu erbringen und bleibt die Geschichte des Klosters
von 1131 bis 1134, wo wir dasselbe angeblich im Besitze des Hofes Nenthres finden, in Dunkel
gehüllt. Dass das Datum dieser Urk. (Rössel I, 15), die nur abschriftlich im Ooul. mem. erhalten
ist, nicht zweifellos ist, indem es nicht vom Schreiber des Copiars herrührt, sondern von späterer
Hand hinzugefügt wurde, ist schon in dem Excurse zu der Urk. von 1131 besprochen. Dieser
letztere Umstand tritt als weiteres bedenkliches Moment hinzu zu den Zweifeln gegen die von
Baer mit grossem Eifer, allerdings mit einseitiger Parteinahme für sein Kloster verfoohtene Ansicht,
dass die Ankunft der Cisterzienser in Eberbach schon 1131 und nicht erst nach der Stiftung von
Himmerode stattgefunden haben.
*264. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt die Schenkung
einer Quelle seitens der Einwohner zu Hattenheim an das
Kloster Eberbach. — 1174.
Ohne Zeugen.
Acta sunt hec anno incarnationis dominice M .C .LXX . 1111°.
Angebliches Or. im St.-A.
Abschr. im Ooul. mem. I, fol. 3 mit der Einschiebung „Sabinensis episcopus".
Gedr. nach dem angebl. Or. Rössel, Eb. TJ.-B. I, 59, nach der Abschr. Bodmann 183.
Vergl. Baer, Gesch. von Eberbaoh I, 297.
In dem Abdrucke bei Rössel S. 60, Z. 23 ist etati zu bessern.
In der Abschr. im Ocul. mem. sind, wie bemerkt, die Worte „Sabinensis episoopus" in
den Titel eingeschoben, ein Zeichen, dass der Schreiber dieses Copiars, der auch die Relation
von 1174 als achte Urk. des Erzbisohofs Adelbert I. von 1131 behandelte, vor einer kleinen
Fälschung nicht zurückschreckte.
Codex dlpL Hm». I,i. 13
Digitized by
Google
194 1174.
Bezüglich der Aechtheit der Urk., welche Conrad innerhalb der Regierungszeit des Erz-
bischofs Christian L, also zwischen 1166 September — 1183 November, als Erzbischof Ton Mainz
ausgestellt hat, hat Stumpf, A. Mog. 8. 92, Note, Zweifel begründet und dieselben wenigstens
für nicht oorrect erklärt, falls nicht die Interpolation blos in der Datierung läge. — Ausßer
dieser Urk. sind in gleicher Weise zu beurtheilen zwei nicht datierte Eberbacher Urk., Rössel I,
46, 70, und hier No. 247, 270. Dieser Meinung tritt Ficker, Urkundenlehre I, §. 51, 8. 80,
entgegen. Er sagt: „Es ist zweifellos an spätere Beurkundung zu denken .In der Urk.
Ton 1178 (No. 270) tritt das noch bestimmter dadurch hervor, dass es heisst, man habe sich über
eine extuno et deinceps zu leistende jährliche Zahlung geeinigt, und dass Bertold als tune
temporiß Propst von 8. Victor bezeichnet wird, der denn auch wirklich 1184, wo die Beurkundung
erfolgt sein dürfte, nicht mehr Propst war, vergl. Joann. II, 615. Allerdings kann es auffallen,
dass in einer auf dieselbe Angelegenheit bezüglichen, undatierten Urk. (Rössel 8. 68) auch Bertold
sich selbst als tunc temporis Propst von 8. Yictor bezeichnet, aber er muss diese Würde nicht
gerade durch den Tod verloren haben, es wird eich auch hier um spätere Beurkundung handeln,
wie darauf auch die Angabe, dass er tunc temporis die bezügliche Zahlung erhalten habe, hinweist"
Ueber die soeben von Ficker angezogene Urk. verweise ich auf die bezügliche Unter-
suchung, ich will hier nur bemerken, dass Ficker's Beweisführung dadurch zusammenfällt, dasa
jene Urk., sowie die vorliegende, eben ein und denselben Fälscher zum Verfasser haben.
Es ist nicht der Zweck dieser Untersuchung, zu ermitteln, wie weit die in der Urk.
gegebene Geschichtserzählung richtig ist; der Sachverhalt mag im Ganzen immerhin so gewesen
sein. Es soll nur erörtert werden, ob die Urk., wie ja selbst Ficker glaubt, Anspruch darauf
hat, als echte Originalurkunde des Erzbischofs Conrad zu gelten, oder ob sie Fälschung ist.
Ich glaube das Letztere annehmen zu müssen, kann wenigstens zunächst mit aller
Bestimmtheit behaupten, dass dieselbe nicht aus der Kanzlei des Erzbischofs hervorgegangen ist
Es ist zweifellose Thatsaohe, dass diese Urk. von eben derselben Hand geschrieben ist,
von welcher mehrere der im hiesigen Archive befindlichen Eberbacher Urk. dieser Periode
geschrieben sind. Es sind dies:
1) die Relation von 1174 über die Einführung der Cisterzienser in Eberbach, Rössel 8- 10,
hier No. 268;
2) die Einschiebung in die Urk. von 1160, R. 42, hier No. 243;
3) die undatierte Urk. des Erzb. Conrad, R. 46, hier No. 247;
4) die Urk. von 1178, R. 8. 57, hier No. 262;
5) die Urk. von 1178, R. 8. 65, hier No. 268;
6) die undatierte Urk. des Abts Arnold von Eberbach, R. 71.
Zu vergl. sind hier die Excurse zu jeder einzelnen Urk.
Sodann sind vermuthlioh von der Hand dieses Schreibers:
7) die undatierte Urk. bei Rössel 8. 67, hier No. 269, im Archive zu Vollraths. Ich konnte
diese Urk. nicht einsehen.
Von entscheidender Bedeutung ist, dass die unter 1, 4, 5, 6 aufgeführten Urk. von der-
selben Hand wie die vorliegende sind; ebenso zeigt sich auf den ersten Blick zwischen diesen
Urk. vielfach Uebereinstimmung in Anlage, Stil und einzelnen Redewendungen. Dieselben gehören
somit ein und demselben Verfasser und Schreiber an. Ebenso evident ist es, dass dieser Schreiber
ein Eberbacher Mönch war. Demnach muss auch die vorliegende Urk., ebenso wie die übrigen
genannten, im Kloster Eberbach geschrieben sein.
Mag immerhin auch die hier beurkundete Thatsache richtig sein, so kann doch darüber
kein Zweifel sein, dass eine in der erzbischöflichen Kanzlei gefertigte Urk. des Erzbischofs
Conrad, wie sie uns vorliegt, niemals existiert hat, dass vielmehr dem Mangel einer solchen durch
die im Kloster selbst geschehene Anfertigung des vorliegenden Documenta abgeholfen wurde. —
Dass die Anfertigung im Kloster etwa mit Ermächtigung des vielleicht dort anwesenden Erz-
bischofs erfolgt sein sollte, ist nicht wohl glaublich, da einer ordnungsmässigen Expedition der
Urk. in dem nahen Mainz nichts im Wege stand.
Ist demnach das vorliegende Document ein lediglich für das Klosterarchiv gefertigtes
Instrument, so ist dessen Anfertigung 1174 erfolgt, während die beurkundete Handlung zwischen
1162 — 1165 liegen mag, so dass in dem vorliegenden Falle, abweichend von der Regel, Actum
die Ausfertigung der Urk. bezeichnen solL Ficker's Annahme, dass die Beurkundung unter der
zweiten Regierungszeit Conrads, etwa 1184, erfolgt sei, schiebt dem Verfasser der Urk. einen
chronologischen Irrthum unter, der nicht wohl denkbar ist.
Digitized by
Google
1174. - 1174. 1ÖB
Dafür, dass die Urk. 1174 und vor dem zweiten Pontificate Conrads geschrieben ist, dürfte
auch der hier angewandte Titel archiepiscopus, welchen gleichfalls die beiden anderen von dem-
selben Verfasser herrührenden Urk. Conrads (vergl. die Exourse zu denselben) haben, einen
Beleg abgeben.
In allen Urk. des ersten Pontificats nennt Conrad sich electus, in denen des zweiten führt
er mit ganz vereinzelten Ausnahmen den weiteren Titel Sabinensis episcopus. Das Fehlen dieses
letzteren Titels in dieser und den weiteren von demselben Mönche fabrizierten Urk. Conrads ist
höchst auffallend; hätte derselbe die Rückkehr Conrads 1183 erlebt, so würde er gewiss nicht
unterlassen haben, dem Gebrauche der erzbischöflichen Canzlei gemäss die Worte Sabinensis
episoopus hinzuzufügen. Ist die Urk., wie ich annehme, 1174 geschrieben, so ist freilich zu
erwarten, dass hier wie in den anderen von demselben Schreiber gefertigten Urk. der Titel lauten
würde „electus archiepiscopus tt , den Conrad in allen Urk. seines ersten Pontificats führte. Das
Fehlen des Zusatzes electus reicht jedoch nicht hin, um die bisherige Argumentation umzustossen.
Es kann dies zunächst auf den Zweck der Fälschung, unter dem unruhigen Pontificate des
Erzb. Christian I. Urk. seines Vorgängers zu produzieren, zurückgeführt werden. Vielleicht aber
auch hing man in Eberbach dem Erzb. Conrad an und betrachtete ihn als rechtmässigen Erz-
bischof, so dass das archiepiscopus der Urk. als Ausfluss der in Eberbach herrschenden Ansichten
zu betrachten wäre.
Zu dem bisher Gesagten tritt, dass der Schreiber dieser Urk. später wie 1178 mit Sicherheit
nicht mehr nachzuweisen ist.
Als Zeit der Anfertigung der Urk. können wir demnach die Regierungszeit des Erzb.
Christian I., 1165 — 1183, in weloher die Zustände im Erzstifte die günstigste Gelegenheit zu Fälsch-
ungen von Urk. des abgesetzten Erzbischofs boten, und wahrscheinlich das Jahr 1174 betrachten.
Gewandtheit des Verfertigers der Urk., dem wir ja mehrfach als Fälscher begegnen, ist
nicht zu verkennen. Dass nicht der Abt Gerhard selbst, den Baer I, 31, 308, für den Verfasser
der Relation hält, der Fälscher war, ist in den Bemerkungen zu der Aufzeichnung des Abtes
Gerhard von 1173 dadurch hauptsächlich nachgewiesen, dass von diesem Eberbacher Mönche
noch die Urk. des Abts Arnold von 1178 geschrieben ist.
Rössel bemerkt zu der Urk. 8. 61: „Dicht unter der letzten Zeile ist das Pergament (mit
unregelmässigen Schnitten) weggeschnitten und dadurch das Siegel, dessen cirkelrunde Figur
sich in den oberen Lagen des Pergaments noch deutlich abgedrückt hat, entfernt worden".
Hiervon ist nur soviel richtig, dass die Schrift den ganzen Raum des Pergaments einnimmt, alles
übrige ist, wie öfters, lediglich Phantasie Rossel's. Ein Siegel hat das Machwerk nie gehabt.
265. — Wigo schenkt dem Stifte S. Peter zu Mainz einen halben
Mansen zu Erbach und einen Hausplatz zu Mainz. — 1174.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Burchardus dei gratia prepo-
situs. Donationes prediorum, edificiorum, arearum, mancipiorum seu quarumlibet
aliarum rerum, quas fideles et deo devoti homines ecclesiis et in Ulis deo famu-
lantibus pro salute et remedio animarum suarum conferre studuerunt, ratas et
inconvulsas permanere conspicimus maxime privilegioram auctoritatibus credi-
musque indubitanter, eos pro temporalibus eterna, pro transitoriis ea, que finem
non habent, recepisse premia. Unde noverit tarn succedentium secutura posteritas
quam presens Christifidelium etas, quod burgensis quidam Wigo nomine dimidium
mniumm in Everbach tarn arvi quam consiti agri, vineis scilicet et arboribus, cum
areola attmente ecclesie sancti Petri, que sita est in suburbio civitatis Maguntine,
pro salute et remedio anime sue uxorisque sue Jutte nee non et parentum suorum
libere donavit et per manum iam dicte uxoris sue simul et filii in ipsa ecclesia
canonicati, Ditheri scilicet, super altare et reliquias beati Petri bona voluntate et
absque ulla contradictione contradidit eo scilicet pacti tenore, ut prefati tres,
Wigo scilicet et illius uxor Jutta et eorum filius Ditherus, quoad vixerint, libere
et pariter predieta bona possideant et fructibus inde provenientibus libere et pariter
18*
Digitized by
Google
196 1178 Januar 26. — 1178.
fruantur, fratribus vero in ecclesia beati Petri deo servientibus annuatim inde
canonem subscriptum exsolvant, decem videlicet solidos; neque possint ullatenus
bona predicta ulla necessitatis causa ad quemlibet alium possessorem, tribus hiis
exceptis, commeare vel successione vel commutatione vel emptione seu inpigno-
ratione. Decedente vero e tribus uno reliqui duo modo pretaxato bona iam dicta
teneant itemque secundo tercius, quo de medio facto ipsa redeant ad usus ecclesie
pro voluntate et arbitrio fratrum disponenda et ordinanda. Placuit preterea iam
dicto Wigoni, eidem ecclesie beati Petri cum predictis bonis conferre areolam
sitam in strata, que dicitur berngaza, cum edificiis super ipso (sie!) positis et orto
adiacente hoc scilicet pacto et tenore, ut in eadem area de propriis sumptibus filio
suo sepedicto curtim et honestam mansionem construeret de lapidibus filioque
nature concedente curtis cum edificiis cederet usibus ecclesie pro arbitrio fratrum
locanda. De eadem vero area et domo super ipso (sie!) posita quinque solidi
solverentur fratribus annuatim, quoadusque predicta euneta fuissent effectui manci-
pata. Ad corroborandam vero facti huius veritatem et refragandam multorum
temeritatem placuit, presentem paginam conscribi et signo beatorum apostolorum
prineipis Petri communiri testesque adhiberi Quorum nomina sunt hec: Burchardus
prepositus, Heinricus maior decanus, Bertoldus decanus saneti Petri, Ulricus
magister, Hungerus cantor, ßogerius archipresbiter, Heinricus, Hubertus, Cun-
radus, Bruno, Embricho, Amoldus, Budolfus, Baldemarus. Laici: Godeschalcus,
Gerungus Wetherscelle, Walthelmus, Wulvericus, Sintramus, Gerlacus solearius
et plures alii.
[Facta autem sunt hec anno incarnationis domini M°.C°LXX quarto
indictione VII]»).
Abschr. saec. 13 auf fol. 14' des Copialbuchs des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek zu Mainz.
Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 299.
266. — Papst Alexander III. nimmt das Kloster Eberbach und dessen
Besitzungen in seinen Schutz. — Anagni 1178 Januar 26.
Datum Anagnie per manum Gratiani sanete Romane ecclesie subdiaconi et
notarii, "VTI . kalendas Februarii, indictione XI ., incarnationis dominice anno
M .C .LXX°YII ., pontificatus vero domini Alexandri papae HL anno XVHII .
Or. im St.-A. Wohlerhaltene Bulle an rothgelber Seidenschnnr; Diekamp No. 20.
Abschr. im OonL mem. I, fol. 3.
Nach dem Or. gedr. Wenck II, 108; Bodmann S. 181 mit dem unrichtigen Datum 1181
oder 1132; Rössel, Eb. U.-B. I, 61, mit Facsimile der Rota und des Monogr. In RosseFs Abdruck
finden sich Lesefehler in der Datierung, das Datum ist von ihm und Wenck unrichtig in 1177 aufgelöst
267. — Bischof Sigfrid von Brandenburg bekundet die von ihm an
Stelle des Erzbischofs Christian von Mainz am 5. Juni <L J.
vollzogene Einweihung der Kirche zu Altenburg. — 1178.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Sigefridus divina favente dementia
Brandenburgensis episcopus. Quisquis fidelium de propriis facultatibus et piifl
laboribus suis ecclesias construere, lapsas reparare, servidum divinum instaurare,
*) Die Datierung ist von einer Hand saeo. 15 am Rande hinzugefügt.
Digitized by
Google
1178. 197
famulantibus deo elemosinarum oblationibus subvenire studuerit, is nimirum et
alios pii laboris exemplo ad simile devotionis opus incitat et sibi retributionis
eterne premium indubitanter comparat. Noverit ergo tarn presens Christifidelium
etas, quam secutura succedentium posteritas, quod Walterus quidam, modicus
quidem in persona et humilis, apud deum tarnen hominum iudicio non parvi
meriti, iuxta illud „Contemptibilia mundi eligit deus, ut fortia confundat" abiecto
militie secularis cingulo mundo cum suis pompis calcato crucis Christi baiolus
gressum mentis in deum dirigens elegit sibi in semota silva in loco qui dicitur
aldenburc solitariam ducere vitam fugiens inpedimenta et frequentiam hominum
ut liberius vacare posset orationibus. Decursoque in loco iam dicto aliquanti
temporis spacio, quoniam lumen in tenebris absconditum diu latere non potuit,
cepit construere ibidem ecclesiam suo labore de bonorum hominum oblationibus
in honorem domini nostri Jhesu Christi et sancte Marie semper virginis et
beatorum martirum Eyliani et sociorum eius. Partimque opere consummato
nostram adiit presentiam, cum essemus in partibus Rheni fungentes legatione
domini Cristiani, venerabilis Maguntini archiepiscopi, peciitque omni cum humilitate
ac devotione, quatenus pro amore divino locum ipsum deo dicatum, atrium vide-
licet cum ecclesia superedificata consecrare voluissemus. Nos vero nil tale ausu
temerario presumentes utpote in parrochia alterius dioceseos nisi de consilio et
permisso ecclesie Maguntine, in cuius obsequio maxime detinebamur, consuluimus
ecclesie maioris prelatos super hoc verbo, videlicet dominum Arnoldum maiorem
prepositum, Heinricum decanum, Sigefridum scolasticum, Herimannum cantorem,
qui tunc vice et loco domini Maguntini fungebantur, consilio quorum et auctoritate
freti de consensu chorepiscopi domini Burcardi ecclesie sancti Petri prepositi, in
cuius archidiaconatu locus ipse situs est, necnon et domini Heinrici, $cclesi$
sancti Albani abbatis, legitimi investitoris fundi, simulque permissione Lempfridi
sacerdotis, in cuius parrochie terminis est, ecclesiam ipsam cum atrio attinente
benediximus et consecravimus hoc videlicet pacto et tenore, ut nullatenus aut
baptismi aut sepulture usus ibidem celebretur, nisi forte eorum, qui conversi et
professi loco ipsi deservire tenentur. Neque conducticiis ipsorum, si decesserint,
sepulture locus ibi concedatur. Neu etiam famulantes inibi deo aut circa atrium
ecclesie aut infra circa $cclesi£ ambitum vel ad parrochias vicinas ferre presumant
cruces suas propter concursum hominum. Et quidquid laboraverint commanentes
illic infra terminos iam dicte parrochie, de fructibus terre sive in agris sive in
vineis sive in hortis, tarn de pomis quam oleribus, sive in pratis sive in apibus
sive in aliis animalibus volatiübus aut quadrupedibus, de hiß omnibus nichil
excipientes bona voluntate et sine murmuratione tarn ipsi quam succedentes sibi
sepius dicte parrochie sacerdoti suisque successoribus decimas exsolvant. Eo
inquam pacto, ne videremur parrochie Uli, scilicet Brunne, aut sacerdoti suisve
successoribus quicquam in quoquam derogare aut iusticias illorum oblimare.
|3ccle8i$ consecrationem collata prius sibi dote, ut ratio expetebat, debitis solemp-
nibus in nonis Junii complevimus. Huius vero dotis auctores sunt dominus
Hubertus comes de Nasova et suus cognatus Walraven, qui quinque mansos tarn
cultos quam incultos super altare et reliquias beatorum martirum Eyliani et
Digitized by
Google
198 1178. — 1178.
sociorum eius obtulerunt in dotem £cclesi$ pro remedio et salute suarum parentum-
que suorum animarum. TJt autem predicta cuncta rata permaneant et immobilia,
presentem paginam placuit conscribi et sigilli nostri pariterque sigilli §cclesi£
beati Petri impressione communiri testesque adhiberi, quomm nomina sunt hec:
dominus Sigefridus Brandenburgensis episcopus, Arnoldus maior prepositus, Hein-
ricus decanus, Sigefridus scolasticus, Herimannus cantor, Burcardus prepositus
sancti Petri, Heinricus abbas sancti Albani, Folbertus abbas sancti Jacobi, Helinger
abbas sancti Disboti, Bertoldus gcclesig sancti Petri decanus, Ulricus magister,
Hungerus cantor. Laici: comes de Nassova Rubbertus, Dudo camerarius, Arnoldus
Rufus, Cfinradus Winzo, Petrus de Qisenheim, Marquardus advocatus, Sigefridus,
Gerhardus, Fridericus, Cristianus, Boumunt, Boumunt, Heroldus, Udelbertus,
Udelbertus, Heinricus.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo centesimo LXX°.THI%
indictione XI., regnante domno Friderico imperatore augusto feliciter amen.
Or. in Berlin. Das aufgedr. Siegel des Bischofs ist am Rande beschädigt.
Abschr. im Copialbuohe des Stifts S. Peter zu Mainz, Stadtbibliothek zu Mainz.
Gedr. Guden. I, 267 „ex autographo" ; Kremer, Or. N. II, 201; Heinemann, C. d. Anh.
I, 413; Will H, 53, No. 175.
268. — Abt Arnold von Eberbach vergleicht sich mit dem Dom-
dechantenHeinrich vonMainz wegen der Grundfläche eines
abgebrannten Hauses zu Hattenheim. — 1178.
Testes horum sunt: Arnoldus maior prepositus, Burcardus prepositus sancti
Petri, Sigefridus scolarum magister, Hermannus cantor, Berdoldus decanus sancti
Petri, Wlricus magister, Hungerus cantor.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .LXX°. V Hl ., indictione XI \
Or. im St.-A. Yon den an Pergamentstreifen angehängten S. ist darf erste, das des
Mainzer Domoapitels, fast ganz zerstört, ein in der Mitte der Urk. angehängt gewesenes verloren,
das dritte, das des Abts Arnold, wohlerhalten. Dasselbe ist abgebildet von Rössel bei Baer,
Gesch. von Eberbach I, Tafel V, No. 2.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 65.
In Eberbach geschrieben yon demselben Mönche, der die Relation von 1174, die falschen
Urk. von 1174, 1178 u. a. schrieb. Zeugenreihe und Datierungszeile ist mit anderer Dinte und
flüchtiger, aber doch wohl von demselben Schreiber geschrieben.
In dem Abdrucke RoBsel's zu verbessern: S. 66, Z. 5: ecclesie; Z. 23: que.
*269. — 1178.
Berhtoldus, tunc temporis prepositus apud sanctum Yictorem,
befreit den in der Gemarkung von Winkel belegenen, dem Kloster
Eberbach gehörigen Mapper Hof von der Zehntpflichtigkeit an
sein Stift, wofür das Kloster seinem Stifte eine Entschädigung
von elf Mark zahlen und eine jährliche Abgabe von 5 Schillingen
Mainzisch zusichern soll.
Undatiert.
Das Or. im Archive des Schlosses Vollraths, nach welohem Rössel, Eb. U.-B. I, 67, noch
die Urk. drucken konnte, ist nach Mittheilung des Herrn Grafen Matuschka jetzt nicht mehr
vorhanden. Rössel bemerkt über dieses angebliche Or. Folgendes : „Die Urk. scheint unvollendet;
„ausser vorstehenden 12 Zeilen Schrift sind noch 6 Zeilen liniirt und ausserdem ist unterhalb
Digitized by
Google
1178. — 1178. 199
„noch für etwa 10 Zeilen leerer Baum. — Das wohlerhaltene Siegel hängt an einem Pergament-
„streif, das unterste zu oberst und die Vorderseite nach hinten gewendet".
»Umschrift: fSNS. Victor Martir."
Abschr. im Oeul. mem. I, fol. 94. — Gedr. Baer, Beiträge II, 266; Rössel, Eb. U.-B. I, 67.
Die Urk. ist ohne Zweifel ein Werk des Fälschers der Eberbaoher Urk. dieser Zeit, von
welchen besonders die nachfolgende, gleichfalls von ihm gefertigte Bestätigung dieser Zehnt-
befreiung durch Erzb. Conrad I. zu vergleichen ist.
In sprachlicher Beziehung zeigt die vorliegende Urk. eine so auffallende Verwandtschaft
mit den übrigen Fälschungen, dass auch in diesem Falle die Autorschaft des Eberbacher Mönches
unbedenklich angenommen werden kann.
Sodann ist nach der von Rössel gegebenen Beschreibung die Urk. in ihrem Aeusseren
auffallend ähnlich der bereits besprochenen, ebenfalls von diesem Mönche gefälschten Urk. des
Erzb. Conrad I., 1162 — 66, No. 247, und zwar so auffallend, dass für beide Urk. ein und derselbe
Schreiber angenommen werden muse.
Bezüglich des Inhalts der Urk. und aller weiteren Fragen ist, wie schon bemerkt, der
Exeu» zu der nachfolgenden Urk. des Erzb. Conrad zu vergleichen.
*J270. — 1178.
Erzbischof Conrad L von Mainz (Bischof von Sabina) bekundet,
dass der dem Kloster Eberbach gehörige Hof Mappen, da er in
der Gemarkung von Winkel belegen, dem Stifte 8. Victor zu
Mainz zehntpflichtig gewesen sei; das Kloster habe den Hof
von dieser Last befreien wollen, wozu Bertholdus, tunc temporis
saneti Yictoris prepositus, Amilius decanus und das Capitel des
Stifts nach Empfang von 12 Mark 1 ) und gegen Zusicherung einer
extunc et deineeps annuatim in nativitate sanete Marie zu zahlenden
Rente von 5 Schillingen Mainzisch ihre Einwilligung gegeben
hätten, weshalb er den Vertrag bestätigt
Acta sunt hec anno dominic§ incarnationis M°. C°. LXX°. V 111°.
Absohr. im Ocul. mem. I, fol. 94.
Gedr. Baer, Beitr. H, 264; Wenck II, 110; Rössel I, 70. Vergl. Baer, Gesch. von Eber-
bach I, 332 ff.; Will n, 61, No. 93.
Yon Stumpf, A. Mog. S. 92, für gefälscht erklärt, während Ficker, Urkundenlehre I, §. 51,
S. 80 die Aechtheit vertheidigt.
Die Urk. ist Fabrikat jenes Eberbacher Mönches, der die Urk. Conrads I. von 1174 u. a.
anfertigte und die Eberbacher Relation von 1174 schrieb.
Bei dem Nachweise der hier vorliegenden Fälschung beziehe ich mich auf die Ausführungen
in dem Ezcurse zu der gefälschten Urk. von 1174, No. 264, welche im Ganzen auch auf die
vorliegende Fälschung Anwendung finden. Freilich mangelt hier in Folge des Verlustes des
Originals das dort beigebrachte, auf die Schriftvergleichung gestützte gewichtige Beweismoment,
doch verrathen Stil und Bedeweise der vorliegenden Urk. sofort, dass wir es hier mit demselben
Verfasser zu thun haben. Besonders in's Gewicht fallend ist die grosse Aehnlichkeit dieser Urk.
mit den vorhergehenden. Auch hier wird der in Eberbach gefertigten Urk. ein Vorgang, wie er
in derselben dargestellt wird, zu Grunde liegen. Als Zeit der Anfertigung betrachte ich auch
das in der Urk. angegebene Jahr 1178 und muss der Meinung Fioker's, dass die Beurkundung
1184, also nach der Rückkehr des Erzbischofs Conrad erfolgt sei, entgegentreten.
Ficker stützt seine Annahme 1) auf die Worte der Urk. „extunc et deineeps 8 , welche
jedoch, da es sich um eine fortab zu zahlende Bente handelt, eben nichts beweisen ; 2) auf die
Worte Bertholdus tunc temporis praepositus. Ficker meint, dass Bertold wirklich 1184, wo die
Beurkundung erfolgt sei, nicht mehr Propst gewesen sei. Das Letztere ist richtig, da 1184
Conrad als Propst genannt wird, vergl. Joann. II, 614. Aber dann ist mit Recht zu erwarten,
*) In der vorhergehenden Urk. werden nur 11 Mark angegeben.
Digitized by
Google
200 1178 (?). — 1179 April 9.
dass Propst Conrad in dieser wichtige Rechte seines Stifts berührenden Urk. wftre genannt
worden, wenn er schon im Amte gewesen w&re. lieber den Propst Bertold wissen wir sehr
wenig, derselbe wird nur hier und in zwei anderen den Mapper Hof betreffenden Urk., Ton
welchen wenigstens eine ohne Zweifel gleichfalls ein Machwerk unseres Mönchs ist, genannt,
vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 345. Sonst wird derselbe nirgends erwähnt. Da die Worte
tunc temporis auf eine sohon ferner zurückliegende Zeit deuten, liegt die Annahme sehr nahe,
dass Bertold nach dem Abgange Conrads 1165 durch dessen Nachfolger Christian I. aus der
Propstei des Stifts verdrängt wurde und inzwischen vor 1183, dem Jahre der Rückkehr Conrads,
verstorben war. Alle übrigen hier genannten Zeugen begegnen uns erst unter Christian, keiner
unter Conrads erster Regierungszeit. Es ist demnach nur denkbar, dass die Urk. während der
Regierungszeit des Erzb. Christian gefertigt wurde und zweifle ich nicht im Geringsten, dass die
Anfertigung in dem hier angegebenen Jahre 1178 wirklich erfolgte. Dieser Annahme widerspricht
indessen scheinbar, dass Erzbischof Conrad hier Sabinensis episcopus genannt wird. Es ist jedoch
anzunehmen, dass dieser Zusatz sich nioht in dem verlorenen Original befand, sondern vielmehr
von dem Schreiber des Ocul. mem. hinzugefügt wurde, der auch in seiner Abschrift der von
eben diesem Fälscher gefertigten Urk. desselben Erzbischofs von 1174, No. 264, 8abinensis
episcopus in den Titel einschob. In den von dem ältesten Schreiber des Ocul. mem. herrührenden
Urkundenabsohriften sind Interpolationen nicht selten. Den Vertrag mit dem Stifte S. Victor
hat Erzb. Conrad nochmals durch eine nach 1183 ausgestellte Urk., Rössel I, 74, und unten
No. 277 bestätigt. Die Aechtheit dieser Urk. kann nicht wohl beanstandet werden. In derselben
geschieht wohl des Vertrags mit dem Stifte S. Victor, aber nicht dieser Urk., die, wenn sie acht
wäre, gleichzeitig mit jener ausgestellt wäre, Erwähnung. Beide Urk. können nicht nebeneinander
als acht bestehen, eine muss gefälscht sein, und diese ist die vorliegende.
£71.-1178 (?).
Erzbischof Christian I. von Mainz verleiht dem Kloster Johannis-
berg „piscationem in flumine Reni et vennam infra Pingwiam usque
ad locum illum qui dicitur rennephait etc."
Auszug bei Bodmann S. 509.
Vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian S. 139; Will II, 53, No. 177.
272. — Papst Alexander III. bestätigt die Freiheiten und Besitzungen
des Klosters Bleidenstatt, insbesondere den Güterbesitz zu
Walluf, Winkel und Rüdesheim. — Im Lateran 1179 April 9.
Alexander episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis Adalberoni abbati
ecclesiae sancti Ferrucii de Blidinstat eiusque fratribus tarn presentibus quam
futuris regulärem vitam professis in perpetuum. Religiosam vitam eligentibus
apostolicum convenit adesse presidium etc. — Eapropter dilecti in domino filii —
prefatam ecclesiam — sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, —
statuentes, ut quascunque possessiones, quecunque bona eadem ecclesia in
presentiarum possidet — firma vobis permaneant. In quibus hec propriis duximus
exprimenda vocabulis In Waldapha allodium, quod fuit Gisonis et fratris
eius Bernhelmi. Curtim unam et aream cum naulo et piscaria ibidem. In Wincela
curtile cum Tinea ei contigua emptum a Remboldo X talentis. In Rodenseim
aream et vineas tres etc. — Ad hec omnem illam libertatem, quam bone memorie
Aribo quondam Mogonciensis archiepiscopus vobis — concessit et felicis memorie
papa Eugenius confirmavit, nos etiam — confirmamus, . Si qua igitur etc. —
Cunctis autem etc. —
(L Signi rotundi.)
Ego Alexander catholice ecclesie episcopus ss. B. V.
Digitized by
Google
1181 November 18. - 1181. 201
fEgo Hubaldus Hostiensis episcopus ss.
fEgo Johannes presbiter cardinalis sanctorum Johannis et Pauli titulo
Pamachi ss.
(Noch 8 andere Unterschriften.)
Datum Laterani per manum Alberti sancte Romane ecclesie presbiteri
cardinalis et cancellarii, V. idus Aprilis, indictione Xu., incarnationis dominice
anno M.C.LXXVHJJL, pontificatus vero domini Alexandri pape anno XX.
Gedr. Bodmann S. 75 mit dem Vermerke : „ Adp. bull, plumb. fil. ser. lut. et rubr. tt , wahr-
scheinlich wohl naoh einer Abschrift von Schott.
Tergl. Jaffe* No. 8700.
273. — Rom 1181 November 18.
Papst Lucius III. nimmt die Abtei Siegburg in seinen Schutz
und bestätigt deren Besitzungen, unter anderen — — beneficium
pretio receptum in Brubach Duas partes vinearum in Brubach*
Predium in Brubach quod dedit vobis comes Thuringie Ludewicus pro anima
matris sue Qunegunde. — — — — — — — — — — — — —
Data Borne apud sanctum Petrum, per manum Alberti sancte Romane
ecclesie presbiteri cardinalis et cancellarii, XTTTT. kal. Decembris, indictione XHII,
incarnationis dominice anno M.C.LXXXL, pontificatus vero domni Lucii anno I.
Gedr. Lacomblet, U.-B. I, No. 478.
Jaffa Ko. 9422.
274. — Propst Hermann von S. Mauritz zu Mainz verpachtet den
Hof seines Stifts zu Lahnstein. — 1181.
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Hermannus prepositus ecclesie
sancti Mauricii in Maguncia notum facio Christi fidelibus tarn futuris quam
pre8entibus, quod curtis in Longenstein, que iurisdictioni mee ex beneficio prepo-
siture attinebat, aute tempora mee gubernacionis ad tantam destructionem venerit,
quod nee a me nee ab aliis inhabitari poterat. Ulam curtem communicata consilio
confratrum meorum in ecclesia beati Mauricii Godefrido, iam dicte ville coneivi,
et uxori sue sub tali condicione concessi, ut eam tarn ad usus suos, quam nostros
resarcirent et reedificarent et eam, quoad viverent, sine impedimento et libere
possiderent et si alterum eorum decedere contingeret, superstes pretaxatam curtim
inhabitandam optineret. Statutum eciam, si prememoratus Godefridus et legitima
sua sobolem proerearent, quod post decessum amborum puer, qui antiquior et
maior esset natu, prefatam curtim eodem pacto, quo decessores sui eam habe-
bant, inhabitaret, ita tarnen, ut edificia collapsa restauraret et integraliter repararet
et post obitum illius sine reclamacione reliquorum heredum rediret. Testes sunt
universi firatres ecclesie beati Mauricii et coneives in Longenstein: Richerus,
Rendervicus, Arnoldus, Theo, Godescalcus, Wicbodo, Ludewicus.
Acta sunt hec autem anno dominice incarnacionis MCLXX3Q, Ghristiano
Maguntine sedis archiepiscopatum regente.
Gedr. Joann. II, 706.
Soriba, Eegg. III, 1137.
Digitized by
Google
202 1182 Mai 31. — 1183 November 17.
275. — Kaiser Friedrich I. beauftragt Werner von Bolanden
mit dem Schutze des Klosters Bleidenstatt — Mainz 1182
Mai 31.
Fridericus dei gratia Romanorum imperator augustus nobili viro Wernhero
de Bolandia, procuratori nostro dilecto, gratiam suam et omne bonum. Fidelitati
tue firmiter iniungendo committimus et precipimus per presentes, ut religiosos
viros abbatem et conventum monasterii in Blidenstat, quos singulari amplectimur
prerogativa, tarn in personis quam in rebus et bonis suis, que eis Renum possi-
dent et inposterum aquirere valeant, contra quoslibet fideliter manuteneas,
protegas et solicite defendas.
Datum Moguntie, II. kal. Junii, anno domini millesimo centesimo octua-
gesimo seeundo.
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingräfl. Hauses,
hiervon die Abschr. von Kindlinger 137, 121. Hiernach gedr. Böhmer, Act. imp. No. 142.
276. — Erzbischof Conrad I. von Mainz entscheidet den Streit
zwischen dem Stifte S. Peter zu Mainz und dem Kloster
Tiefenthal wegen des Besitzes der Kirche und des Zehntens
zu Eltville, sowie der zugehörigen Zehnten zu Hattenheim,
Walluf, Steinheim, Kiedrich und Erbach. — Mainz 1183
November 17.
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Cunradus dei gracia Moguntine
sedis archiepiscopus. Cum omni iuri tarn divino quam humano congruat,
successores ea, que fiunt a predecessoribus pietatis intuitu et largitatis muni-
ficentia a ), inviolata firmitate corroborata conservare, ideirco ego C. dei gratia
Maguntine sedis primo electus et confirmatus sedens pro tribunali inter alia
negotiorum emergentia litem motam inter moniales in Difendale et Burchardum
prepositum saneti Petri super quadam ecclesia, quam utraque pars suam esse
contendebat, pluribus aliis oecupatus terminare eam non Valens, cognoscendam et
rationabili fine deeidendam domino Christiano, tunc Maguntine sedis preposito *),
et Ottoni viro strenuissimo fratri nostro, qui postea dux fuit Bawarie, tunc vero
palatino, vice nostra demandavimus, qui allegatis hinc inde diligenter visis et
inspectis prefatam ecclesiam B. preposito saneti Petri adiudieaverunt hoc excepto,
ut quidam Arnoldus monialium prepositus, quia dicebant magnas expensas in illa
ecclesia et propter illam fecisse, haberet omnes reditus illius ecclesie, donec
viveret, et inde se aleret et quod superflueret, ad moniales deveniret in vita
istius. Procedente vero tempore, cum pro scismate multis annis exularemus
domino Christiano de voluntate domini imperatoris nobis subrogato, cum omnia
pocius fortuna, quam iudiciario regerentur ordine, prefatis monialibus super
prefata ecclesia querimoniantibus dicitur dominus Christianus contra nostram, non,
») Joann. las memoria, Guden. munificentia, was auch Bodmann nach dem Orig. in sein
Handexemplar von Joann. aufnahm. Das Gopiar hat misericordia, was Hone aufnahm.
*) Vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian I. von Mainz 8. 15.
Digitized by
Google
1183 November 17. 203
immo contra suam venisse sententiam ; predicti tarnen canonici sancti Petri in
possessione ecclesie semper steterunt. Altera vero partium alteram semper inquie-
tante et in iudicium trahente a summo pontifice causa cognoscenda et rationabili
fine decidenda delegata est Hermanno *) Monasteriensi episcopo et Folberto abbati
sancti Jacobo et tunc, divina faciente Providentia cum in integrum in nostra
Maguntina sede restituti pro tribunali sedentes infinitas auditäs Utes rationabiliter
decideremus, predicti delegati ad nos venientes dixerunt, se ad predictam causam
penitus esse insufficientes, nisi nostras eis interponeremus partes. Concedentes
itaque rogatui eorum nostras interposuimus partes et nos et delegati rogavimus
partes, ut in nobis conpromitterent, quod et fecerunt. Fecimus ergo apportari
privilegia, quibus utraque pars se munitam dicebat; ex parte canonicorum
invenimus Privilegium, quo continebatur, Sigefridum corroborasse omnia facta a
guo predecessore Friderico, qui privüegio sue liberalitatis et intuitu pietatis
ecclesiam Eltevile titulo donationis in dotem pleno iure et ius patronatus eiusdem
et cum decimis quinque vicorum integris tarn de cultis, quam de excolendis, tarn
de animalibus, quam de aliis ecclesie beati Petri contulit, decimis vici unius
scilicet Hatherheim sacerdoti altari illius ecclesie deservienti assignatis, reliquas
decimas quatuor vicorum, scilicet Walthaffo, Steinheim, Eetecho, Everbach usibus
et prebende destinavit canonicorum 2 ). Ex altera parte invenimus duo privilegia
sibi quodammodo adversantia et ab Araoldo predictorum successore nostroque
predecessore facta, quibus continebatur, Arnoldum predictam ecclesiam pleno iure
et cum iure patronatus monialibus dedisse 8 ). Habito igitur consilio electi
Curiensis 4 ) et Dudonis camerarii, qui tunc moniales manutenebat, aliorum
plurimorumque prudentium dantes fidem antiquioribus privilegiis amicabili con-
ventione rigorem iuris equitate contemperantes XX. marcas monialibus pro suis
expensis a canonicis dari facientes B. prepositum sancti Petri nomine sue ecclesie
ab omni petitione absolvimus et ecclesiam de iure beati esse Petri iudicavimus
et facta Friderici predecessoris nostri a Sigefrido suo successore, nostro quoque
predecessore, renovato privüegio corroborata nostre tuicionis huius sentencie privi-
legio corroboramus et corroborata sub periculo anathematis ab omnibus inviola-
biliter precipimus observari Et ut in sequenti evo hec sententia nostri privilegii
in dubium non queratur, nostro sigillo hoc Privilegium insignimus. Testes presentes
faerunt: Arnoldus maior prepositus, Heinricus maior decanus, Henricus abbas
sancti Albani, Ottho prepositus sancte Marie ad gradus, Heinricus prepositus
Pinguensis, Andreas scolasticus Spirensis, Wernherus scolasticus sancti Stephani,
Wernherus sancti Victoris. Laici : Merbbdo de Sowelnheim, Ottho palatinus comes,
Cunradus Winzo, Dietherus villicus et alii quam plures.
*) Bischof Hermann II. von Münster, 1174—1203. Derselbe war am 25. Juni d. J. bei dem
Kaiser in Oonstanz ; von da ab ist sein Itinerar mit Ausnahme des hier vorliegenden Nachweises
über seinen Aufenthalt in Mainz unbekannt, vergl. Erhard, Reg. Westf. ad ann.
*) Vergl. die bezugliche ürk. des Erzbischofs Sigfrid von 1069, No. 127.
*) Die hier erwähnten Urk. des Erzb. Arnold sind verloren, vergl. Dahl, Annal. III, 3, 77 ;
ßtumpf, A. M. XXVI.
4 ) Bischof Heinrich IL von Chur, 1180—1193.
Digitized by
Google
204 1183 November 17. — Nach 1183.
Acta sunt hec anno dominice incamationis M .C .LXXX .in ., indictione I * l \
XV. kal. Decembriß. Datum Maguntie Privilegium 8 ).
Das Or. ist jetzt wohl verloren, wenigstens nicht in München vorhanden. Eindlinger sah
dasselbe noch und beschreibt es Bd. CXXXVT, S. 42 seiner Sammlung folgendermassen : „Die erste
mit Chrismon versehene und mit litt, oblong, geschriebene Zeile schliesst mit archiepiscopus.
Yon der zweiten Zeile ab gewöhnliche Schrift. Nach der neunzehnten Zeile nehmen die übrigen
fünf Zeilen nur zwei Theile der Breite ein und ist der dritte Theil leer gelassen, um das Siegel
aufzudrücken. Dies ist jedoch nicht geschehen, sondern ist das Siegel in braunem W. an
gedrehter, hellgrüner Seidenschnur angehängt. Der Abweichungen von dem Druck bei Guden.
sind wenige, z. B. in Difendal etc. fuit Bawarie tunc vero Palatino vice nostra
que allegatis B. preposito Folberto B. preposito".
Auoh Bodmann sah das Or. und corrigierte nach demselben den Abdruck in seinem Hand-
exemplar des Joann. Bezüglich des Siegels bemerkt er übereinstimmend mit Kindlinger „ad-
pendet sigillum in cordulis sericis viridibus".
Gedr. a) nach dem Or. Joann. II, 467; Origg. Guelf. m, 538; Guden. 1,282; b) nach der
Abschrift saeo. 13 im Copialbuch des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek zu Mainz, fol. 2; Mone,
Zeitschr. XI, 301. Abschrift a. d. J. 1442 im Copialbuche des Stifts im Staatsarchiv zu Darmstadt.
Vergl. Würdtwein, N. S. III, S. 9; Dahl in den Nass. Annal. in, 2, 77; Stumpf, A. M.
praef. S. 26; Scholz, de Conrad. I, pr. territ. S. 32; Scriba, Regg. Ul, 1143; Will n, 61, No. 92,
mit f bezeichnet.
277. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt den Vertrag
zwischen dem Stifte S. Victor zu Mainz und dem Kloster
Eberbach über die Zehntfreiheit des dem letzteren gehörigen
Mapper Hofes. — Nach 1183.
Huius rei testes sunt: Amoldus maioris ecclesie in Maguntia praepositus,
Burcardus praepositus sancti Petri, Henricus decanus maioris ecclesie, magister
Sigefridu8, Heremanus cantor, Volpertus abbas sancti Jacobi, Amilius decanus,
Warnerus magister, Teodricus cantor sancti Victoris.
Ohne Datum.
Das Or. im Archive des Schlosses Yollraths, naoh welchem Rössel, Eb. U.-B. I, 74, die
Urk. druckte, ist nach Mittheilung des Herrn Grafen Matuschka jetzt nicht mehr vorhanden.
Nach Angabe von Rössel hing an der Urk. an röthlioher Schnur das wohlerhaltene S. des Erz-
bischofs mit der Umschr. C . . . . dei gra. Maguntin. sedis. archiepc. Diese Angabe der Legende
scheint nioht genau zu sein.
WU1 II, 61, No. 94.
Gegen die Aechtheit der Urk. lassen sich Bedenken nicht begründen. Dass sie nioht
von dem Eberbacher Fälscher herrührt, zeigt die Fassung derselben, besonders die Vergleichung
mit der von jenem 1178 angefertigten, denselben Gegenstand betreffenden Urk. des Erzb. Conrad
ganz unverkennbar.
Die Urk. dürfte bald naoh der 1183 erfolgten Rückkehr Conrads, etwa 1184, ausgestellt sein.
In der Urk. wird auf den in Eberbach etwa 1178 gefälschten Yertrag mit dem Stifte
S. Victor oben No. 270 Bezug genommen.
l ) Demnach ist in dieser Urk. von der erzbischöfliohen Kanzlei die römische Indiction
angewandt.
') Hieraus ergibt sich, dass die Beurkundung der am 17. November erfolgten Verhandlung
zu einer späteren, nicht angegebenen Zeit zu Mainz geschehen ist. Dass die Verhandlung selbst
auch in Mainz erfolgte, erscheint nach den Angaben des vorliegenden Diploms wohl sehr wahr-
scheinlich, aber nicht völlig sicher. Diese Frage ist insofern von Bedeutung, als die vorliegende
Urkunde die erste uns erhaltene der vom Erzbischofe nach seiner Zurückfuhrung nach Mainz
ausgestellten Urkunden ist.
Digitized by
Google
1184 October 14. - 1184. 205
278. — Papst Lucius III. bestätigt die Besitzungen des Klosters
Himmerode, unter welchen Weinberge zu Logenstein. • —
Verona 1184 October 14.
Datum Verone per manum Hugonis s. R. ecclesie notarii. IL Idus Octobris.
Indictione IQ. Incarnationis dominice anno M.C.LXXX.IHL pontificatus vero
domini Lucii pape HL anno NU.
Aus dem Or. in Coblenz gedr. Mittelrh. U.-B. II, 107.
Jaffe" No. 9628; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 513.
279. — Verona 1184 November 21.
Papst Lucius IIL bestätigt die Besitzungen des Klosters
S. Alban bei Mainz; unter anderen — — — Ecclesiam in Tozesheim.
Ecclesiam in Nesenne cum decimationibus et curtibus, cum appenditiis
suis. — — — Ecclesiam in Acruftero cum decimatione et appenditiis suis.
Ecclesiam sancti Justini que est in Osten, quemadmodum a bone memorie
Rotardo archiepiscopo Maguntinensi concessa est. — — — — — — —
Datum Verone, per manum Hugonis sancte Romane ecclesie notarii, XL kalendas
Decembris, indictione tertia, incarnationis dominice anno M .C .LXXXIHI .,
pontificatus vero domni Lucii pape IQ. anno IUI .
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidensohnüren in München.
Gedr. Joann. II, 754.
280. — Erzbisehof Conrad L von Mainz bekundet, dass Propst Otto
von S. Maria zu den Greden zu Mainz diesem Stifte die
Kirche zu Flörsheim mit ihren Einkünften abgetreten
hat 1 ). - 1184.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Cunradus divina miserante
dementia Sabinensis episcopus et sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Adten-
dentes et diligenter considerantes opera misericordie, que nostri subditi zelo
karitatis ducti benigne satagunt operari, utile et salutiferum duximus, ea et
nostra auctoritate corroborare et corroborata debitis monimentis memorie mandare,
quatenus posteritas intelligat, quid approbare et imitari debeat et pie vivendi et
bene operandi exemplum sumere valeat. Noverit itaque presens etas et futura
fidelium posteritas, qualiter dilectus noster et cognatus Otto prepositus scilicet
ecclesie sancte Marie ad gradus in Maguntia, postquam eiusdem prepositure
soUicitudinem a nobis suscepit, cum omni diligentia secum cepit volvere, quatenus
eandem ecclesiam iam diu dilapsam erigeret et graves defectus, quos fratres
a longo tempore in sue cottidiane neccessitatis stipendiis patiebantur, omni nisu
suppleret. Accidit autem, quod ecclesiam in villa, que dicitur Flersheim, sitam,
cuius institutio et donatio ex iurisdictione ipsius prenominate prepositure ad eum
pertinuit, vacantem habuit Ut ergo nacta oportunitate suam bonam voluntatem
per operis exhibitionem ostenderet, prefatam ecclesiam sancte Marie et fratribus
*) VergL die folgende ürk. von 1251 September
Digitized by
Google
206 1184. - 1184—1200.
ibidem deo militantibus toto affectu ex nostro assensu et auctoritate contradidit,
quatenus defeetum panis, quo fratres diu laborabant, ex aliqua parte relevaret
et ut ipsi fratres prenominati prepositi transitus memoriam annuatim celebrarent.
Tali autem conditione hec traditio facta est, ut decanus sancte Marie oommuni
consilio et consensu omnium fratrum vel sanioris partis sacerdotem in eccleaia
instituat et ille ab archidiacono donum altaris et curam populi recipiat. Dotem
ecclesie et oblationes necnon decimam animalium ad ecclesiam pertinentem et
decimam vini, id est dimidiam carratam vel, si minus ibi creverit, preterea octo
maldra siliginis et duo tritici in sustentationem sui recipiat de peticionibus, quas
consuetudo introduxit et de kathedratico, quod auctoritate et ratione statutum
est, et prelatis illius ecclesie omnino respondeat. Fratres vero decimam ecclesie
et, si forte vinee augmentate decimam vini ultra dimidiam carratam augmenta-
verunt, ad stipendiorum suorum supplementum accipiant. Ut autem hec pietatis
traditio inconvulsa omni evo permaneat, hanc cartam fecimus conscribi et sigilli
nostri inpressione insigniri omnes illos vinculo anathematis innodantes, qui huic
pie traditioni obviare presumpserint. Huius rei testes sunt: Arnoldus prepositus,
Heinricus decanus maioris ecclesie, Burchardus prepositus, Bertholdus decanus,
Sigehardus scolasticus, Ruggerus cantor sancti Petri, Wernherus prepositus,
Bichardu8 decanus, Walterus cantor sancti Stephani, C&nradus prepositus sancti
Victoris, Amilius decanus, Wernherus scolasticus, Theodericus cantor ipsius ecclesie,
Heinricus prepositus sancte Marie in campis, Liupoldus decanus, Hugo scolasticus,
Giselbertus cantor sancte Marie ad gradus; Hermannus prepositus, Heinricus
decanus sancti Mauricii, Rüdolfus prepositus, Ulricus decanus sancti Johannis,
Heinricus abbas sancti Albani, Folbertus abbas sancti Jacobi, Jofredus abbas
sancti Ferrucii. Capellani domini archiepiscopi : Wernherus scolasticus sancti
Stephani, Rudegerus, Ortholfus, Heinricus, Lottiarius. Laici: Dudo camerarius,
Regenbotdo de Pingia, Ditherus scultetus, Arnoldus, Cunradus Winzo. Officiati
Herbordus, Embricho, Gerlacus et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C .LXXX .nH , indictione
H a ., regnante domino Frederico gloriosissimo Romanorum imperatore augusto
et filio eius domino Heinrico invictissimo Romanorum rege augusto huius
nominis 1 1 1 1 ° 1 ).
Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das beschädigte S. des Erzbischofs in braunem "W.
hängt an einer Hanfschnur, welche durch ein in den Bug geschnittenes Loch gezogen und
mittelst einfacher Schlinge verknüpft ist. Daneben ein zweiter, nicht benutzter Einschnitt
Gedr. Joann. II, 650. Vergl. Würdtwein, D. Mog. II, 99; m, Einl. S. 10; Scriba III, 1147;
Will II, 67, No. 118.
281. — Erzbischof Conrad I. von Mainz schenkt dem Kloster Eber-
bach eine neu entstandene Rheininsel bei Budenheim. —
Eltville, in generali placito. 1184—1200.
Anno dominicg incarnationis M .C .LXXX°.ini . In confinio illorum de
Buthenheim versus predium nostrum confluxerat in Rheno quedam harena, quam
l ) So die Urkunde.
Digitized by
Google
1185. — 1186 November 28. 207
fratres nostri de Sande ibidem iniciantes plantaverunt in parvam insulam. Pro-
cessu vero temporis Anshelmus de Waldaffo pulsavit fratres nostros super eadem
insula in generali placito in Altavilla coram archiepiscopo Gunrado asserens, quod
eadem sug insul$ pertinere deberet. Ubi per generalem sentenciam adiudicata
est ipsi archiepiscopo eo, quod omnes insulas ipse habeat ab imperio et quicunque
aliquas possiderent in eius iurisdicione, ab eo in pheodo haberent. Que postquam
ipsi archiepiscopo per sentenciam fuit appropriata, contulit illam ecclesig nostrg
pro remedio animg sug et episcoporum sibi succedentium, tum etiam quia fratres
nostri iniciaverant eamdem.
Auszug von ältester Hand (1211) im Ocul. mem., fol. 59.
Gedr. Baer, Beiträge II, 268; Auszug Bodmann, S. 604.
Will U, 69, No. 142.
282. — Propst Otto von S. Maria zu den Greden genehmigt den vor
seinem Amtsantritt von dem Capitel seines Stifts vorge-
nommenen Verkauf eines kleinen, dem Hofe Mappen benach-
barten Gutes an das Kloster Eberbach und vergleicht sich
mit diesem wegen des Zehntens zu Geisenheim. — 1185.
Horum duorum contractuum testes sunt: Arnoldus maior prepositus, Heinricus
maior decanus, Petrus scolasticus, Budolfus imperiaüs ante prothonotarius et alii
quam plures.
Anno dominice incarnationis M .C .LXXX .V°.
Or. im Archive des Schlosses Vollraths. An der Urk. hängen das besohädigte 8. des Erz-
bischofs Conrad und das S. des Stifts.
Hiernach gedr. Bodmann S. 77; Rössel, Eb. U.-B. I, 80.
Interpolierte Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 94.
283. — 1185 (richtig 1186 Sommer).
In Gegenwart Kaiser Friedrichs I. zu Gelnhausen 1184 Juni
schliessen Erzbischof Conrad I. von Mainz und Graf Sigfrid III.
yon Orlamünde einen Vertrag ab über das Eherecht ihrer gegen-
seitigen Ministerialen und zwar unter denselben Bedingungen,
welche vom Kaiser auf demselben Hoftag für die Ehen zwischen
Reichsministerialen und den erzstiftischen Ministerialen fest-
gesetzt sind, was nun durch Erzbischof Conrad I. von Mainz
bekundet wird.
Originaloonoept zu Münster, Transsumt in der Urk. des Erzb. Sigfrid II. von Mainz 1217
August 21 im Dompfarrei -Archiv zu Erfurt.
Gedr. Stumpf A. J. No. 384.
284. — Kaiser Friedrich L nimmt das Kloster Gottesthal in seinen
Schutz und befreit dessen Güter von den Reichszöllen am
Rhein und Main. — Gelnhausen 1186 November 28.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Fridericus divina favente de-
mentia Romanorum imperator augustus. Si locis deo dicatis eorumque posses-
soribus aliquo patrocinii et defensionis nostre solatio contra perversorum hominum
insolentiam consulimus, hoc tarn ad presentis vite statum, quam ad eternam glorie
Digitized by
Google
208 1186. — 1187.
mercedem promerendam nobis profuturum esse non dubitamus. Quapropter omnibus
sancte dei ecclesie fidelibus notum esse cupimus, quod nos interventu et petitione
domini Gunradi venerabilis archiepiscopi Moguntini ecclesiam Gotsdale prope
Winkelam in Rinegowe ob multum religionis obsequium, quod ibi hucusque
iugiter viguit, cum omnibus suis bonis, que nunc possidet et in futurum favente
deo adipisci potest, sub imperialem nostram protectionem suscepimus specialem.
Concedimus etiam predicte ecclesie, ut omnia bona sua, que per alveum Reni
vel Mogi sursum et deorsum navigio deducuntur, in eis locis, ubi nobis et imperio
telonium solvi solet, ab omni huius modi exactione libera eint et immunia. Ut
autem hoc Terms credatur, hanc cartam inde conscribi et sigilli nostri impressione
insigniri iussimus.
Signum domini Friderici imperatoris semper augusti.
Ego Johannes imperialis aule cancellarius vice Cunradi Moguntini archi-
cancellarii recognovi. Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .LXXX°.VL
Datum apud Gteilenhusen, IY. kal. Decembris in Christo feliciter amen.
Abschr. „ex copia antiqua" von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des
Rheingräfl. Hauses, hiernach gedr. Bodmann S. 177. VergL Stumpf No. 4471; Scholz, de Con-
rad! I pr. territor., S. 36; Wül II, 72, No. 176. Bei Roth I, 197, No. 7 ist die Urk. K. Friedrich IL
zugeschrieben.
285. — Abt Heinrich von 8. Alban zu Mainz vergleicht sich mit dem
Kloster Eberbach wegen Ländereien zu Leeheim. — 1186.
— — — In eiusdem quoque scripti atque sigilli nostri communitionem
colligimus concambia illa qug facta sunt cum predecessoribus nostris a fratribus
Eberbacensibus in villa Steinheim et in villa Leheim et rata ea habentea — —
Acta sunt hec anno incarnationis dominice M C LXXX .VP.
Or. in Darmstadt. Abschr. Ocul. mem. I, 29. Gedr. Baur, Hess. Ü.-B. I, 6; Rössel, Eb.
U.-B. I, 86.
286. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt die Freiheiten,
Rechte und Besitzungen des Klosters Rupertsberg. — 1187.
In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gratia sancte Magun-
tine sedis archiepiscopus et apostolice sedis legatus omnibus Christi fidelibus tarn
futuris quam presentibus. Si quid venerabilibus locis ad subsidia domino inihi
servientium de his, que nostri iuris sunt, contulerimus, speramus et nobis et
successoribus nostris ad perpetuam salutem profuturum, quibus inde memoria
debetur orationum. Noverint igitur fideles tarn nostre quam postfuture etatis,
qualiter ego Cunradus sancte Maguntine metropolis humilis provisor pro honore
sancte dei genitricis ad ecclesiam eius, que sita est Pinguie in monte sancti
Roberti, talem nostri iuris usum propria manu ex consensu et hortatu priorium
meorum contradidi, ut in pago Rheni et in omnibus locis, que nostre attinent
ecclesie, de curiis aliisve possessionibus sanctimonialium in prefate ecclesie cenobio
dicto famulantium nullum deinceps supplementum episcopali nostre peticioni a
nostris dispensatoribus exigatur, sed ab huius pensionis debito libera prorsus
Digitized by
Google
1187. — 0. D., 1187-1190. 209
omnia, que illic ad eas spectant, ex auctoritate nostre traditionis perpetuo iure
habeant. Et quoniam licet episcopus ut de facultatibus capitanee ecclesie pau-
periores adiuvent ecclesias, hortatu quam peticione maioris ecclesie nostre hanc
donationem fecimus et in hac carta conscribi mandavimus. Preterea — — —
Sunt autem hec testium nomina: Arnoldus maior prepositus, Heinricus abbas
sancti Albani, Folbertus abbas sancti Jacobi, Burchardus prepositus sancti Petri,
Heinricus maior decanus, Ruggerus custos, Petrus scolasticus, Ottho cantor,
Heinricus prepositus Pingiüensis, Eberhardus cellarius, Wigenandus subcustos,
Heinricus capra, Godefridus de Sarebrukken, Buthardus, Waltherus, maioris
ecclesie Maguntine canonici. Laici: Wernerus de Bonlanden, Thudo camerarius,
Reinbotho de Pinguia, Hermannus advocatus, Meingothus de Gisinheim et Arnoldus
frater eius, Arnoldus de Selehoven, Cünradus Winzo, Dietherus sculthetus et alii
quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXXVTI, indictione V.
Or. im 8t.-A. zu Ooblenz. S. des Erzbischofs fehlt. Gedr. Mittelrh. U.-B. II, 124; Stumpf,
A. Mog. No. 101. Vergl. Weidenbach, Regg. Bing. No. 95; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 583;
Will H, 75, No. 192, sowie das Privileg des Erzb. Christian I. von 1171.
287. — Erzbischof Conrad I. von Mainz beschreibt die Lage des
Erzstifts bei seiner Bückkehr 1183, zählt die Verluste auf,
welche dasselbe während seiner Entfernung durch Ver-
äusserungen, Verpfändungen und Belehnungen erlitten,
sowie die durch ihn herbeigeführten Bückerwerbungen und
die hierfür aufgewendeten Summen. — 0. D., 1187 — 1190.
Ego Conradus dei gratia Sabinensis episcopus, Mogontine sedis archiepis-
copus omnibus fidelibus, ad quos hec pagina pervenerit, in perpetuum. — —
Humiliata etiam fuit per aligenationem castrorum . sicuti fuit Beinberc, quod
domno regi collatum fuit. — — — — — — — — — — — —
Infedatas dico — — — curtis Hosti comiti Heinrico de Diets ; possessiones
quae dicuntur Swinhagin Hartmudo de Butingen et Gerhardo de Kelberowe —
et ut breviter concludamus, omnia foresta in — pago Beni — alienata
invenimus, quod tarnen ius nequaquam admittit. — — — — — — —
Pignore obligate diximus primo comiti Buberto de Nasowe curtim Loginstein
pro GL marcis examinati argenti; eidem comiti Buberto Bamsel cum aliis ad-
iacentibus possessionibus LVJLL marcis; W. de Bolant — Altevile — pro LXX marcis
obligata invenimus — — — — — — — — — — — — — —
Liter eas autem res, que alienate fiierunt, primo a domno nostro gloriosissimo
rege castrum Binberc recuperavimus, quod ad manus nostras libere tenemus et
semper tenebimus. — — — — — — — — — — — — — —
Curtim etiam Hoste, quam comes H. de Diets Gerhardo de Eppenstein concesserat,
liberam ad manum nostram recuperavimus. Possessiones etiam iüas, que Swin-
hage dicuntur, a feodali iure Hartmanni de Botingen et Gerhardi de Kelberowe
Codex dlpL Nim. 1,1. 14
Digitized by
Google
210 O. D., 1187-1190. — 1189 April 9.
absolvimus. — — — — — — — — — — — — — — —
Deinde a comite Ruberto curtim de Logestein et Ramsei et Drissungen et Espel-
scheit pro CG marcis recollegimus. — — — — — — — — — —
Duo iugera vinee V marcis et Hurste V iugera pro XXII marcis que omnia ad
Ußum possidemus. — — — — — — — — — — — — — —
Original-Concept (nicht besiegelt) zu München. Hiernach gedr. Stumpf, A. Mog. No. 112.
Ueber die Abfassungszeit Scholz, de Conradi I pot. territ. S. 37 ff.
Yergl. Will n, 61, No. 91.
288. — Erzbischof Conrad L von Mainz enthebt das Cisterzien-
serinnen-Kloster Mariaehausen der Yogtei des G-iselbert
von Rüdesheim, welcher als Entschädigung die von seinem
Yater Conrad dem Kloster geschenkten Weinberge zu
Oestrich zurückerhält, und unterstellt dasselbe unter
Befreiung von der gewöhnlichen Steuer ausschliesslich
seinem Stuhle. — 1189 Aprii 9.
In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gratia Sabinensis
episcopus et sancte Maguntine sedis archiepiscopus universis Christi fidelibus in
perpetuum. Pastorali eure humilitatem nostram divinitus assumptam esse et
prerogatam non ambigimus eo intuitu, ut quorumlibet Christi fidelium et maxime
nobis creditorum saluti et necessitudini debita sollicitudine propensius invigilemus.
Unde nimirum cum cellam sororum Clarevallensis *) ordinis in loco, qui Husen
dicitur, yisitaremus, de ipsarum statu et habitu, prout ratio expetebat, diligentius
inquisivimus. Intelleximus itaque, cenobium idem cuidam ministeriali nostro
Giselberto de Rudensheym iure advocaticio subici, unde quidem sorores et
claustrum perpendimus plerumque gravari. Ut igitur quieti et commoditati sororum
earundem tucius in hac parte provideremus, ipsas et locum suum a tali iurisdic-
tione annuente advocato eximentes eas et cenobium suum cum omni iure et inte-
gritate nobis nostrisque successoribus et ecclesie Maguntine perhennitus subjeeimus
et astrinximus, ita ut omnino dum ad nos nostrosque successores et ad nostram
metropolim habeant respectum et quociens oportuerit nostra eis auetoritas iuxta,
quod ipsis et claustro expedire visum fuerit, procuratorem et prepositum provideat
et preficiat. Ceterum quo praefata claustri huius et sororum ab advocacie iure
facta emaneipatio firmiore robore gaudeat, predicto Giselberto ius suum recom-
pensayimus eique in nostra villa Winkelo in predio sororum predietarum, vide-
licet in vineis ipsarum in Ostrich et alibi, quas yineas ipsius Giselberti pater
Cunradus vicedominus 2 ) argento suo comparaverat et sororibus eisdem in proprio-
tatem contulerat, restaurum de peticione sororum assignayimus. Quin eciam de
gracia nostra memoratis sororibus indulsimus, ut quocienseunque collecta nostra
in pago Reni ordinetur et requiratur, ipse sorores et omnis earum posteritas in
eodem cenobio ab illa solvenda libere et immunes permaneant nee inde alicui
*) Die yon Bodmann S. 235 gegen die Richtigkeit dieser Lesart erhobenen Zweifel sind
nicht begründet.
*) Yergl. Bodmann S. 546.
Digitized by
Google
1189. - 1190 Juni 4. 211
respondeant. Ut itaque hoc factum nostrum sanius fulciatur, super eius firma-
mento presens Privilegium auctoritatis nostre sigillo insignitum conscribi et testes
apponi fecimus. Si quis ergo, quod absit nostre ....*) emancipacioni super ipsa
facte confirmationi, qua b ) et claustri tarn a solvenda collecta quam a iure
advocatie . . exemptis libertatem contulimus, aliquatenus in posterum contraire et
ipsam invertere presumpserit, fnaledictione dei omnipotentis feriatur et indisso-
lubili vinculo anathematis in perpetuum dampnandus subiciatur. Nomina testium
sunt hec: Arnoldus maior prepositus, Heinricus abbas sancti Albani, Burcbardus
sancti Petri prepositus et camerarius Maguntine civitatis, Heynricus decanus,
Rotgerus custos, Petrus scolasticus, Godefridus cantor maioris ecclesie Maguntine,
Jostredus Blidenstathensis abbas, Hezechinus abbas sancti Jacobi, Benedictus
abbas et Embricho monachus sancti Johannis in Bischoffesberg, Arnoldus abbas
in Eberbach. Laici: Gerhardus silvestris comes, Hartmannus de Butingen.
Ministeriales: Embricho vicedominus, Arnoldus Rufus, Cunradus "Winzo, Ditherus
schultetus, Heynricus Yulpis, Heynricus Hazzeche, Heynricus filius Cuneze et
alii quam plures Christi fideles.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M Q .C°.LXXX° Villi , indictione
YU% V. idus Aprilis, regnantibus gloriosissimis dominis Priderico imperatore et
filio suo Heynrico, rege Romanorum, anno primo Jeresolimitane expedicionis
Priderico imperatore contra Salatinum et inimicos Christi proficiscente, anno vero
prime institutionis nostre in Maguntinam sedem XX°.YttTt°, anno autem post
exilium nostrum nostri reditus ad ipsam metropolim °).
Abschr. saeo. 13 im Copialbuche des Klosters fol. 1.
Gedr. Bodmann S. 899, nach zwei fehlerhaften und unvollständigen Abschriften im Archive
des Klosters; vergl. S. 546.
VergL Scholz, de Conradi I pot. territ. S. 17, 35.
289. — 1189.
Urk. des Klosters GottesthaL Bodmann 8. 177.
Das an der Urk. hängende Siegel zeigte nach Bodmann den h. Egidius ; Umschr. : f S. fratrum
et sororum de valle dei.
Ueber die Urk. selbst habe ich Weiteres nicht ermitteln können, die Angabe bezüglich
des an derselben hängenden Siegels wird wohl beanstandet werden müssen. Von Originalsiegeln
des Klosters zu Winkel ist mir nur eines, an der Urk. des El. Gottesthal von 1263, bekannt
geworden, dessen Stempel unzweifelhaft dem 13. Jahrhundert angehört; vergl. die Abbild. T. I.
290. — Papst Clemens III. bestätigt die Besitzungen des Klosters
Himmerode, u. a. die Güter zu Logensten. — Im Lateran 1190 Juni 4.
Data Laterani, per manum Moysi sancte Romane ecclesie subdiaconi vicem
agentis cancellarii, IL non. Junii, indictione VJLII., incarnationis dominice anno
M.C.XC, pontificatus vero domni Clementis pape HL anno HI.
Or. in Goblenz.
Gedr. Mittelrh, U.-B. H, 143.
Jaffg No. 10176; Goerz, Mittelrh. Regg. H, 640.
*) Lücke in Folge der Beschädigung des Papiers.
b ) Desgl.
°) Die Zahl (sexto) ist durch einen zum Zusammenhalten des schadhaften Papiers auf-
geklebten Papierstreifen verdeckt.
14*
Digitized by
Google
212 Um 1190. — 1191.
291. — Erzbischof Conrad I. von Mainz befiehlt dem Vicedom E.
und Schenken T., dem Herzoge Heinrich I. von Brabant
jährlich fünfzig Fuder aus den "Weingefällen zu Eltville
zu überweisen. — Um 1190.
C. dei gratia Mogunti. sedis archiepiscopus, Sab. episcopus fidelibus suis E.
vicedomino et T. pincernae gratiam suam et omne bonum. Moverit devotio vestra,
quod quinquaginta carratas vini, quas a nobis in feodo habuit Godefridus dux
Brabantinorum, sed non in loco determinato, nobili filio suo Henrico illustri dud
Brabantiae in beneficio concessimus in Alta villa decernentes ei annuatim de nostro
vino assignandas: mandantes itaque vobis iniungimus, quatinus predicto duci et
filio suo, quem nunc habet, si eum supervixerit, tantum vinum ut diximus assignetis.
Extr. d'un Registre des chartes de Brabant bei Butkens, Troph. de Brabant I, 148; Preuvee
du liYr. IV, S. 44.
Yergl. Bodmann S. 546; Will II, 84, No. 238.
292. — \m August 23.
Aebtissin Sophia und der Convent des Klosters Altmünster
zu Mainz verkaufen dem Kloster Eberbach drei Morgen Wein-
berg iuxta curtem suam hunreberc in medio montis illius declivio in loco,
qui vulgariter helde nuncupatur etc.
Nomina testium sunt hec: Guta dechana, Benigna cameraria, Gerdrudis et
Sophia custodissa ecclesig nostr$, Henricus rufus maioris ecclesie canonicus, Gisel-
bertus cantor et Hartmudus canonicus sancte Marie ad gradus, Ülricus dechanus
et Godefridus pastor ecclesig sancti Quintini, qui et ecclesie nostre ministri et
ebdomadarii. Laici ecclesie nostrg vasalli: Arnoldus, Cunradus, Eberhardus et
alii quam plures Christi fideles.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXXXI, indictione Villi,
decimo kalendas Septembris.
Or. mit wohlerhaltenem S. des Klosters auf der Stadtbibliothek zu Mainz, hiernach gedr.
Mone, Zeitschr. XIX, 40; Stumpf, A. Mog. No. 113.
Abschr. mit Fortlasrfung der Zeugen Ooul. mem. II, 68, hiernach Rössel II, 396.
293. — Erzbischof Conrad L von Mainz nimmt das Kloster Retters
und dessen Besitzungen in seinen Schutz. — 1191.
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gratia Sabinensis
episcopus, sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Cum ad omnes generaliter
viscera karitatis extendere debeamus, specialius tarnen ecclesiasticas personas
yitam religionis ducentes occulo consuete pietatis intueri tenemur et sub nostre
defensionis favore affectuosius eos manutenentes facile acclinare assensum ad ea,
que congrue a nobis postulaverint. Dilectos igitur in Christo fratres et sorores
in Rethres, quos beate memorie antecessor noster Heinricus, Maguntine sedis
archiepiscopus, titulo donationis et protectionis manutenendos suscepit, nos quoque
paterne sollicitudinis intuitu tarn in personis quam universis possessionibus sub-
scriptis, quas nunc iuste possident vel in futurum deo auxiliante rationabiliter
possidebunt, susscepimus, ipsius facta confirmantes omnibus katolicis successoribos
nostris hoc nostre auctoritatis scriptum transmittimus. Ut igitur diyina mynisteria
Digitized by
Google
1191. — 1192 August 9. 213
et religionis ordo ibidem per gratiam dei incrementum accipiat, auctoritate dei
omnipotentis et beatorum apostolorum Petri et Pauli et domini pape Celestini et
sancti Martini et nostra statuimus, ut nullus in personis seu possessionibus nunc
habitis vel in posterum legittime habendis gravare vel iniuriam inferre presumat.
Ad robur autem eiusdem facti nostri presentem paginam scribi iussimus et proprio
ßigillo muniri. Hec sunt bona et reditus in Rethres. Ibidem terra unius aratri
et prata et silva cum pascuis et aquarum decursibus et molendinum cum omni
iure. In Bidinowa census Y. unciarum et duo prata cum omni iure. In Hornovya
yinea una et terra unius arati et llli? r prata et silva cum omni iure. In Crufdelo
terra unius aratri et due curie et IHR 1 vinee cum omni iure. In Marbotdesheim
II. vineas et census Y. solidorum. In Hartbach census X. solidorum. Ecclesia
in Dornheim cum omni iure et pertinentiis. In Liderbach II. vineas et lin or iugera
agrL In Sulzbach IQ. curias et hubam unam, quas emit Gerhardus de Eppen-
stein XXX. IQ. marcis cum omni iure. InSvalbach census V. solidorum, vineam I.
et hjibam I. cum omni iure. In Lutdenbach vineam I. et pratum et silvam. In
Meinboldeshagen vineam I. et agros unius aratri et silvam cum omni iure. In
Hecgestat II. mansos cum omni iure. In Steinbach HI. curias et terram unius
aratri et pratum I. cum omni iure. In Stirstat dimidiam hubam cum omni iure.
In Rendele census X. solidorum. In Hapreshoven census XYI. solidorum, ibidem
etiam census Y. solidorum. In Crufdelo apud Roggenberch hubam I. In Sirubach *)
census IQ. solidorum. In Berenbrunnen census X. solidorum et Y. solidos ibidem.
In Nuwenhagen INl? r vineas. In Soden vineam I. Huius rei testes sunt:
Heinricus abbas sancti Albani, Heccekinus abbas sancti Jacobi, Heinricus maior
decanus, Ruggerus custos, Petrus scolasticus, Gotdefridus cantor, Symon cellerarius,
Heinricus Rufus et alii quam plures. De sancto Petro: Bertholdus decanus,
Theodricus cantor, Bruno et alii quam plures. De sancto Yictore: Wortwinus
prepositus, Amilius decanus, Heinricus scolasticus, Ulricus cantor et alii quam
plures. De sancto Stephano : Wernherus prepositus, Richardus decanus, Wernherus
scolasticus, Walterus cantor et ceteri. De sancta Maria ad gradus : Arnual decanus,
Oiselbertus scolasticus, Giselbertus cantor et alii quam plures. Laici: Bertholdus
de Scowenburc, Hartmannus de Butdingen, Embrico vicedominus, Dittherus scultetus,
Arnoldus Rufus, Gunradus Winzo, Ludewicus de Alta domo et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C .LXXXX°.I ., indic-
tione Yim .
Or. in München. Das wohlerhaltene S. des Erzbischofs in braunem W. hängt an roth-
grfinen Seidenschnüren.
Oedr. Guden. in, 791; Annal. Praemonstrat. II, Probat. 433.
VergL Würdtwein, N. S. HI, praef. XY; Wffl II, 86, No. 250.
294. — Gotfrid IL von Eppenstein kauft von Heinrich L von Hanau
dessen Rechte an den Burgen Eppenstein und Homburg mit
dem Waldbotenamt für 600 Mark Gölnisch. — 1192 August 9.
Godefridus de Eppenstein tenore presencium recognoscimus, quod ex singu-
lari bona progenitorum restaurandi cura cum EL de Hagenowe consanguineo
*) So; es ist wohl „Firubach" zu lesen.
Digitized by
Google
214 1192 August 9.
nostro hunc in modum convenimus. Vendidit ille nobis consentientibus et renun-
ciantibus heredibus suis in perpetuum omnem iustitiam et utilitatem, quam iuxta
literas super cometia et dominio parentelae nostrae confectas possedit in castris
Eppenstein et Hoenberg cum iure silvatico, quod walbod ambet dicitur, et omnibus
aliis attinenciis pro sexcentis marcis denariorum Coloniensium intra tres menses
recipiendis. Si vero inter hoc temporis intervallum memorate marce non fuerint
exsolute, tunc dictae partes castrorum in manus prefati nostri consanguinei sine
ullo impedimento redibunt. Testes huius rei sunt: Wigandus de Askeburne, Dudo
de Birghestatt, Fridericus de Dillunge, Ludovicus de Hoenberg, Theodericus de
Steden et alii milites et castrenses de Eppenstein, in quorum presentia ad maiorem
factionis stabilitatem haec pagina litteris annotata et sigillorum nostrorum robore
communita fuit.
Actum anno incarnationis dominicae millesimo centesimo nonagesimo secundo,
V. idus AugustL
Gedr. Wenck, Histor. Abhandlungen I, 134; Arch. f. Hess. Gesch. I, 502.
Vergl. Wenck, Hess. Gesch. I, 93, 341: Schenk, Mittheil, des Han. Vereins 1876, S. 12,
1880, 8. 25; Schliephake II, 110; Maurer, Markenverfassung 200; Thudichum, Gau- und Marken-
Verfassung 141; Geschichte der Wetterau 197. Wenn derselbe an letzterer Stelle meint, dass
die Herren von Eppenstein vor 1192 schon Theilhaber der hohen Mark waren, so dürfte er das
Richtige getroffen haben. Doch haben sich diese Rechte der Eppensteiner von Anfang an keines-
wegs auf die hohe Mark beschränkt, sondern haben ein weit grösseres Gebiet umfasst. Das
Eppensteiner Lehnsbuch, welches mir leider nur in einer Uebersetzung saec. 14 zugänglich war,
führt als Nüringisches Lehen auf pag. 43 „Item von dem greben Gerardo von Nourink eyn
holzgraffthum zusehen Ruweneich und Crufftel und alle zolle und frye lüde die dan in derselben
mark wanen und ein dorf genant Gattinhoven und die fauthy zu Bonemese und eyn zehenden
zu Bergen und eyn andern zu Bockenheim und zu Hambach IIÜ höbe und izliche lüde. Und
dan ein dorf zu Richolfiskirchen mit der kirchen und mit derselben zehenden und eyn höbe zu
Eschebach und eyn hoff zu Syerinchheim und eyn andern zu Ebirstat der gehört zu Lorsam".
Zweifellos ist das Obermärkerrecht in der hohen Mark, welches an das Schloss Homburg
geknüpft war, ein Theil dieses Holzgrafthums, welches die Eppenstein demnach als Lehen der
Grafen von Nürings besassen. Dieser Grafschaft zwischen der Crüftel und der Ruweneich ist
bisher, soviel ich sehe, nur von Bodmann Aufmerksamkeit geschenkt, S. 600, wo er ein Bruch-
stüok aus einer anderen Stelle des Lehnsbuches im lateinischen Texte mittheilt : „dominus Gode-
fridus de Eppenstein tenet ab L. comite de Nuringes Gerhardo dimidium comitatum inter
Ruwenich et Crufthela et omnia telonia et liberos homines, qui commorantur in eodem". Bod-
mann identificiert an dieser SteUe diese Grafschaft mit der Grafschaft Nederne, ein sofort ein-
leuchtender Irrthum. Die Begrenzung dieser Grafschaft der Herren von Eppenstein ist ohne
Zweifel in der Wetterau zu suchen ; irre ich nicht, so ist Ruweneich das jetzige Jagdhaus Ruheich
bei Udenhain. Die Grafschaft erstreckte sich demnach vom linken Ufer der Kriftel bis tief in
die Wetterau. Die von Bodmann benutzte Stelle des Lehnsbuches lautet in der deutschen Ueber-
setzung: Item von L. eym grafen von Nuringes Gerardo die halbe grafschaft zussen Ruweneich
und Cruffthela und alle zolle und die fry lüde die dar in wanen. Gathehoven und die fauthy
in Bonemese, den zehenden in Bergen und eyn andern zehenden in Buchenheim und in Ham-
bach fyer hove landes und die lüde ezliohe. Daz dorff Richolveskirohen mit dem recht des
patrons wirdenkeit und den zenenden und ist vor zyden gewest eyn lehen Wortwyns von Hom-
berg als den eyn lehen des riches recht mit den andern benennet eto. Aus dem lateinischen
Texte dieser Stelle hat auch Wenck, Hess. L.-G. II, 515, Anmerk. n, einen Auszug mitgetheilt,
in welchem Schenk, Mittheil, des Hanauer Bezirksvereins 1880, S. 25, bereits statt Wortwini
de hominibus richtig de Homberg besserte, was durch den Text der Uebersetzung bestätigt wird.
Digitized by
Google
1192 August 29. — O. D., 1193—1194 (kurz vor 1194 März 27?). 215
295. — Worms 1192 August 29.
Kaiser Heinrich YI. gestattet auf Bitten des Erzbischofs
Conrad von Mainz „matrimoniorum contractus inter ministeriales imperii et
archiepiscopatus Maguntini absque impedimento libere ac licite posse fieri et
observari, videlicet ut ubicunque inter ministeriales imperii et archiepiscopatus
matrimonium contractum fiierit, liberi quos genuerint, hinc inde equaliter divi-
dantur et inter liberos hereditas eorum equa lance distribuatur. Item si tantum
unum heredem habuerint et ille fuerint de conditione ministerialium imperii;
ducet uxorem alterius conditionis, de familia scilicet archiepiscopatus et e con-
yerso, et quos heredes genuerint, simili modo dividentur et imperium et archie-
piscopatus in equam eorum participationem consentiant.
Unter den Zeugen Arnoldus prepositus maioris ecclesie Maguntine, Burchardus
prepositus sancti Petri, Heinricus abbas sancti Albani, — — Heinricus nfaior
decanus in Maguntia, Ruggerus custos, Petrus scolasticus, Gotfridus cantor —
Bertoldus comes de Dietse Dudo de Birgestat .
Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCXCII, indictione X., regnante
domino Heinrico VI Romanorum imperatore invictissimo, anno regni eius XXII,
imperii vero II .
Ego Conradus Maguntine sedis archiepiscopus et totius Germanie cancellarius
recognovi.
Data Wormatie im. kal. Septembris.
Signum domini Heinrici sexti Romanorum imperatoris inyictissimi.
Or. in München.
Gedr. Gnden. I, 312; Mon. Boio. 29 a, 464. Yergl. Stampf No. 4767; Soriba III, 1166;
Will n, 88, No. 269.
296. — Erzbischof Conrad I. von Mainz notificiert den Canonikern
zu Limburg und den Pfarreingesessenen zu Bergen, dass
er die durch ihn erfolgte Besetzung dieser Pfarrei zurück-
nehme und die Besetzung derselben durch den früheren
Propst von Limburg, den erwählten Erzbischof Adolf von
Cöln, welcher dieselbe länger wie ein Jahr vor seiner
Wahl seinem Caplan Gotfrid übertragen habe, anerkenne.
— 0. D., 1193— 1194 (kurz vor 1194 März 27?) ^
C. dei gracia Sabinensis episcopus et Mogontine sedis archiepiscopus. Dilectis
in Christo universis canonicis Lympurgensis ecclesie et hominibus ad eiusdem
ecclesie preposituram attinentibus necnon parochianis de Berge salutem et perpe-
tuam in Christo dilectionem. Notum sit universitati vestre et omnibus paginam
intuentibus, quod dominus A. maior in Colonia prepositus in archiepiscopum
Coloniensem fuisset electus et prepositura de Lympurch, quam a nobis tenuit,
') Erzbischof Adolf von Cöln wurde Ende 1193 gewählt und 1194 Märe 27 in Gegenwart
des Erzbischofs Conrad von Mainz geweiht Dem Inhalte der Urk. zufolge könnte dieselbe
demnach unmittelbar yor Adolfs Weihe ausgestellt sein.
Digitized by
Google
216 0. D., zwischen 1194 December 25 — 1197 September 28.
vacaret, veniens ad noetram presesnciam Godefridus canonicus Lympurgenaem
ecclesiam de Berge vacantem nobis retulit. Mos vero per eundem putabamus
ecclesiam vacare, ad peticionem dilecti noetri comitis Syfridi de Morle eam iam
dicto G. contulimus. Postea autem ab ore domini Coloniensis veradter cognovi-
muB, quod dum iam dictam preposituram Lympurgensem yidelicet in manu sua
habuit, ecclessiam de Berge ante electionem suam plus quam per annum cuidam
Godefrido cappellano suo canonico sancti Andree in Colonia canonice contulit et
idem G. altare eiusdem ecclesie a domino Alberico preposito sancti Paulini et
Treverensis ecclesie archidiacono recepit. Quapropter factum nostrum super sepe-
dictam ecclesiam, quia temere et minus racionale actum cognoscimus, cassamus
et in irritum reyocamus factumque domini Coloniensis electi ratum habentes
approbamus et ratum ab omnibus haben volumus.
Abschr. auf fol. 29 (102) des Balduin. Kesselstatt, zu Trier mit der Uebersohrift: Qnod
oollseio ecclesie de Berge ad ecclesiam Lympurgensem pertineat; mir vom Herrn Gymnasial-
lehrer Keuffer zu Trier freundlichst mitgetheilt.
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. H, No. 707; Will H, 94, No. 296.
297. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bekundet, dass Kaiser
Heinrich VI. Gotfrid von Eppenstein den Bann des Gerichts
Mechtilshausen verliehen habe. — 0. D., zwischen 1194 Decem-
ber 25 — 1197 September 28.
Cunradus dei gratia Maguntinensis archiepiscopus et Sabinensis episoopus
universis in comitia Mechtildehusen constitutis salutem et omne bomun. Signi-
ficamus vestre universitati, quod ad peticionem nostram Serenissimus dominus
noster Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie dilecto nostro Gode-
frido de Eppinstein bannum concessit super comitiam in Mechtildehusen, unde
vobis praecipimus, ut ei obediatis secundum debitam banno iustitiam.
Gedr. Joann. I, 625, Note a; Senckenberg, Select. iur. EL, 589 „ex authentico", jedoch
wohl ans Versehen mit Sifridus statt Cunradus, wo<|urch dann die weiteren Irrthümer Bodmann's
S. 584, 602, Note g, und Anderer — so hat noch neuerdings Schenk, Forschungen XVI, 529, die
Urk. dem Kaiser Friedrich II. zugeschoben und in die Jahre 1228—1230 gesetzt — veranlasst
wurden. Für die oben gegebene Datierung ist die Thronbesteigung Heinrichs VI. in Sicilien,
1194 December 25, massgebend. Da Heinrich VI. sich 1195 October 18—20, 1196 April 26,
Mai 20 — 31 zu Mainz aufhielt, wird einer dieser Zeiträume als Ausstellungszeit, wenigstens als
Zeit der Handlung, anzunehmen sein.
[Nach Fertigstellung meines Manuscripts erhielt ich die Regesten von Will, welcher II, 106,
No. 365, zu ähnlichem Resultate gelangt ist.]
Bezüglich dieses und der sonstigen von Mainz relevierenden Lehen der Herren von Eppen-
stein bemerkt das Eppensteiner Lehnsbuch saeo. 13: „Item vom bysthum zu Menze die borg
zu Eppenstein und das gericht zu Mecholdeshusen und ein dorff zu Sigelouffe und ein dorff
zu Scheileoruppen und das lehen das dan gewest is Ortwins von Homberg als das dorff zu
Dittenheim und V. höbe und eyn wingarte zu Aschebaoh a . Daselbst sind unter den Lehnsleuten
(saeo. 13) aufgeführt der „alte here Sarwart und sein Bruder; ihre Lehen sind und zu
Delkelnheim eyn phunt und zu Breckenheim zwey phunde und XL pennig und zwey malder
weyses in dem dorff und auch XX pennig und eyn malder weyses und zu Bremedal als das von
recht von zwen hoben sal ersohin und als das recht das ir vater gehat hat von dem gericht
und die graffesohafft zussen Crufftel und Waltaffa das han sie zu lehen von
hern G." Der hier genannte Sarwart ist wohl identisch mit „her Sarwart der aide von den 6 ,
welcher naoh demselben Lehnsbuche Renten zu Nordenstatt und zwei Morgen Weingärten zu
Wicker zu Lehen trug.
Digitized by
Google
1196 November 28. 217
298. — Propst Sigfrid von S. Peter zu Mainz überläset dem Capitel
seines Stifts die bisher streitige Pfarrei Eltville. — 1196
November 28.
In nomine somcte et individue irinüatis. Sifridus dei dementia prepositus
ecclesie sancti Petri in Maguntia. Generatio preterit et advenit, unde plerumque
accidit, quod facta mortalium, que provida dispensatione ad honorem ecclesiarum
dei et ad fructum in ipsis deo militantium ordinantur, in oblivionem dilapsa in
nichilum rediguntur, nisi scriptorum munimine roborentur. Ea propter adtestatione
pag-ine presentis constare volumus universis Christi fidelibus tarn futuris, quam
presentibus, quod cum inter predecessores nostros, videlicet prepositos ecclesie
sancti Petri, cui presidemus, et ipsius ecclesie fratres diutina et indeterminata lis
verteretur super parrochia in Altavilla in pago Rheni fundata, eo quod ipsius
parrochie fundationem prepositi suo iuri pertinere assererent, fratres vero in con-
trarium ad suam elemosinam cum patronatu parrochiam legitime traditam affir-
marent. Nos paci studere et tarn nostre saluti providere, quam fratrum utilitati
accedere volentes, quo litem illam dirimeremus, de nostra bona voluntate et libero
arbitrio intuitu dei et salutis anime nostre respectu et precipue domini nostri
Cäuradi Maguntini archiepiscopi favore immo peticione manum nostram super
altare beatri Petri ponentes parrochiam, unde mentio est, cum patronatu et decimis
et universis ad ipsam parrochiam pertinentibus beato Petro fratrum elemosine
inperpetuum accessuram contulimus, ita tarnen, ut in eadem ecclesia per fratres
divina, sicut expedit et dignum est, procurentur et nostri aput fratres memoria
in perpetuum habeatur. Ut autem hec nostra donatio rata in posterum et firma
permaneat, presentem super ipsa paginam conscribi et impressione sigilli nostri
communiri fecimus. Quicumque igitur contra hanc donationem nostram et hoc
racionabile factum nostram venire presumpserit, nisi resipiscat, maledictione dei
omnipotentis feriatur et indissolubili vinculo dampnationis perpetue astringatur.
Sunt itaque huius rei testes: Ottho Spirensis episcopus, Heinricus abbas sancti
Albani, Heinricus decanus, Ruggerus archidiaconus et custos, Prepositinus magister
scolarum, Godefridus cantor et capitulum maioris ecclesie Maguntine; Heinricus
decanus, Wernherus scolasticus, Waltherus cantor et capitulum ecclesie sancti
Stephani; Amelius decanus, Michahel scolasticus, ülricus cantor et capitulum
ecclesie sancti Victoria; Arnualis decanus, Giselbertus scolasticus, Giselbertus
cantor et capitulum ecclesie sancte Marie ad gradus; Eberhardus decanus et capi-
tulum sancti Mauricii ; Diemarus decanus, Amelricus scolasticus, Sigewinus cantor
et capitulum ecclesie sancti Johannis; Rudegerus decanus et capitulum ecclesie
sancti Gingolfi et alii quam plures Christifideles tarn clerici quam lagici.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C°.LXX°XX.VI ., indictione
Xmi\, HH . kalendas Decembris.
a) Or. im 8t. -A. Das ßpitzovale 8. des Ausstellers in braunem Wachse hängt an grünen
und rothen seidenen Schnüren ; dasselbe zeigt einen Geistlichen in voller Figur mit Chorrock, in
der r. H. einen Palmzweig, in der linken ein Buch ; Umschrift f Sigefrid 9 • D . gra . pps. S. Petri
in Maguni.
b) Absohr. saeo. 13 auf fol. 5 des Copialbuohs des Stifts S. Peter auf der Stadtbibliothek
zu Mainz mit der unrichtigen Jahreszahl 1186.
Digitized by
Google
218 O. D. (1196 November 28).
Gedr. Joannis II, 470 mit falschem Tagesdatum TOT, kal. Septembr.
Würdtwein, Arohid. Mog. VI, 342 mit unrichtigem Jahre 1186 und Ind. 13; vergL Bod-
mann S. 830; Scriba, Regg. III, 1179; Will II, 100, No. 338 mit dem aus Joann. entlehnten
unrichtigen Tage August 29, hingegen a. a. O. 107, No. 366 richtig. — In der Datierung der
Urk. ist die Rechnung nach der römischen Indiction angewandt.
299. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt die von Seiten des
Propstes Sigfrid von 8. Peter zu Mainz erfolgte Ueber-
lassung der Pfarrei zu Eltville an das Capitel seines Stifts.
— 0. D. (1196 November 28).
C. dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus, Sabinensis episcopus et sancte
crucis humilis miles prelatis, clero et civibus Maguntinis, preterea omnibus Christi
fidelibus, ad quos presens scriptum pervenerit, salutem in eo, qui est vera salus.
Ex officii nostri tenemur debito, lites, que inter prelatos et eorum subditos in
nostra iurisdiccione emergunt, secundum rigorem iuris decidere vel, ut amice inter
ipsos componatur, diligentiam quam possumus adhibere. Unde cum multis annis
retroactis questio verteretur super parrochia in Alta villa in pago Reni fundata
inter Sifridum prepositum beati Petri ecclesie in Maguntia et predecessores suos
et canonicos ipsius ecclesie de iure suo alternatim contendentes, nos paci et oon-
cordie operam dantes tum pro personis, tum pro favore ecclesie pocius ad amicam
composicionem, quam ad iuris examen partes animavimus in tantum, quod predictus
S. prepositus ad preces et ad consilium nostrum et pro salute anime sue et pro
bono pacis prememoratam ecclesiam cum iure patronatus, unde lis fuerat, cum
decimis et universis appendiciis, que ad ipsam pertinent, beato Petro et super
altare ipsius preterea ipsis canonicis sponte resignavit et refiitavit sub testimonio
honestarum personarum, qui in privilegio super hoc dato ab ipso S. preposito
seriatim continentur, iuri suo renuntians de consensu nostro, si quid habebat vel
habere videbatur. Cum igitur divinum et humanuni sit, locis venerabilibus et
deo dicatis, viris quoque ecclesiasticis iura sua firma et inconvulsa conservare et,
si que eis caritatis intuitu conferuntur in nostra dyocesi, bona fide et iusto titulo
auctoritate nostra confirmare, nos supradictam resignacionem et refutacionem ratam
et firmam habemus Privilegium a sepe dicto S. preposito ecclesie sancti Petri
et eius fratribus inde concessum confirmantes. Statuimus et auctoritate beatorum
apostolorum Petri et Pauli et nostra sub anathematis interdicto, ne aliquis ausu
temerario hanc nostram confirmacionem et presentis scripti paginam perturbare
vel infringere presumat, quam nostri sigilli impressione fecimus communiri.
Or. im St.-A., nicht aber in Coblenz, wie Will II, 107, No. 366 angibt. Das beschädigte a
des Erzbischofs hängt an einem Pergamentstreifen.
Absohr. saec. 13 auf fol. 6 des Copialbuchs des Stifts S. Peter auf der Stadtbibliothek
zu Mainz.
Gedr. Würdtwein, D. M. II, 342.
Auch bei dieser Urk. ist Roth der Irrthum doppelter Regestierung passiert und zwar I, S. 212,
No. 13 nach Würdtwein, aber mit falschem Jahre 1186, sodann daselbst No. 18 angeblich „ex
orig. mit oben abgebrochenem S>", obwohl ihm die das Versehen Würdtwein's reotificierende
Bemerkung von Bodmann S. 830 nicht entgangen war.
Digitized by
Google
1196 November 28. — 1196. 219
300. — Das Domcapitel zu Mainz bekundet, dass Propst Sigfrid
von S. Peter dem Capitel seines Stifts die streitige Pfarrei
Eltville tiberlassen habe. — 1196 November 28.
In nomine sande et individue trinitatis. Heinricus dei gratia decanfus,
Ruggerus archidiaconus et custos, Prepositinus magister scolarum], Godefridus
o^ntor et capitulum maioris ecclesie Maguntine universis Christi fid[elibus in
perpetuum. Quia in factis et ordinationibus hominum, ut firjmiori gaudeant
munimine, adtestatio plurium est necessaria, confratris n[ostri Sifridi, prepositi
sancti Petri in Maguntia, et eiusdem ecclesie canonicorum] precibus favorabilem
assensum prebuimus et precipue, dum id ratio expeter[et, ipsis super obtentu ad
suam elemosinam parochie in Alta villa in] pago Rheni fundate ima cum clero
Maguntino testimonium in presenti scri[pto perhibemus. Noveritis igitur, quod
cum inter prepositos et fratres ecclesie] prefate, videlicet sancti Petri, diutina et
frequens lis verteretur super memorata [parochia in Alta villa prepositis asseren-
tibus, quod ipsius parochie fundatio] ad suum ius spectaret, fratribus autem
e regione affirmantibus, eandem parochiam [cum patronatu legitima traditione
facta ad suam elemosinam pertinere], sepe dictus Sifridus, cum prepositure presi-
dere cepisset, quia liberam et plenam in eo [facto exequendo potestatem habuit,
quo litem inter suos antecessores prepo]sitos et canonicos ad sua usque tempora
devolutam dirimeret et tarn sue salu[ti, quam fratrum suorum utilitati provideret,
mediante favore et peticione] domini nostri Cünradi archiepiscopi et nostra paro-
chiam in Altavilla cum patronatu et [decimis et universis eiusdem ecclesie
pertinentiis manum suam super altare] beati Petri ponens beato Petro et fratrum
elemosine accessuram perpetue contulit. [Hec itaque donatio legitime et sollemp-
niter facta, quia visu et audijtu nobis verissime damit, super ipsa perhibemus
testimonium, ut exinde fratribus [beati Petri firmius accedat munimentum.]
Acta sunt hec anno incarnationis dominice M .C°.LXXXX V[I , indictione
Xmi , IUI kalendas Decembris.]
a) Or. im Germanischen Museum zu Nürnberg ; Bruchstück, Einschnitt für die Siegelschnur
am unteren Rande ist noch sichtbar.
b) Facsimile des noch unverletzten Or. Ton der Hand Bodmann's in dessen Nachläse zu
Miltenberg. Das (gleichfalls von B. abgezeichnete) spitz ovale S. des Domcapitels hing an
Schnüren. — Die im vorstehenden Abdruck eingeklammerten Ergänzungen sind diesem Facsimile
entnommen.
o) Abschr. saec. 13 auf fol. 4 des Copialbuchs des Stifts auf der Stadtbibliothek zu Mainz
mit der unrichtigen Jahreszahl MCLXXXYI.
d) Abschr. in dem 1442 geschriebenen Copialbuche des Stifts im Staatsarchive zu Darmstadt.
Nach c (mit der unrichtigen Jahreszahl 1186) Abschrift bei Severus, Capitul. rur. Rheing.
S. 11, auf der Stadtbibliothek zu Mainz, sowie der Druok bei Würdtwein, Dioec. Mog. ü, 341.
Will II, 103, No. 351.
301. — Erzbischof Conrad L von Mainz verleiht der Kirche zu Ober-
josbach Pfarrrechte. — 1196.
In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gracia Maguntine
Bedis archiepiscopus et Sabinensis episcopus. Ut ea, que humana ordinat dispen-
Bacio, memorie commendari valeant, scriptis digne annotantur, alioquin mutua
Digitized by
Google
220 1196.
successione temporum in oblivionem facile labuntur. Cum igitur a tempore domini
imperatoris videlicet Ottonis iunioris ecclesia in Brunnen cum patronatu et decimis
et cum quibusdam villis in terminis prefate ecclesie constructis ecclesie sancti
Stephani prothomartiris in Maguncia pertineat, scire volumus universos Christi
fideles tarn presentes quam futuros, quod inter villas easdem quedam villa Gos-
bach *) cooperante sibi gracia divina tantum in populo et possessionibus quibus-
libet incrementum accepit, quod si quandoque ipsius Tille populus dum adhuc
modicus esset, memoratam ecclesiam Burne super baptismo parvulis conferendo
et mortuis sepeliendis et sinodis celebrandis visitare consueverat, tali visitacione
postposita a multis iam retroactis annis supradicta sacramenta in sua villa Gos-
bach celebraverit. Verum quia incole antiquioris ville videlicet Burne sibi assere-
bant iniuriam inferri, quo lis, que inde posset oriri, sopiretur, ad peticionem
dilecti filii nostri Wernheri, ecclesie sancti Stephani Maguntini b ) prepositi et
predictarum ecclesiarum scilicet Burne et Gosbach fundatoris, corepiscopo etiam
ipsarum ecclesiarum Sigefrido videlicet sancti Petri preposito annuente et de
consilio prelatorum ecclesie Maguntine hanc dispensacionem fecimus, ut eccleaia
in Gosbach ad nullam aliam ecclesiam respectum habeat, sed in sua eccleaia
Gosbach cum sinodali iusticia et sacramentis populo conferendis matricis ecclesie
plena imposterum gaudeat libertate, hoc tarnen annexo, ut ecclesie prememorate
gracia familiaritatis invicem se visitent in celebrandis letaniis. Quin eciam hoc
statuimus, ut sacerdos, quem prepositus fundator in una illarum ecclesiarum
instituerit et corepiscopus in possessionem miserit, in altera quoque populo presit,
attamen in villa Gosbach continuam celebret mansionem. Verum ne quis contra
hoc racionabile statutum nostrum venire ipsumque presumat evertere, in sui
munimen paginam presentem conscribi et sigilli nostri inpressione insigniri c )
fecimus testes adiicientes, quorum nomina sunt hec: Cunradus in Maguncia et in
Franckenvordt prepositus, Heinricus maioris ecclesie decanus in Maguncia et
in Pingwia prepositus, Rugerus maior in Maguncia custos et prepositus sancti
Johannis, Godefridus cantor maioris ecclesie, Fridericus, Henricus, Eberhardus,
Conradus archipresbiter, Albertus, Henricus cellerarius et reliqui maioris ecclesie
canonici, Cunemannus et Regenfridus capellani, Conradus decanus sancti Petri,
Theodericus cantor, Gotfridus, Arnoldus, Conradus et reliqui eiusdem ecclesie
canonici, Henricus decanus sancti Stephani, "Wernherus scolasticus, Walterus
cantor, Dagemarus, Cunradus, Embercho cellerarius, Lodewicus, Baldemarus,
Fridericus et reliqui eiusdem ecclesie canonici Laici: comes Walraben de Nassauwe,
Dudo et qui d ) camerarius erat in Maguncia, Embercho vicedominus, Regenbodos
de Pingwia, Conradus, Bertholdus, Arnuldus, Herburdus, Embricho et quamplures
alii Maguntini cives.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo centesimo nonagesimo
sexto, indictione decima quarta, Celestino tercio Romani sedi presidenti, Heinrioo
*) nomine Gogbaoh Joann.
b ) in Maguncia Joann.
°) signiri der8.
d ) qui et Joann.
Digitized by
Google
1196. — 1196. 221
sexto imperium gubernante, anuo electionis nostre tricesimo quinto, exilii tricesimi
primi, reversionis autem quarto decimo.
Abschr. Baeo. 15 eines Transsumts der Mainzer Richter von 1287 Mai 28 im Copialbuche
des Stifts 8. Stephan zu Darmstadt.
Gedr. (hiernach?) Joann. II, 525, mit kleinen Abweichungen, von welchen einige unten
angegeben; vergl. daselbst S. 337, 471, 495; Will II, 105, No. 361.
302. — Erzbischof Conrad L von Mainz belehnt den Erbschenken
des Erzstifts, Grafen Simon von Tecklenburg, mit dem
Schenkenamte und verwandelt den mit diesem Amte bisher
verbundenen Genuss des Zehntens der Weineinkünfte im
ganzen Bereiche des Erzstifts in eine Rente von vierzig
Fudern aus dem Hofe zu Lahnstein. — 1196.
Conraduß dei gracia Maguntinus archiepiscopus, Sabinensis episcopus
notum fieri volumus, quod dilectus noster Simon comes de Tokenburg in nostra
constitutus presencia asserebat beneficium suum pincernatus a parentibus suis per
succesaionem hereditario iure ad ipsum esse devolutum in ecclesia Maguntina et
idem beneficium sibi concedi a nobis postulabat, ad quod obtinendum devotis
affectibus et fidelibus obsequiis se nobis et ecclesie Maguntine studuit familiariter
applicare. Procedente itaque tempore cum gravissima guerra nobis immineret,
sine gravamine et dampno. Maguntine ecclesie et nostro de suis laboribus et
expensis armatam nobis adduxit miliciam et in nostra necessitate devotissimum
nobis exhibuit auxilium. Unde nos devocione ipsius beneficium quod
postulabat ei recognovimus et libenter omnino concessimus, videlicet ut de vineis
universis, quas ubicunque locorum Maguntina possidet ecclesia, decimam karratam
perciperet annuatim, quod et suum et parentum suorum antiquum fuerat bene-
ficium. Considerans vero comes vineas universas ecclesie Maguntine pro diversi-
tate locorum procul ab invicem esse separatas et ob hoc non sine magno labore
et difficultate beneficium suum posse colligi, supplicavit nobis, ut commodius
eins beneficio vellemus aliter concedere et habito nuper et ministerialium
noatrorum consilio peticioni dicte faciles ut de curia nostra Logen-
ßteyn quadraginta karrate vini persolvantur annuatim eidem vinum fran-
conicum dividatur et una medietas cedat nobis, alteram medietatem comes
percipiai Si vero franconici vini tanta summa non fuerit, ut pro parte comes
XL. karratas recipere possit, de vino hunico, quod archiepiscopus ibi habebit,
8upplebitur. Et si prememorate curtis vineas perfecerint et ampliate fuerint
usque ad octoginta karratas vini franconici, comes similiter tocius vini eiusdem
habebit medietatem. Ut autem hec nostra ordinacio sive factum a nostris
successoribus et posteris omnibus ratum habeatur et stabile .... sigilli nostri
signa adhibuimus, quorum nomina sunt hec : Conradus prepositus maior,
Sifridus prepositus sancti Petri, Wernerus prepositus sancti Stephani, Ortwinus
prepositus sancti Victoris, Heynricus maior decanus, ßutherus custos, Godefridus
cantor, abbates quoque Heynricus de sancto Albano, Hezelhinus de sancto Jacobo,
Philippus et sancti Thisibodi et capellani nostre
curie . . . icus et Hermannus notarü Comites: Heinricus Beni palatinus, Bertoldus
Digitized by
Google
222 Ü97 März 29. - 1197.
de Cazenellenbogen, Wernerus de Withekinstein, Albertus de Spanheim. Nobiles:
Sifridu8 de Heiligenberge, Helias de Brunghusen, Furrat de Wirbach et Gode-
boldus, Walframus comes Reni, Dudo camerarius, Embrico vicedominus, Heinricua
de Scherstein, Tyricus pincerna, Embrico Vulpes, Dietherus scultetus, Ludwikus
de alta domo, Conradus .... marscalkus et alii quam plures et clerici et laici
nostre ministeriales ecclesie, qui sancte synodo intererant Moguntine.
Acta sunt haec anno dominice incaraacionis M.C.nonagesimo VI ., domino
Celestino apostolice sedi presidente, Henrico sexto rege et imperatore semper
augusto Imperium et regnum Sicilie feliciter nostre ad Moguntinum archie-
piscopatum XXXV., reditus vero quarto decimo.
Nach stellenweise beschädigtem Or. gedr. Schunok, G. dipl. No. 1. YergL Schenk im
Correspondenzblatt 1876, No. 9; Will II, 104, No. 358.
303. — Papst Coelestin IIL bestätigt dem Capitel des Stifts S. Peter
zu Mainz den Besitz der Pfarrkirche zu Eltville. — Im Lateran
1197 März 29.
Celestinus episcopus servus servorum dei dilectis filiis capitulo sancti Petri
Maguntie salutem et apostolicam benedictionem. Justis petentium desideriis
dignum est, nos facilem prebere consensum et vota, que a racionis tramite non
discordant, effectu prosequente complere. Eapropter dilecti in domino filii vestris
iustis postulacionibus grato concurrentes assensu ecclesiam in Alta villa, quam
Sifridus de Eppenstein prepositus vester de assensu venerabilis fratris nostri
. . Maguntini archiepiscopi Sabinensis episcopi vobis ad stipendiorum contulit supple-
mentum, scilicet ut in eadem ecclesia instituatis sacerdotem et de proventibus
ipsius competentem prebendam assignetis eidem et, quod residuum fuerit, veatris
utilitatibus devolvatur, auctoritate vobis apostolica confirmamus et presentis scripti
patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc nostre paginam
confirmacionis infringere yel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc
attemtare presumpserit, indignacionem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli
apostolorum eius se noverit incursurum.
Datum Laterani Uli, kal. Aprilis, pontificatus nostri anno septimo.
Abschr. saec. 13 auf fol. 4 des Copialbuchs des Stifts auf der Stadtbibliothek zu Mainz.
Gedr. Würdtwein, Dioeo. Mog. II, 344.
Jaffa No. 10638; Will H, 107, No. 366.
304. — Erzbischof Conrad L von Mainz bekundet, dass Heinrich
von Olf und seine Frau Osperen dem Kloster Rupertsberg
die Kapelle zu "Walluf (Nieder-Walluf) und ihre dortigen
Besitzungen übertragen haben und bezeichnet die von
diesen Gütern an die Dompropstei zu Mainz und die Abtei
Cornelimünster zu entrichtenden Abgaben. — 1197.
In nomine domini amen. Cunradus dei gracia archiepiscopus in Mogoncia
et Sabinensis episcopus universis Christi f[idelibus] imperpetuum. Sicut ea, qne
iuste et racionabiliter fiunt, desiderantur nota f[ieri] presentibus, sie ad vitandum
dubitacionis scrupulum ea, que iuste et pie f[iunt, fu]turorum Christifidelinm
noticie scriptis autencius merito et necessario int Testacione igitur presen-
Digitized by
Google
1197. — 0. D., angeblich saeo. XII. 223
tium notum fieri desideramus tarn faturis quam presenti[bus quibusjlibet, quod
quidam Heinricus nomine de Olf et uxor eius Osperen communi consensu et bona
[voluntate] contulerunt ecclesie sancti Ruperti in Pinguia omnia bona sua, que
posaidebant [in Waldafjfen *), capellam, vineas, agros et edificia sine omni contra-
dictione pro remedio anime [sue et parenjtum suorüm. Statuerunt eciam, ut
singulis annis Y. solidi ad illuminandum [sacerjdoti darentur. Danda est eciam
maiori preposito in Maguntia dimidia carrada v[ini et] quartana, abbati de sancto
Cornelio II. hamas vini, advocato L hamam. [Ut hoc] ratum habeatur, presens
scriptum dedimus sigilli nostri munimine consignat[um. Huius rei] testes sunt:
Egilwardus parrochianus in Rudensheim 2 ), "Wolframus rin[gravius], Heinricus
de Loinstein, Simon de Rudensheim, Embricho Yos et apii quam] plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C.XC.V11., in[dictione XV J
Das im 8t-A. befindliche, schone Original wurde gegen Ende des 17. Jahrhunderts mit
anderen werthyollen Stücken des Rupertsberger Archivs — ich erinnere an beide Ruperteberger
Neurologien, über welche meine Mittheilungen Annal. XVII, 2, zu vergl. — durch den Unverstand
der Eibinger Nonnen der Zerstöruug preisgegeben. Es wurde als Umschlag um eine Jahres-
rechnnng geheftet und bei dieser Gelegenheit an der linken Seite ein Streifen abgeschnitten,
sowie das aufgedrückt gewesene Siegel des Erzbisohofs abgerissen.
305. — Walter, Provisor des Klosters Johannisberg, vergleicht sich
mit dem Kloster Eberbach wegen eines an dieses ver-
pfändeten Guts zu Lorch. — 0. D., angeblich saec. XII.
Ne decursu temporis transeat rerum memoria et de posterorum recordatione
velnti fumus et umbra dispereat, notum esse volumus tarn presentibus quam
faturis, quod ego Walterus provisor monasterii montis sancti Johannis in ßingavia
ordinis sancti Benedicti Maguntine dioecesis elemosynam quandam, quam felicis
recordationiß Jutta de Baccharaco pro anime sue salute in villa Loricha quondam
obtulit ecclesie sancti Johannis prefate, que quidem propter caristiam et famem
in hi]8 regionibus abbati et conventui beate Marie in Ebirbach ordinis Cysterciensis
fuerat vadiata pro XV. marcis argenti, a predicto pignore in eum qui subterno-
tatur modum absolvi. Diu siquidem et mültum laboravi apud eosdem, ut elemo-
synam prefatam redderent, quia de annuo fructu eiusdem plus accepissent, quam
pro illa dedissent, et inconveniens esset viris ordinis ecclesiastici usuras accipere
de paupere ecclesia et plus quam dederant. Cumque sie multo et gravi labore
laborassem nullum fruetum exinde reportans, tandem obtinui a domino papa
iudice et quorundam iudicio et consilio proborum hominum consensuque partis
l ) Dass Waldaffen zu ergänzen, ergibt das gleichzeitige Indorsat „Waldaf, sowie die
bezügliche Eintragung in dem gleichzeitigen Traditionsbuche des Klosters, Mittelrh. U.-B. II, 385.
Die in diesem Traditionsbuche ferner aufgeführten Census de Waldaffun sind in dem eben
angeführten Abdrucke desselben nicht mitgetheilt, es heisst daselbst fol. 46: „De molendino
dantur Y. solidi sacerdoti ad lumen ecclesie, ut divina ibidem celebret. Et nos damus de eodem
allodio ad festum s. Martini ad Scherstein XYI. denarios, abbati de s. Cornelio II. hamas etc."
Ueber die Kapelle vergl. die Urk. von 1231 October 29, über den Besitz der Abtei Corneli-
münster die Urk. von 1263 Juli 26, sowie Zaun, Landoapitel 71, 90.
*) Dass Egilwardus, der auch in der Mittelrh. U.-B. a. a. 0. mitgetheilten Tradition auf-
geführt wird, der älteste bekannte Pfarrer von Rüdesheim ist, übersahen Sohmelzeis, Rüdesheim
8. 118; Zaun, Landoapitel 287.
Digitized by
Google
224 0. D., angeblich saec. XU. — O. D., um 1200.
utriusque postremo res eo perducta fuit, ut abbas et conventus prefati amplius
X. marcas darent ecclesie sancti Johannis prefate et elemosynam predictam libere
deinde possiderent. Igitur cum in procinctu essem, easdem X. marcas in hunc
modum ne perderet elemosyna, sed in melius proficeret, accidit mihi, ut
hereditas venalis foret apud curtem nostram in "Winkela, quam hereditatem quon-
dam libere possedit Cristianus et frater eius in domibus, agris, vineis et pratis;
sed illa fuerat inpignorata Helie iudeo pro usura V1LL marcarum, quas iudeo
predicto solvimus. Et quia ad solutionem prefate hereditatis ecclesia sancti Johannis
predicta defecerat in argento, dedit eisdem fratribus I. vineam in terminis, qui
vulgariter ezelines nuncupantur, vüle Winkela prefate, ut ipsi vineam, ecclesia
vero sancti Johannis predictam hereditatem postmodum libere possiderent et sohlte.
Est autem hereditas illa velut cetera bona, que possidet ecclesia libere in villa
Winkela, libera prorsus ab omni advocatia et iure, excepto quod annuatim in
die sancti Martini de via, que ducit ad fontem, et de parte orrei prope eundem,
que pro parte debet domino nostro archiepiscopo, unus ferto eidem debeat exsolvi.
Insuper concambium feci cum Conrado lusco in Hostrich dans eidem L vineam
ibidem sitam, et alter Conradus dedit eidem duas pecias vinee in Eeterche pro
II. iugeribus agrorum, quos habuerunt in villa Winkela predicta.
Acta sunt hec coram in placito apud eandem villam Winkela presentibus
et astantibus militibus, armigeris et cunctis eiusdem ville inhabitatoribus et circum-
fusa populi multitudine, qui predicta gesta ut sie peraeta viderunt et per
assensum suum rite facta fuisse et solempniter comprobaverunt, postmodum vero
sigillo ecclesie in Ebirbach et sancti Johannis, ut infra cernitur, roborata.
Gedr. Bodmann S. 189, der folgendes hinzufügt: „Datum deest. Es befindet sich diese
Urkunde oder alte Notiz, welche, nach der Schrift zu urtheilen, an den Schluss des XTT. Jahr-
hunderts gehört, als Decke an einem alten Zinsbuche über die erzbisch. Frohngefalle im Mittel-
amte Bheingau aus dem XV. Jahrhundert in der kurf. Hofkammer-Registratur zu Mainz, woraus
ich solche abgeschrieben habe."
306. — Mengot von Geisenheim und seine Frau Jutta machen den
Klöstern Eberbach, Rupertsberg und Eibingen Schenkungen.
— 0. D., um 1200.
Mengotus de Gisenheim et Jutta uxor eius communi assensu contulerunt
$cclesig in Everbach vineam et agros mertsvelt et duas vineas Qisenheim, unam
in sande, alteram henderbe. Molendinum quoque in Budensheim gcclesig sancti
Roberti specialiter infirmis et vineam in Mogene in anniversario ipsorum. Duas
insuper vineas ad illuminandum altare doming nostrg Ibingen ibidem iuxta
claustrum sitas. Presentibus hiis: Warnero de Bonlanden, Arnoldo de Qisenheim,
Hungero, Egeno et Mengoto fratre eius, Gerlacho de Steden, Ortlibo Grien,
Arnoldo Meisenheim, Sigebodone de Clop, Gernodo Eschere, Ruthardo Rucken-
brode, Rudulfo Rege, Cunrado Sluppe, Helfirico Glef, Wasmudo et Heinrico filio
eius, Cunrado filio Dimonis, Arnoldo Dotniz, Mengoto filio Dele, Cunrado Zwirne,
"Walchuno, Godeboldo, Godefrido. Omnes iam nominati fidei commissarii sunt,
ut si forte Jutta marito suo Mengoto supervixerit, omnia mobilia sua sicut senten-
tiatum est obtineat. Sciendum quoque quod vineam et agros in mortsfelt et
Digitized by
Google
0. D., aus dem Anfange des XHI. Jahrhunderts. — 1204 April. 225
molendinum in Budensheim et duas yineas in Ibingen Jutta suis denariis
comparaverit.
Rupertsberger Traditionsbnoh zu Coblenz f. 51. — Bodmann meint wohl diese Urk., wenn
er 8. 812 aus einer ungedr. Urk. saec. XTT Arnold, de Gisenheim anfuhrt.
307. — Rheingraf Werner erlässt der Abtei Himmerode den Zoll zu
Geisenheim von ihrem Gut. — 0. D., aus dem Anfange des
XIII. Jahrhunderts.
Wernherus ringrayius. Universis presens scriptum intuentibus innotescat,
quod ego bona monachorum de Hemmenrode penitus absoluta dimisi ab omni
eiactione, que solet fieri Gisenheim tibique Cunrado de Abbenheim et cunctis
meis fidelibus hoc observare districte precipio, ita scilicet, ut sive Renum descen-
dendo sive ascendendo nichil penitus ab eis exigatis.
Or. im St-A. zu Coblenz mit wohlerhaltenem S. des Ausstellers.
Gedr. Mittelrh. U.-B. II, S. 387.
308. — Gräfin Elysa von Schauenburg, Wittwe des Grafen Rupert IV.
von Nassau, verkauft dem Kloster Johannisberg Yogtei
und Gericht zu Steinheim. — 1204 Februar 27.
Elysa comitissa dicta de Schowenburg relicta pie memorie Ruperti comitis
de Nassowe. Universis, ad quos littcre presentes pervenerint, rei geste memoriam
in futurum. Que geruntur in tempore, ne lapsu temporis evanescant, poni debent
in lingua testium et scripture memorie commendari. Hinc est, quod universis
presentibus et futuris intimamus, quod accedente bona voluntate et consensu
Hermanni comitis de Virneburg et Luccardis conthoraüs ipsius filie nostre advoca-
tiam et iudicium ville Steinheim nuncupate cum omnibus suis iuribus et pertinentiis
quibuscunque iusto venditionis tytulo tradidimus et tradimus per presentes reli-
giosis in Christo . . abbati et conventui monasterii sancti Johannis in Ringavia
pro XXX IL talentis denariorum nobis traditis, solutis et in usus nostros conversis
volentes, ut nullus amodo nostrorum heredum vel successorum prefatos abbatem
et conventum in possessione predicte advocatie, iudicii et pertinentiarum eorundem
perturbare vel quoquo modo inquietare presumat, ad eius warandiam firmiter nos
adstringentes iuxta quod consuetudinis est et iuris. Promittimus insuper, eandem
advocatiam nos in prefata villa vel in iudicio de Elteville quantocyus resignaturas,
com a prefato abbate et conventu fuerimus requisite. Ut autem, quod ita gestum
est, ratum perpetuo et firmum perseveret, sigillum nostrum presenti scripto
apposuimus in testimonium veritatis.
Actum et datum anno dominice incarnationis M.CC.HH., quarto kal. Martil
Gedr. Bodmann S. 79. Vergl. AnnaL I, 2, 103.
309. — Abt Albero von Eberbach bekundet, dass Gotfrid von Eppenstein
die ihm zustehende Yogtei über den Hof Haslach dem Kloster
für 25 Mark, jedoch unter Vorbehalt der Wiederlöse, überlassen
und zur Sicherheit hierfür dem Kloster seinen Hof zu Mittel-
liederbach zu Pfand gesetzt habe. — Eppenstein 1204 April.
Facta sunt hec in Castro suo Eppenstein, anno incarnationis dominicg
M .GC°.nn ., in mense Aprili, uxore sua et castellanis presentibus et consen-
Codex dipl. Nmi. I,i. 15
Digitized by
Google
226 1204 April. - 1204 Mai 10.
tientibuB et tarn sigillo suo quam nostro confirmata testesque conscii subscripti:
Wolframus ringravius, Gerbodo canonicus ecclesig Moguntine, Burchardus notarius,
Starchradus miles, Godefridus de Delchilnheim, Hermannus Lerchelen, Wiggerus
de Sülzbach, Wigandus de Sulzbach. De fratribus nostris: Wernherus prior,
Ditherus cellerarius, Godefridus custos, Erkinberthus, Heinricus magister in Sande,
Wigandus magister in Haselach, frater Helfricus, frater Franko et alii plures.
Abßchr. Ooul. mem. I, fol. 74.
Gedr. Rössel I, 105.
*310. — Kloster Johannisberg verkauft dem Kloster Bleidenstatt
für achtzig Mark seinen Hof zu Lorch. — 1204 Mai 10.
Nos Fr. abbas totusque conventus monasterii sancti Johannis in Rhingavia
ordinis sancti Benedict! notum facimus — quod nos magno et insupportabili
debitorum onere gravati ac oppressi, unde aliter exitum invenire non potuimua,
maturo — consilio diligenti, accedente nichilominus consensu — Sifridi archie-
piscopi Moguntini — abbati et conventui in Blidenstat, eiusdem ordinis, dilectis
in Christo confratribus nostris et eorum monasterio — curiam nostram in villa
Lorecha cum edificiis, agris, vineiß — nee non unam carratam vini hunnici com
dimidia vini francilis melioris crementi redditus annui et perpetui, que predicte
curie — ministrantur — de curia Hugonis militis de Lorche ibidem — pro
LXXX. marcis puri argenti yendidimus et iusto venditionis titulo transtulimus ei
transferimus per presentes — promittentes eisdem — plenam warandiam. Et ne
aliqua in posterum etc. — .
Datum anno dominice incarnationis M°.CC°.nn ., VL idus Maii.
Im Auszüge, ohne Angabe einer Quelle, gedr. Bodmann 8. 204.
VergL Will, Regg. H, 131, No. 52.
Diese inhaltlich auch No. 806 widersprechende Urkunde ist Fälschung Bodmann'*.
Bodmann fabrizierte dieselbe nach einer nur in seinem Besitz befindlich gewesenen und von Qua
sonst nicht veröffentlichten und auch anderweitig nicht bekannten Urkunde von demselben
Tage 1204 Mai 10, durch welche das Kloster Bleidenstatt seiner Schulden wegen seinen Hof
zu Bodenheim dem Dechanten von 8. Johann zu Mainz gleichfalls für achtzig Mark ver-
kaufte! Die Vergleiohung beider Urkunden lässt hierüber keinen Zweifel. Gegen die Aechtheit
der von Bodmann für seine Fälschung benutzten, im Original jetzt nicht mehr vorhandenen
Bleidenstatter Urkunde sind keine Bedenken zu erheben ; Bodmann fand dieselbe in Abschrift in
der von ihm angekauften handschriftlichen Geschichte des Rheingräfliohen Hauses von 8c hott,
der er ja die Bleidenstatter Traditionen und zahlreiche Urkunden verdankte. Auch diese Urkunde
wird Fey und nach ihm Schott aus dem Gottesthaler Missale abgeschrieben haben. Diese bei
Schott überlieferte Bleidenstatter Urkunde lautet:
Nos frater abbas totusque conventus in Bleidenstat ordinis sancti Benedict!
notum facimus omnibus Christi fidelibus, quod nos magno onere debitorum gravati
ac oppressi inopia maturo atque prehabito consilio de consensu et voluntate
domini nostri Sifridi archiepiscopi Moguntini unanimiter yendidimus domino Dit-
maro decano ecclesie sancti Johannis Moguntie curiam nostram in villa Budinheim
prope Wizzenowe pro octuaginta marcis puri argenti cum edificiis, agris, pratis,
vineis, censibus et omnibus suis iuribus et appenditiis, quibus eandem curiam
hueusque possedimus, promittentes eidem Ditmaro plenam warandiam, si a quovifl
super curia predieta molestetur et ad dampna, que exinde nomine nostro evene-
Digitized by
Google
1204. - 1206, 227
rint, plenarie resarcienda sumus obligati Et ne aliqua imposterum super hoc
venditionis contractu ex parte nostra suscitetur controversia, hac litteras sigillo
nostro dedimus roboratas.
Datum Moguntie, VI. idus Maii, anno dominice incarnationis M. CG. IHL
Obige Fälschung dürfte allerdings alle sonstigen ähnlichen Leistungen Bodmann's über-
treffen! Insbesondere mag noch darauf hingewiesen werden, dass er aus dem bescheidenen
frater abbas der Bleidenstatter Urk. den abbas Fr. von Johannisberg machtet — Der miles
Hugo de Lorche erscheint urkundlich 1217, 1220. Ueber den angeblichen Bleidenstatter Hof
zu Lorch liegen Nachrichten aus späterer Zeit nicht vor.
311. — Kloster Rupertsberg verpachtet einen Weinberg zu Rüdes-
heim. — 1204.
Anno incarnationis dominicg millesimo CC.LLU. concessimus Godefrido ad
XTT. annos vineam, quam domina Agnes nobis in Rudensheim pro XII. marcis
ad refectionem infirmarum nostrarum emit, V. annis pro tercia parte, VII. pro
medietate.
Ruperteberger Traditionsbuch fol. 51.
313. — Kloster Rupertsberg undEmbricho von Rüdesheim tauschen
Grundstücke zu Rüdesheim. — 1205 Januar I.
Ego Adeheit magistra sancti Ruperti et conventus dominarum ibidem. Notum
sit omnibus hoc scriptum visuris, quod nos fecimus ambitum cum Embrichone
de Rudensheim in hunc modum, quod ipse nobis dedit unam partem sitam in der
helden, de qua nulli aliquem censum solvere tenebamur, pro duabus particulis
in eodem loco sitis, de quibus sibi annuatim tenebamur terciam partem fructuum
ministrare. In huius rei evidentiam hoc scriptum conscribi et sigillo nostro
roborari fecimus. Huius rei testes sunt: Herbordus scultetus in Rudensheim,
Teodericus Swinke, Herbordus Swinke, Herbordus Wole, Adelmus scabini necnon
procurator noster Godefridus de Wilre, Helwicus de Ibingen et alii quam plures.
Actum anno domini M.CC.V, in primo die Januarii.
Ruperteberger Traditionsbuoh fol. 54; vergl. Weidenbach, Regg. Bing. No. 102.
313. — Papst Innocenz III. bestätigt die Freiheiten des Klosters
Eberbach. — Rom 1205 Mai 30.
Datum Rome apud sanctum Petrum, per manum Johannis sancte Marie in
via lata diaconi cardinalis, HL kalend. Junii, indictione \HI*., incarnationis
dominice anno M°.CC°.V ., pontificatus vero domni Innocentii pape tÜ. anno
octavo.
Or. im St-A. mit Rota und Monogr. Bulle an rothgelben Seidenschnüren, Diekamp No. 26.
Transsumt der Mainzer Richter von 1320 August 2 in Münohen.
Abschr. Ocul. mem. I, fol. 14; II, fol. 4.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 107.
314. — 1206.
Egeno miles et Cunradus de Scharpinstein.
Bodmann S. 353.
16»
Digitized by
Google
228 1206-1211. — 1208 December 31.
315. — Kloster Eberbach erwirbt durch Tausch Weinberge amStein-
berg. - 1206— 1211.
Concambium quod factum est super vinea Adelheidis vidug.
Factum suum post aliquorum temporum curricula revocare nitentibus nufla
via melius occurritur, quam quod ipsum factum scripto commendatur. Per presentem
igitur paginam datur intelligi, quod curiam Cunradi filii Cunradi Winzen, quam
habuit sitam in Hatternheim, cum vineis, insula et agris eidem curig pertinentibus
ab eo emimus. Que bona cum aliquamdiu legittime ac quiete possideremus,
dedimus ea in concambio Adelheidi vidu§ et filiis suis Cunrado et Embrichoni
pro vineis suis quas habebant in Steinberch sitas in medio vinearum Hertwici
Spiez. Preterea ipsis filiis additum est vetus psalterium in memoriam posteritatis.
Utriusque huius facti et emptionis et commutationis testes sunt et conscii: Antonius
clericus, Amilius miles de Winkelo, Ruperthus filius Alboldi, Embricho sculthetus,
Hertwicus Spiez, Dithericus filius Bene, Wolfwinus, Walcunus privignus Hertwici,
Heidolfus, Fridericus pica, Ludewicus büg, Sibodo in ripa, Ludewicus campanarius,
Heroldus, Wigandus, Sibodo et Embricho fratres, Gerlacus et Heinricus fratres,
Sifridus in colle. De nostris: Erkenberthus prior, Nibelungus subprior, Dithericus
grangiarius, Reinbodo, Bertholdus cellerarius, Gerhardus cantor, Bernheimus notarius,
frater Franko, magister Hartungus, frater Wasmudus,** frater Symon, Mengotus
yinitor, Eberhardus vinitor. Et£villanis persoluta est omnis iusticia, quam super
hoc requirit civilis racio.
Ooul. mem. I, 20.
Ob Urkundenauszug?
316. — Papst Innocenz III. erläutert die dem Kloster Eberbach
verliehene Zehntfreiheit. — Im Lateran, 1208 Mai 15.
Datum Laterani, idibus Maii, pontificatus nostri anno undecimo.
Or. im St.-A. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, Diekamp No. 27.
Auf dem Bug ünks Joid 9 .
Abschr. im Ooul. mem. I, fol. 16, mit dem Zusatz Inoarn. anno VÜI°; H, fol. 5.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 122.
317. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt dem Kloster
Eberbach die von seinem Vorgänger, dem Erzbischofe
Conrad L, verliehene Abgabenfreiheit. — Mainz 1208 December 3L
Datum Maguntie, anno incarnationis verbi incarnati M°. CC .Vm ., IL kalend.
Januarii.
Zwei Originalausfertigungen im St.-A.:
a) mit wohlerhaltenem S. des Erzbischofs in rothem "W. an rothgrünen Seidenschnüren;
b) mit beschädigtem S. in braunem W. an Pergamentstreifen. Kürzere Fassung wie a;
Chrismon, Inyocation, Arenga und der letzte Satz sind fortgelassen.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 119, 121.
Die Urk. ist, soweit wie thunlich, wörtliche Wiederholung der gefälschten Urk. des Ersb.
Conrad I. a. d. J. 1162 — 1165, oben No. 247, auf welche ausdrücklich Bezug genommen wird.
Vergl. Scholz, de Conradi I p. territ. pag. 16; Will II, 139, No. 102.
Digitized by
Google
1208. 229 x
318. — Abt Theobald von Eberbach bekundet, dass dem Kloster
siebzehn Mark zur Stiftung zweier an Hauptfesten auf dem
Hochaltare der Kirche aufzustellender grosser Kerzen
geschenkt sind. — 1208.
Theobaldus dictus abbas cenobii Ebirbacensis. Bona temporalia pro amore
Christi bene dispensata dispensatores suos tabernacula recipiunt in eterna. Nosse
igitur debent universi, ad quorum audienciam pervenit hec presens paginula,
quod hac consideracione ducti quidam familiäres nostri ad amplificandum decorem
domus dei in precipuis festivitatibus ad officium divinum circa altare maius sancte
Marie in Everbach duo luminaria maiora de rebus suis in perpetuum ordinaverunt
adque comparaverunt a ). Folcmarus falcunarius dedit VI marcas examinati
argenti, domina Hedewigis IUI marcas, domina Rigardis ttt marcas, uxor Folgen
panificis Uli talenta. Quas XVtt marcas Arnoldus cellerarius et fratres
nostri accipientes apud curiam nostram Dreisen compararunt a filiis Boemundi
de Altavilla, Wernhero videlicet et Henrico, XVffl iugera agrorum, quodlibet
eorum pro Xt solidis Coloniensibus. Ex hiis decem iugera et dimidium sita
sunt in loco qui dicitur hagenach et Ytt iugera et dimidium retro veltmulen.
Ut autem annuatim memorata luminaria procurentur, statutum est, quod ab
eisdem bonis custodi in Ebirbach singulis annis una marca persolvatur, cuius
mediana partem dabit ipse cellerarius, reliquam vero quicumque in Dreisen
magister est et custos. Ne autem quod sollempniter factum est, aliqua oblivione
a memoria possit elabi, hanc cartam conscribi et sigillo nostro fecimus consignari.
Huius rei testes sunt: Efkinbertus prior, Gerhardus sacrista, Arnoldus cellerarius,
Wernherus hospitalarius, Bernheimus notarius, frater Franko et magister Lude-
wicus in Dreiso.
Acta sunt hec dominice incarnationis anno M .CC .vill .
Absohr. im jüngeren Eberbacher Copiar (saee. 15) I, fol. 149*.
Auszug Bodmann S. 76, mit willkürlicher Textänderung. Hierauf bezieht sich der Bericht
Ocul. mem. I, fol. SS 1 . Heinricus et Wernherus filii Boemundi de Alta villa vendidemnt nobis
XX. iugera et dimidium agrorum pro XVIII. marcis et dimidia. Ex hiis X. iugera et
dimidium sita sunt in hagenach, VII. et dimidium iuxta veltmulin, II et dimidium under beohin.
[Hierzu Randvermerk von anderer Hand: Hec bona solvunt annuatim custodi nostro I marcam
ad duo luminaria maiora.] Hiis bonis abrenuntiaverunt cum duabus sororibus suis et filiis
earum in communi plaoito coram oivibus in Alta villa ante ecclesiam sub tilia per nigrum
mantellum, quod fuit Heinrici de Brakken. Testes huius rei: Wigandus de Wakkernheim, qui
tuno funotus est officio villicationis, Wernherus filius eius, Wernherus magister, Wasmfidus
offioialis, Boemundus de Heisensheim, Wernherus de Waldaffo, Ludewicus et filius eins, Wern-
herus ecolesiasticus, Franko, Elbo, Cristan, Emmicho filius Wernhardi et hoc factum confirmatum
est banno episcopi et testificantibus omnibus sua iustioia persoluta.
Helngerus autem sororius predictorum iuvenum illo tempore peregrinatus est Rome, sed
inde reversus eisdem bonis abrenunciavit ante ecclesiam .in Altavilla coram universis.
Heo bona empta de denariis Folomari falcunarii, domine Hedewigis, domine Ricgardis et
uxoris Folcgeri panificis. De eisdem bonis solvet annuatim quicumque magister est in Dreisen,
custodi in Everbach dimidiam marcam et cellerarius dimidiam marcam, ut ex hoc habeantur
due candele in precipuis festivitatibus circa maius altare.
») comparanda im Copiar ist Schreibfehler.
Digitized by
Google
230 1208. — O. D., etwa 1210.
319. — Kloster Rupertsberg verpachtet ein Gut zu Husen auf
zwanzig Jahre. — 1208.
Anno incaraationis dominice M.CC.VHI. concessimus Simaro et filio eius
predium, quod habemus in Husen, ad XX., quod singulis annis in festo sancti
Martini II. solidos Maguntine monete inde solvat. His annis transactis ad sanctum
Räbertum reyertetur.
Ruperteberger Traditionsbuoh fol. 33.
3,20. -Lodi 1210 Mal 2.
Kaiser Otto IY. nimmt das Kloster Romersdorf in seinen
Schutz und gestattet, ut omnia bona eorum, quae ducta fuerint per alveum
Reni sive Mogi sursum et deorsum in hiis locis, ubi nobis et imperio theloneum
solet exsolyi, et precipue apud Werdam, libera sint ab omni solutione
Acta sunt haec anno dominicae incaraationis MCCX, imperante domino
Ottone Romanorum imperatore glorioso, anno imperii eius primo. Datum apud
Laudam, VI. nonas Maii, indictione XHL
Or. mit Siegel in Berlin.
Gedr. Hugo, Ann. ord. Praem. n, 442; Hontheim, Hißt. Trev. 1, 648; Jaflfö, Dipl quadr. No. 3a
Vergl. Böhmer (Fioker) No. 395.
321. — Kloster Rupertsberg verpachtet Weinberge zu Rüdesheim.
- 1210.
Anno incarnationis dominice M.CC.X. concessimus Godeboldo vineas, quas
habemus in Rudensheim, ad XX. annos et in festo sancti Martini singulis annis
de domo IL uncias et dimidium solvet.
Rupertsberger Traditionsbuch fol. 88.
322. — Notiz, dass Embricho Fuchs von Rüdesheim und seine Vor-
fahren zwei dem Erzstift gehörige Weinberge zu Rüdes-
heim unrechtmässiger Weise besitzen. — 0. D., etwa 1210.
In Loginstein vendicavit sibi contra omnem iusticiam Heinricus dictus
Rudinsheim duas vineas domini episcopi, que dicuntur mantwerk *), unam sitam
in loco, qui dicitur zume gihowinwege, aliam dictam butterichis mantwerk b ),
valentes cum tempora bona fuerint annuatim sex vel octo carratas vini frankonicL
Has vineas eciam contra iusticiam detinuerat pater dicti Heinrici a tempore
Christiani episcopi, quo officio sculteti fungebatur, postque mortem ipsius filius
iniuste obtenta sibi vendicavit. Defuncto isto H. Embricho Vulpis de Rudinsheim
nunc eas non minus iniuste possidet.
Aufzeichnung von einer Hand aus dem Anfange saeo. XIII.
Hiernach gedr. Sohunck, Cod. dipl. S. 9.
») Wohl manewerk.
*) Ebenfalls.
Digitized by
Google
Vor 1211, ausgefertigt 1217.
231
323. — Pfarrer Reinhard zu Hahnstätten schenkt dem Kloster
Eberbach seine Güter zu Hattenheim. — Vor 1211, ausgefertigt 1217.
Bericht des Ocul. mem. I, 19; 1211:
Commercium quod fecimus de Tinea
Hertwici Spiz.
Deßcriptio vineg Hertwici Spiez,
quam tantum una semita oleri dister-
minabat a vinea nostra Bteinberch.
Constare volumus tarn futuris quam
preeentibus, quod Reinhardus pastor
in Hohinstad
bona
que racionabiliter ac legittime posse-
derat in villa Hatternheim, nn or vide-
licet iurnales vinearum in HP™ locis
sitos et curtem suam iuxta ecclesiam
et aream quandam solventem sibi
singulis annis XVI. denarios animi
ductus devotione contulit ecclesig nostr§
resignans ea per manum Engelfridi
tunc quidem sui mundiburdi nemine
in prefata villa contradicente coram
villico archiepiscopi Bertholdo Snabil et
coram aliis honestis personis videlicet
Antonio ecclesiastico et fratre suo
Embrichone Lugelin, Ditherico filio
Benen et aliis multis, quibus datum
est vinum quod dicitur bodewin. De
noetris etiam aderant Wernherus prior,
Heroldus, frater Hartungus, qui eadem
bona loco conventus susceperunt.
[foL 20. Hec hactenus usque ad
annum M.CC.XI.]
Ausfertigung von 1217:
Ego Reinhardus ecclesie in Hon-
stat humilis pastor omnibus veritatem
diligentibus innotescere cyrographo
presenti cupio, qualiter bona quedam
in Hattinheim sita videlicet nn or iur-
nales vinearum in tribus locis et curtem
iuxta ecclesiam et aream quandam
XYL denarios annuatim mihi solventem
de rebus meis mobilibus comparavi
et pro immobili portione hereditatis
eterne possidenda per manum Egenonis
militis de Scarpensten tunc mundi-
burdi mei coram villico archiepiscopi
Moguntini Bertoldo Snabel presentibus
viris honestis Antonio clerico et fratre
suo Embricone, Diderico filio Benen
et aliis quam pluribus, quibus et
datum est vinum testimoniale, resignavi
et lata sententia, quod licite fieri
posset,
preserthn cum esset sine patrimonii
mei diminutione et heredum meorum
preiudicio, in remedium anime mee
parentumque meorum Eberbacensi
ecclesie libere et sine omni oontra-
dictione contuli, Wernhero priore,
Heroldo monacho et fratre Hartungo
Digitized by
Google
232
Vor 1211, ausgefertigt 1217.
sub nomine conventus Eberbacensis
eadem bona suscipientibus,
eo tarnen condicto, ut annuatim
ecclesie in Honstat Eberbacensis eccle-
sia in L. libris olei et llll or libris cere
et in duobu8 calciis nuncio ea deferenti
provideat.
Ut igitur hoc tarn pium ac raciona-
bile factum debitam sortiatur in
posterum firmitatem, sigillo proprio
carens sigillis fundatoris ecclesie in
Honstat comitis Heinrici de Ditse et
tarn capituli Eberbacensis quam capituli
mei in Kirchdorf communiri postulavi.
Testes de capitulo Eberbacensi : Theo-
baldus abbas, Gebeno prior, Wigandus
supprior, Arnoldus cellerarius et eius
socius Hertwicus et alii quam plures
de eodem capitulo. De capitulo in
Eircdorf : Ludewicus decanus, Emicho
custos de Limpurch, Godefridus Ensir,
Fridericus canonicus de Limpurch,
Meflridus de Ditse, Walravenus de
Kuningelbach, Gernandus de Wil-
munstere, Heinricus Tuselman et alii
quam plures de eodem capitulo. Laici:
Gerardus comes de Ditse et eius frater
comes Heinricus. Milites de Honstat
Winant, Wigant, Henricus centurio,
Wigant zu deme Stege, Heinricus filius
Ensfridi, Wigant Hageno et alii quam
plures autentici. Peto, ut due libre
predicte cere dentur in vigilia pasche,
alie due in vigilia Nicholai. Postea
comparavi aream et iurnalem in campo
Hohenstad solventes XTT. denarios
Colonienses, qui cedent in usus succes-
soris mei sive pastoris sive vicarii
celebrantis in ecclesia Honstat. Qui-
cumque hoc factum tanta auctoritate
confirmatum infringere presumpserit,
auctoritate omnipotentis dei et omnium
sanctorum anathema sit.
Actum anno dominiM°.CC .XVn°.
Digitized by
Google
Vor 1211. — 1211 Februar 6. 233
Or. im St.-A. An der Urk. hängen die S. des Grafen Heinrich von Diez, des Klosters
Eberbach und des Dechanten zu Kirdorf.
Gleichzeitiges Indorsat: Scriptum Reinhardi de Hostaden. Quicumque colligit poma et
pira et nuces de bonis domine Margarete, det IUI. cere libras et L. libras olei et II. caloeas.
Abschr. OcuL mem. H, 21.
Gedr. Rössel I, 195.
Ausgefertigt 1217, zum Gebrauche für den in diesem Jahre entschiedenen Process wegen
der Zehnten am Neuhof und Steinberg (yergl. die Urk.) auf Grund des Berichts im Ocul. mem.
und anderer nicht mehr vorhandener protokollarischer Aufzeichnungen.
324. — Kloster Eberbach erwirbt einen Weinberg bei Lorch. —
Vor I2il.
Arnoldus et uxor sua Cristina contulerunt nobis pro deo partem vineg in
buddendal que fuit Gerdrudis Niversen et est eigen, ita ut quicunque amborum
premoriatur, statim vacans sit ecclesig nostrg. Et quamdiu vivunt, solvent inde
singulis annis Uli, libras cer§ in purificatione sancte Marig. Super susceptione
pre8criptorum bonorum dati sunt nobis, qui dicuntur boden, Wolframus ecclesia-
sticus, Burchardüs clericus, Hugo sculthetus, Hertingus meiger, Craft, Engelschalcus
scabinus, Arnoldus, Gerlacus, Hertwicus fratres, Wigerus, Heinricus de Husen,
Heinricus de Leigen, Stephen et Godescalcus scabini, Heinricus de Waldecken,
Heinricus fiüus Frecnandi, Hertwicus Rufus, Arnoldus filius Wernheri, Heinricus
frater Rentwini, Hertwicus ad schrannen et alii quam plures.
Ocul. mem. fol. 119'.
325. — Schiedsrichterliche Entscheidung des Streites zwischen
den Rheingrafen Werner und Wolfram wegen des Zolles
zu Geisenheim. — Scharfenstein 1211 Januar 13.
Nos Gerhardus comes de Ditse, Godefridus de Eppinstein et Gerhardus
de Pinguia constare volumus tenore presentium universis Christi fidelibus, quod
nos questionem seu controversiam, que vertebatur inter nobiles viros Wernherum
ringravium ex una parte et Wolframum ringravium ex parte altera ad decidendum
in arbitros electi a nobilibus Ringowie eiusque provincie comperimus in veritate,
quod theloneum in Gysenheim cum conductu feodum sit imperii. Hinc nos
unanimiter concordantes viva voce pronunciamus, quod Wolframus ringravius
predictus in prefato theloneo et conductu sedere debeat in quiete et consanguineo
suo Wernhero predicto respondere non teneatur de eisdem. In cuius rei testi-
monium has litteras sigillis nostris dedimus munitas. N
Datum in Castro Scarpfinstein, anno domini M.CC.XI., in octava epiphanie
dominL
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuohe zu seiner Gesch. des Rheingrftfliohen Hauses;
hiernach die Abschr. von Eindlinger 137, 62, sowie der Druck bei Bodmann S. 587, descen
Angabe, der Druck sei aus der „Urschrift" erfolgt, demnach unrichtig ist.
326. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz befreit die Güter des
Stifts S. Maria zu den Greden im Rheingau von Steuern. —
Mainz 1211 Februar 6.
In nomine sancte et individue trinüatis. Sifridus dei gratia sancte Maguntine
sedis archiepiscopus. Ne processu temporis vel humana versutia gestorum
Digitized by
Google
234 1211 Februar 6. — 1211 Juli 1.
rationabilium seriea immutetur, scriptorum debent vivaci testimonio commendarL
Notum igitur esse volumus Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris, quod
cum antecessores nostri usque ad tempus nostre promotionis in predia ecclesie
sancte Marie ad gradus in Ringowe sita pro sue voluntatis arbitrio putantes se
ius habere fecissent exactiones, per quas ecclesia secundum *) iura canonica et
civilia in eisdem bonis magnum sustinuit detrimentum nosque huiusmodi exactioni
qualitercumque ad nos perducte b ) videremur debere inniti, canonici tarnen
ecclesie prefate iuste renitentibus et affirmantibus, quod predicta predia deberent
ab omni exactione libera permanere, ob remedium anime nostre et conservationem
libertatis ecclesie prenotate exactiones ipsas omnimodis duximus auferendas
statuentes, ne a successoribus nostris in posterum attemptentur. Ut autem hoc
pium et liberale factum nostrum perpetuis temporibus inconyulsum permaneat et
debitam obtineat firmitatem, presentem conscribi paginam eamque sigilli nostri
munimine fecimus roborari. Huius rei testes sunt: Gerbodo prepositus sancti
Petri, Fridericus maior decanus, Godefridus cantor, Heinricus prepositus sancti
Mauritii, Buthardus cellerarius, Adelungus, Godefridus, Heinricus prepositus
de Pinguia, Heroldus, Dietmarus, Obertus canonici maioris ecclesie, Theodoricus
decanus, Rifridus scolasticus, Baldemarus cantor sancti Petri, Johannes decanus,
Godefridus cantor sancti Stephani. Laici: Godefridus frater noster de Eppenstein,
Wernherus et Phillippus de Bonlandin, Heinricus de Okkenheim et alii quam
plures.
Acta sunt hec anno ab incarnatione domini M°.CC°.XI ., indictione XllUV,
data Maguntie VIII. idus Februarii, imperante domino Ottone Romanorum impera-
tore augusto imperii eius anno secundo.
Or. mit wohlerhaltenem 8. des Erzbisohofs an rothseidenen Schnüren im St-A.
Absohr. im Copialbuoh saec. 13 des Stifts zu Darmstadt.
Gedr. Joann. II, 654.
Wül n, 147, No. 158.
327. — Im Auftrage des Erzbischofs Sigfrid IL von Mainz schlichten
namentlich genannte Schiedsrichter den Streit zwischen
dem Stifte S. Mauritz zu Mainz und dem Kloster Eberbach
wegen der Gefälle zu Steinheim dahin, dass das Kloster
dem Stifte zur Entschädigung einen halben Mansen zu
Bierstatt mit einem Zinsertrage von 5 Schillingen Mainzisch
überträgt — Mainz, in dormitorio sancti Martini 1211 Juli I.
Actum est hoc anno dominicg incarnationis M°.CC°.XI ., kal. Julii, in dormi-
torio sancti Martini, presentibus Rfitthardo cellerario ecclesig maioris, Volcando
de Pinguia, magistro Heroldo canonicis ecclesig maioris, Ditherico decano et
Rifrido scolastico et Baldemaro cantore sancti Petri, Rudolfo cantore, Embrichone
custode, Hartdrico canonicis sanctg Mari§ ad gradus, Thimaro decano sancti
Johannis.
*) sict Bodmann in seinem Handexemplar von Joann. bessert „contra".
b ) perdurare Joann., dessen Abdruck auoh an anderen Stellen inoorrect.
Digitized by
Google
1211 August 1. — 1211 November 18. 235
Das in Miltenberg befindliche Or. konnte, da zur Zeit nicht auffindbar, von mir nicht
verglichen werden.
Abechr. von der ältesten Hand im Ooul. mem. I, fol. 10; II, fol. 64.
Gedr. Rössel, Eb. TJ.-B. I, 149. '
Roth I, 40, hat XI in der Jahreszahl sowohl zu dieser, wie auch zum Monatsdatum
gezogen und datiert demnach 1211 Juni 21.
Will H, 150, No. 16U
*328.— 1211 August I.
Angebliche Urkunde des Erzbisohofs Sigfrid II. von Mainz für Kloster Aulhausen.
Roth I, 8. 228, No. 4, und nach ihm Will n, 150, 8. 169.
Beide Regesten sind zu streichen, da Verwechselung mit der Urk. des Erzbischofs Sigfrid III.
von 1241 Juli 18 vorliegt; vergl. die Bemerkungen zu dieser Urkunde.
829. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bekundet, dass die Brüder
Emmerich und Heinrich von Greifenclau sich mit dem
Propste Christian und dem Capitel des Stifts S. Victor
zu Mainz wegen des Zehntens zu Winkel gegen eine Abgabe
von dreiZulast heunischen Weins verglichen haben, welche
derenBruder, der Domcellerar Ruthard, dem Stifte zu einer
Memorienstiftung schenkt — Mainz 1211 November 18.
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gracia sancte Maguntine
sedis archiepiscopus. Ne rerum series, que in nostra audientia rationabiliter
fuerint ordinate, per annorum defluxum tenebris ignorantie aliquatenus involvatur,
ad omnium Christi fidelium tarn presentis etatis quam future posteritatis noticiam
cupimus pervenire, quod Cristianus sancti Victoria prepositus suique concanonici
perpendentes, quantam iacturam quantumque inpedimentum ecclesia eorum in
decima Winkele sustineret ex eo, quod Emmircho Grifenclawa et frater suus
Heinricus omnium bonorum suorum decimationem sicut et pater eorum in feodo
habuerat et quod maius dampnum posset in posterum exoriri, ei ad ipsorum
filios derivaret, quorum quilibet sive iuste sive iniuste sibi quantum posset forsitan
attrahere niteretur, predictam decimationem ut eam §cclesi$ relinquerent, eis
aliquo modo recompensare provide cogitabant et ad talem recompensationem per
eos sunt tandem inducti, quod annuatim tres carratas campestris vini hunici
acceptarunt, que ante divisionem de totali decima persolventur. Hiis itaque
ordinatis Rüthardus maioris ecclesie canonicus et cellerarius frater militum predic-
torran saluti animg patris sui necnon proprio pia mente intendens, predictas tres
carratas a suis fratribus sua pecunia sibi redemit easque pro remedio anime
patris sui et proprie ad elemosinam fratrum sancti Victoris contulit consequenter
eo modo, ut quoadusque ipse viveret, in suos usus predicte cederent tres carrate,
ipse tarnen in festo Afre sepedictis canonicis, qui sollempnitati festi ibidem
interessent, ad consolationem quinque daret solidos annuatim. Post mortem vero
suam $cclesia libere possideret et una carrata festo predicto et relique due anni-
versario eiusdem essent addictg et tantum eas perciperent presentes ibidem resi-
dentiam facientes. Huic facto C. predictus prepositus et Hermannus in Winkele
parrochianus assensum benivolum prebuerunt hominio etiam, quo predicti milites
preposito astricti fuerant, relaxato. Ne autem hoc pium factum quisquam in
Digitized by
Google
236 1211 November 18. - 1211.
posterum ausu temerario irritare presumat, auctoritate apostolorum Petri et Pauli,
Innocentii pape tÖ. et nostra sub anathemate inhibemus. Huius rei testes sunt:
Cunradus maioris ecclesie, Gerboto sancti Petri prepositi, Gotefridus custos,
Rfithardus cellerarius, B[einricus canonicus de Stahelecke maioris ecclesie, Titericus
decanus, Rifridus scolasticus, Baldemarus cantor sancti Petri, Johannes decanus,
Wernherus scolasticus, Gotefridus cantor sancti Stephani, Willehelmus decanus,
Bernhardus scolasticus, Hermannus cantor et totum capitulum sancti Yictoris,
Arnoldus decanus, Willehelmus scolasticus sancte Marie ad gradus. Laici: Cun-
radus de Scherstein, Arnoldus de Quercu Maguntini et alii quamplures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXI, indictione Xlill * . Data
Maguntie, Xtttt kalend. Decembris, pontificatus domini Innocentii pape HL anno
quartodecimo, pontificatus vero nostri anno undecimo.
Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das S. des Erzbischofs hangt an gelbrothen
Seidenschnüren.
Gedr. Joann. II, 592.
Vergl. WiU n, 151, No. 172; Joann. n, 363; Wilhelmj, Annal. XIV, 240.
330. — Vergleich des Klosters Eberbach mit Friedrich von Bier-
statt. — 1211.
Heinrico cognomento de Hove in Hathernheim promiseramus singulis annis
dare I. maldrum tritici, tarnen quamdiu ipse vitam ageret, et ut post obitum eius
statim dacio ipsa cessaret, eo quod permisit nos quoddam concambium facere
de quodam ortulo suo cum domino Arnoldo de Wisebaden. Eidem Arnoldo data
est pro concambio rubeti circa novam grangiam curia Zachei clerici in Hathern-
heim sita. Memorato Heinrico defuncto heredes sui volebant in eodem maldro
tritici ius habere, pro quo dominus Fridericus de Birgestat ex parte uxoris sue
Gerdrudis et privignorum suorum unum abstulerat nobis equum. Cumque super
hoc ventum esset ad iudicium sub tilia in Winkelo coram domino Philippo de Bon-
landen, tunc temporis per Ringouwe vicedomino, fratres nostri Hertwicus senex
et alii per obedientiam obtinebant, quod super hoc maldro tritici nulla iusticia
aut responsio deberetur heredibus dicti Heinrici, propter quod Fridericus de Birge-
stat querimoni§ sue et pro privignis suis abrenuntiare per sententiam cogebatur,
quoniam tutor et mundiburdus ipsorum iudicabatur. Huius rei testes sunt: Gisel-
berthus puer de Rudensheim, Cunradus de Scherstein, Egeno de Blidenstad,
Rudolfus fiüus Meinradi, Wernherus de Selsa, Heinricus Rufus de Winkelo,
Mengotus frater eius, Symon de Winkelo. De nostris: Theobaldus abbas, frater
Franko, magister Hartungus, magister Ludewicus, magister Drutwinus, Cunradus
piscator, frater Küno.
Facta sunt hec anno M°.CC°.XL coram Cunrado de Apulia 1 ) et Heinrico
sculthetis et aliis quam pluribus in Winkelo.
Ziemlich gleichzeitige Eintragung Ocul. mem. I, 63'.
Hiernaoh gedr. Roth III, 342, mit mehreren sinnentstellenden Lesefehlern.
Vergl. Baer, Beiträge II, 209; Bodmann S. 546.
l ) Münsterappel ?
Digitized by
Google
1212 Februar 4. — 1213 April 21. 237
331. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz entscheidet den Streit
zwischen dem Propste und dem Capitel des Stifts S. Victor
bei Mainz wegen des beiderseitigen Güterbesitzes; der
Propst erhält u. A. „decimam in Rudensheim". — Mainz 1212
Februar 4.
Testes autem sunt hii: Godefridus custos, Ruthardus cellerarius, magister Heroldus,
Heinricus prepositus Pinguensis, magister Obertus canonici maioris ecclesie,
Teodericus decanus, Rifridus scolasticus, Baldemarus cantor, Egelwardus cellerarius
sancti Petri, Johannes decanus, Wernerus scolasticus, Godefridus cantor, Fridericus
cellerarius sancti Stephani, Arnoldus decanus, Willeheimus scolasticus, Embercho
cantor sancte Marie ad gradus, Dimarus decanus, Sigewinus cantor, Helewinus
custos sancti Johannis, Cunradus decanus sancti Mauricii, Rudengerus decanus
sancti Gingolfi et alii quam plures.
Acta sunt hec anno incarnationis dominice MCCXII, indictione XV. Datum
Moguncie, IL non. Februarii.
Or. sowie Transsumte in den Bestätigungsurkunden der Päpste Honorius III., d. d. 1219
März 24 und Innocenz IT., d. d. 1249 August 9 in Darmstadt.
Neuere Abschr. im St-A.
Gedr. Baur, Hess. U.-B. II, No. 35.
Will II, 152, No. 177.
332. — Die Klöster S. Alban zu Mainz und Bleidenstatt vertauschen
ihre Höfe zu Winkel und Erbenheim und bestimmen, dass
die Abgabe von einem der Kirche zu Winkel gehörigen
Weinberge zu Mittelheim fortab der Willege, Schwester
des Dudo von Geisenheim, zustehen soll. — 1213 April 21.
In nomine sancte et individue trinitatis. Wolveradus dei gracia abbas et
conventus ecclesie sancti Albani in Maguncia. Ne rerum memorie rationabilium
valeat oblivio diurtunitate temporum novercari, presertim testimonio litterarum
ad noticiam tarn presentium quam futurorum volumus pervenire, quod de com-
muni consensu, matura et diligenti deliberatione prehabita, scilicet ad tollendum
omnis rancoris scrupulum, si quis inter nos et ecclesiam nostram ex una et
reDigiosos viros dilectos confratres nostros dominum abbatem et conventum ecclesie
sancti Ferrucii in Blidenstad necnon Cunradum militem dictum de Sünnenberg
parte ex altera exstitit hactenus aut suboriri probabiliter potuisset super curte
nostra in villa et terminis ville de Winkela et bonis sibi adiacentibus, tale nobis
placuit facere concambium. Dedimus siquidem predictis domino abbati . . et
conventui ecclesie in Blidenstad prefatam curtim cum omnibus suis iuribus et
pertinentiis quibuscunque, quemadmodum eadem usque ad hec tempora ad
eandem ecclesiam nostram sancti Albani predictam respexisse dinoscitur. Cui ne
minus iusto retributionis pretio persolvisse videamur, addidimus insuperXXY.marcas
denariorum Aquensium legalium et bonorum hac sane conditione apposita, ut
inde Adelberti senioris felicis recordationis archiepiscopi Maguntini, qui nobis et
Digitized by
Google
238 1218 April 21.
ecclesie nostre curtim prefatam iuxta patentes suas litteras 1 ) liberaliter contulit,
memoria in perpetuum a predictis fratribus ecclesie sancti Ferracii in Blidenstad
in capella sancti Godehardi 2 ) apud ecclesiam maiorem Maguntie annuatim com
debita solemnitate procuretur. Ex adverso predictus dominus . . abbas et con-
ventus in Blidenstad nobis nostroque conventui sancti Albani equa lance per
concambii formam contulerunt curtem suam in villa et terminis ville Erbinheim
cum omnibus et singulis iuribus et pertinentiis eiusdem mere proprietatis titulo
tenendam in perpetuum et possidendam, addito nichilominus manso L et iugeribus
YL agri campestris sitis extra fines seu limites curtis prefate iuxta lineam regie
sedis, que in volgari dicitur kunegesstuol 8 ), ut ex eorundem proventibus et
redditibus a fratribus nostris nostrisque successoribus in perpetuum apud predictam
ecclesiam maiorem Maguntinam anniversarius dies Heistulfi beate memorie archie-
piscopi Maguntini sollempniter peragatur et fratribus nostris Caritas inde pro-
curetur, quam cum fratribus maioris ecclesie predicte in die ordinationis eiusdem
Heistulfi archiepiscopi, qui curtim eandem fratribus sancti Ferrucii quondam
largitus est 4 ), insimul in dormitorio eorundem accipiant et pro anima eiusdem
deum humiliter exorare non negligant. Adiectum est insuper a nobis, ut vinea
üla in Medilnheim, que respectum habet ad ecclesiam in Winkela, unde annuatim
IUI, urne vini ad predictam ecclesiam sancti Ferrucii et ad servitium fratrum
ibidem hactenus ministrari consueyerunt, amodo et ex nunc cedant Willege,
sorori Dudonis de Gysinheim, iuxta quod in aliis litteris nostris desuper confectis
lucidius est expressum 5 ). Ut autem hec nostra ordinatio roboris optineat finni-
tatem, presentem conscribi paginam eamque sigilli ecclesie sancti Albani muni-
mine fecimus insigniri. Huius rei sunt testes: Cunradus prepositus, Godefriduß
custos, Henricus cantor, Albertus, Rugerus, Thiemo canonici maioris ecclesie
Maguntine; Anshelmus custos, Ludegerus celler arius, Cunradus, Hermamms,
Albertus monachi et fratres sancti Albani; Gebeno frater et monachus de sancto
Gallo, Herolfus notarius noster. Laici: Gerardus advocatus Pinguensis, Gerlacus
scultetus et Gerlacus gener ipsius miütes de Pinguia, qui ad prefatum concambium
feliciter contulerunt, porro Dudo, Ingebrandus et filius eius Ingebrandus, Her-
bordus, Fridericus Scado, Baldemarus et Cunradus filius eius, Petrus dictos
ver Hildeborg milites; Anseimus, Hugo de porta, Jacobus rapa, Gerardus longus
cives Maguntini et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°.Xni., indictione I,
XL kal. Maii.
Nach dem Or. gedr. Bodmann S. 93.
Both I, 825, No. 12 mit falschem Tagesdatum April 30.
l ) Die bezügliche Urk. des Erzbisohofs Adelbert I. ist nicht erhalten.
*) Erzbischof Adelbert I. ist in der Gotthardskapelle begraben. Vergl. Bodmann S. 94;
Baer, Gesch. von Eberbach I, 72 ff. und die weiteren von Will, Begg. S. 306, zusammengestellten
Forschungen.
8 ) Vergl. Bodmann 8. 95; Vogel 8. 164, 558; Grimm, Annal. X, 379.
*) Vergl. Will, Regg. 8. 54, No. 15.
6 ) Die Urk. ist verloren.
Digitized by
Google
1213 Mai 1. - 1218 vor September. 2S9
333. — Eonig Friedrich IL bestätigt dem Kloster Eberbach die
Zollfreiheit auf dem Rheine. — Worms 1213 Mal I.
Datum apud Wormatiam, anno incarnationis dominice M .CC°.XTTT ., kal
Maii, indictione prima.
Absehr. im Ocul. mem. II, fol. 11.
Gedr. Baer, Beitrage n, 209; Rössel, Eb. U.-B. I, 154; Huillard I, 168.
Vergl. Böhmer (Fioker) Regg. Frid. Ko. 704.
334. — 1213 Mai 10.
Rheingraf Werner vergleicht sich mit seinem Verwandten,
dem Grafen Heinrich von Weilnau, — — super quibusdam bonis, que
matri nostre Gertradi in partem hereditatis pervenisse dignoscuntur; Graf
Heinrich erhält gegen Zahlung von 250 Mark Cölnisch innerhalb
Jahresfrist partem castri Derne — — — cum omnibus suis castrensibus
et pertinenciiß — — exceptis villis Alebach et Stedene, que cum curia in
Essenawe et molendino iuxta ripam Willna in nostro permanebunt dominio. Item
bona in Staffele et in villis circum iacentibus, que a Gerhardo de Wolfiskele
comparata sunt, idem Heinricus comes habebit, in quorum pensationem nobis
bona sua cum ceteris redditibus in Blidenstat et in Widelsassin retradidit perpetuo
possidenda etc.
Et ut huic firmius credatur, idoneos dedimus fideiussores, videlicet nobiles
viros Cunradum de Bopardia sororium nostrum, Godeboldum de Wierbach,
Wulframum de Lapide, Emichonem de Crucenache, Dudonem de Loricha et
Gerlacum de Bunheim milites mit Verpflichtung zur Haft bei Nichterfüllung des
Vertrages. Es siegelten der Aussteller, Conradus de Bopardia, Godeboldus
de Wierbach und Wulframus de Lapide.
Datum anno domini M°.CC°.Xin o ., sexto idus Maii.
Absohr. „ex copia antiqua" von Sohott in dem Urkundenbuohe zu seiner Gesch. des
Rheingr&fl. Hauses; hiernach die Absohr. yon Eindlinger 137, 68.
Gedr. Mittelrh. Ü.-B. m, ffo. 10, nach der Abschr. Kindlinger's.
Vergl. Bodmann 8. 888; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 1198.
335. — Schiedsrichterliche Entscheidung des Streites zwischen den
Klöstern Gottesthal und Eberbach wegen der Dreiser Au.
— Mainz? 1213 vor September.
Cfinradus maior prepositus et Godefridus maioris ecclesig decanus, Magunting
sedis iudices delegati. Non supervacue reperta dinoscitur scriptorum auctoritas,
tractatus enim rerum et gesta hominum fideliter semper est representans. Igitur
scire volumus universos presentem paginam intellecturos, qualiter decisa est lis,
que diu ventilabatur inter ecclesiam Eberbacensem et ecclesiam de Gostdal super
divisione insulg que sita est in Rheno versus curiam que dicitur Sande. Huius
insulg pars inferior pertinet fratribus Eberbacensibus, superior autem ad sancti-
moniales in Gostdal Factum est autem, quod antiqua lis fuit innovata per
quarundam salicum succisiones, que sub quodam rancore nunc ab istis, nunc ab
Ulis suceisg sunt. Propter quod cum fratres de Everbach et Arnoldus prepositus
sanctimonialium de Gostdal super lite, que minime decebat sanctam religionem,
a vicinis commonerentur, pars utraque de communi oonsensu et pari deliberatione
Digitized by
Google
240 1213 vor September. — 1213.
arbitrio se submittentes quatuor boni testimonii viros sibi arbitros elegeront,
videlicet Guntrammum clerieum sancte Walburgis in Winkelo, Wigandum militem
de Wakkernheim, Wernherum de Altavilla qui dicitur chirhelsedo necnan et
Heinricum de Ketdenbach, qui convocatis et assumptis partibus in prefatam
insulam venerunt disterminantes eam, quemadmodum nunc est disterminata, per
pregrandes lapides, qui vulgo dicuntur marstein, quos in titulos testimonii erige-
bant, utraque parte dictorum virorum arbitrio consentiente nee contradicente.
Cumque quod tarn sollempniter factum et diffinitum fuerat, Erckenberthus prior
de Everbach sanetj Maguntine synodo, cui ego Godefridus maior decanus et
Godefridus maior custos vice domini Maguntini presedimus, ad confirmationem
facti significaret, Arnoldus prepositus in Gostdal quodam casu interveniente
commotus priorem traxit in causam coram nobis asserens, quod tota insula prefata
ecclesig sug pertinere deberet et hoc per Privilegium suum probare valeret, que
tarnen legittime ac paeifice iam ante divisa fuit ab arbitris supra memoratis.
Cuius querimoniam cum saneta synodus satis ammiraretur, quedam persong
utrique ecclesij familiäres partes suas interposuere commonefacientes dictum Ar.
prepositum, quod coram nobis et tota synodo manifeste confessus est, iniustam
causam se movisse eo quod inferior pars sepedictg insul$ foret ecclesij Eberbacenaia,
euperior vero ecclesig sug tantum pertineret. Sane tarn sollempnis traetatus
aliquatenus in posterum ne possit infringi aut in irritum revocari, presentem
cartam feeimus conscribi et sigillo nostrg auetoritatis communiri testes subscribentes,
quorum nomina hec: Godefridus custos maioris ecclesig, Heinricus cantor de Stahe-
lekken, Rüthardus cellerarius, magister Heroldus, Johannes decanus saneti Stephani,
Arnoldus decanus sancte Marij ad gradus, Diemarus decanus saneti Johannis,
Baldemarus cantor saneti Petri, Helewicus custos saneti Johannis. De fratribus
vero nostris: Gebeno subprior, Wigandus subeustos, Gerhardus cantor, Bertholdus,
Symon monachi. Preterea frater Heinricus de Sande, frater Godefridus, frater
Franko, frater Anshelmus, frater Stephen et alii quamplures.
Acta sunt hec anno dominieg incarnationis M .CC°.XIII ., indictione prima,
pontificatus autem domini Sifridi archiepiscopi Maguntini anno duodeeimo.
Or. im St-A. Das S. der Mainzer Richter in rothem Wachs hängt an Zeugstreifen.
Gleichzeitiges Indorsat „De insula Rheni aute curiam Sande" mit späterem Zusatz: »que
alio nomine yocatur Treyser auwe tt .
Abschr. Ocul. mem. I, fol. 128, mit vielfachen willkürlichen Textänderungen — hiernach
gedr. Rössel I, 167 — II, 59.
Vergl. Bodmann 230.
336. — Ritter Wigand von Wackernheim erneuert den bereits früher
geleisteten Verzicht auf den Zehnten von der Rheinau bei
dem Sandhofe bei Gelegenheit der von den Klöstern Gottes-
thal und Eberbach vorgenommenen Theilung derselben. —
Mainz? 1213 vor September.
Dudo camerarius 1 ) et burgenses Magunting civitatis. Per presentem cartam
datur intelligi, quod temporibus Meffridi abbatis 2 ) in Eberbach Wigandus miles
l ) 1168-1197.
a ) 1191—1196.
Digitized by
Google
1213 December 23. -- 1214 (1Ö15?) October 9. &41
de Wackernheim multa querelatus inpeciit ecclesiam Eberbacensem super decima
pomorum et fructuum de inßula apud Sande provenientium affirmans ipsam
decimam in pheodi iure a nobis se accepisse. Cui warandiam minime prestantes
tandem monitis et precibus est ad hoc inductus, quod omni proprietati necnon et
omni iuri, quod in illa videbatur habere, voluntarie abrenuntiavit, ita tarnen quod
a fratribus Eberbacensibus DI. marcas accepit et quod ipse vel aliquis heredum
suorum in posterum illos super hac non foret inpetiturus fide confirmavit, quia
nollet per res iniuste conquisitas hereditäre suos heredes. Nos vero proprietatem,
quamcunque videbamur habere in prefata decima sive iuste sive iniuste, ecclesi$
contulimus Eberbacensi apud ipsam perpetuis temporibus volentes permanere.
Post aliquorum vero temporum curicula, anno videlicet ab incarnatione domini
M .CC°.Xin ., cum pro discernendis ambabus insulis sanctimonialium in Gostdal
et nostra Arnoldus prepositus earum et nos convenissemus in eadem insula, affuit
et memoratus Wigandus de Wackernheim protestans et confitens manifeste, que
ab eo supra facta fuerant. Huius rei testes sunt: Arnoldus prepositus in Gostdal,
Heinricus de Eetthenbach clericus de Winkelo et qui cum ipsis advenerant.
De nostris vero: Theobaldus abbas, Erckenberthus prior, Arnoldus cellerarius,
Wernherus de Altavilla, Regenoldus monachus, magister Dithericus in Dreise,
magister Heinricus de Sande, frater Godefridus, frater Franko et oeterl '
Absohr. im Ocul. mem. I, 126.
337. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz verpfändet dem Kloster
Eberbach für ein Darlehen von 40 Mark Cölnisch Güter zu
Steinheim und Eltville, mit welchen der Falkner Meister
Folcmar belehnt war. — Mainz 1213 December 23.
Testes huius rei sunt: Godefridus decanus, Heinricus cantor maioris ecclesig
Maguntine, Johannes et Heinricus nostri notarii. Laici: Philippus de Bonlanden,
Arnoldus de Quercu, Dithericus de Mowenheim et alii quamplures.
Acta et data Magunti§, X°. kal. Januarii, anno dominicg incarnationis
M°.CC°. tercio decimo, pontificatus vero nostri anno tercio decimo.
Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 128.
Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. I, 169.
Will n, 158, No. 221.
338. — Eonig Friedrich IL bestätigt dem Kloster Eberbach die
Zollfreiheit auf dem Eheine.— Hassloch 1214 (1215?) Octbber 9.
Datum apud Haselach, YE. idus Octobris.
Abschr. im Ocul. mem. II, 11.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 155, besser Becker, Forschungen XVI, 88, der als Ausstellungs-
ort Hassloch bei Grossgerau annahm. Es ist jedoch Hassloch bei Speier gemeint, wie Ficker,
Begg. Frider. 750 nachweist, der zugleich darauf aufmerksam macht, dass das Itinerar ebenso-
wohl die Verlegung der ürk. in das J. 1215 zulftsst. »
Inhalt gleichlautend, nur etwas abgekürzt, mit der Verleihung yon 1213 Mai 1.
Aehnliche Verleihungen erhielt Kl. Eberbaoh yom K. Friedrich II. 1218 März 27 (ff) und
Codex dipL Nms. 1,1. 16
Digitized by
Google
242 1215 August 20. — 1215 December 11.
April 8, vergl. Becker a. a. 0. 8. 92, Fioker No. 934; vom König Heinrich Yü. 1225 August 23 ;
Tom E. Wilhelm 1249 April 3; vom E. Conrad IV. 1251 März 27; vom E. Richard 1257 Mai 24
und 1263 Januar 15; vom E. Rudolf 1273 November 3 und 1274 December 18; vom E. Adolf
1292 August 25 und 1294 Januar 15; vom E. Albrecht 1298 November 13. — Diese Verleihungs-
urkunden sind im Nachfolgenden ohne besondere Veranlassung nicht aufgeführt.
339. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz befreit das Hospitalgut
des Klosters Eberbach zu Winkel von der Entrichtung von
Steuern. — Scharfenstein 1215 August 20.
Testes huius rei sunt: Wideroldus capellanus, Heinricus notarius. Laici:
Hertwicus Eselwecke, Embricho filius R&perthi, Cunradus de Wisebaden et alii
quam plures.
Acta sunt hec anno dominicg incarnationis M°.CC .XV°. Datum apud
castellum nostrum Scharpenstein, tercio decimo kal. Septembris.
Or. im 8t.-A. Von dem 8. — in braunem W. an Pergamentstreifen — ein Bruchstück erhalten.
Auszug Ocul. mem. II, fol. 19. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 170. Daselbst Z. 17, 18, 21,
24, 25 die e in den Endsilben geschwänzt; Z. 21: 1. representant ; 8. 171, Z. 2: superrenientunr.
Vergl. Will II, 8. 162, No. 250. In der Anfuhrung dieser Urk. bei Baer, Beitr. II, 206,
ist durch Versehen statt Winkel — Eiedrich gesetzt; eine Kiedrich betreffende Urk. des Erz-
bischofs von diesem Tage existiert nicht und ist das, eine solche supponierende Regest bei Will II,
162, No. 251, zu streichen.
340. — Philipp IL von Bolanden und seine Gemahlin Beatrix ver-
kaufen dem Kloster Johanisberg für 65 Mark Cölnisch
eine Aue bei Geisenheim. — 1215 December II.
Philippus de Bolandia et domina Beatrix uxor nostra recognoscimus tenore
presentium publice protestando, quod nos communicata manu parique consensu
vendidimus et tradidimus per presentes abbati et conventui in monte sancti
Johannis in Ringowia insulam quandam versus Gisenheim pro sexaginta quinque
marcis denariorum Coloniensium nobis integraliter persolutis cum omni iure et
dominio, quo hucusque possedimus, titulo proprietatis perpetuo obtinendam. Et si
frater noster Wernherus de Bolandia aliquid iuris se habere dixerit in insula
predicta, fratres in monasterio memorato degentes ab hac molestatione penitus
eximemus eisque veram et debitam warandiam facere promittimus. Renunciantes
coram testibus subscriptis manu et ore, prout moris est terre, omni utilitate et
actioni, que nobis in iam dicta insula competebat seu competere videbatur,
nullum ius super eadem nobis et heredibus nostris relinquentes. In cuius rei
testimonium has litteras sigillo nostro una cum sigillis domini Heinrici Pinguenais
prepositi et Wulframi ringravii dedimus communitas. Testes sunt: Godefridus
decanus Moguntinus, Henekinus plebanus in Gisenheim, Emicho de Wierbach,
Arnoldus Rufus, Ebirhardus de Wizzin, Heinricus de Flanborne, Gerhardus Cranz
milites et alii quam plures.
Datum anno domini M°.CG.XV°, tercio idus Decembris.
Absohr. yon Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des Bheingrftfliohen Hauses.
Digitized by
Google
0. D., Tor 1216 März 12. — 1216. 243
341. — Abt Heinrich III. von Fulda belehnt Cuno von MinzenÜerg
mit der Yogtei zu Massenheim. — 0. D., vor 1216 März 12.
Heinrich von goddes genaden apt zu Polde wollen, daz kunt werde allen
cristenluden, zu den dyr brieff ummer kummet, daz Heinrich, vizdume der stede
zu Menze, gestarp und uns die fodie zu Massenheym, dy er von uns zu lehen
hatt, ledig wart. Do quam Cüne von Minzenberg zu uns und bat, daz wyr sye
yme liehen. Des namen wyr rat vil wiser manne und belenten yn damydde
also bescheydenlich, daz er allenthalben in unsern guden, dar über er foit were,
eyn gunstiger beschermer were. Und daz dise unser dat veste und unzubrochen
Mibe, so han wyr disen genwerdigen brieff mit unserm ingesigel bestediget.
(unvollständige?) Uebersetzung im Falkensteiner Cartular fol. 142. Nach einer Abschrift
der Uebersetzung, auf der die Jahreszahl Anno 125. angegeben, im Auszuge mitgetheilt bei
Guden. I, 940. Diese Jahreszahl, die auch Vogel S. 567 angenommen hat, kann nicht richtig
sein. "Wäre es der Fall, so wäre die Urk. von dem Abte Heinrich IV., 1249 — 1261, ausgesteUt,
welchem jedoch kein Cuno von Minzenberg gleichzeitig ist. Der letzte dieses Namens, Cuno III.,
der nicht zur Regierung gelangte, starb noch zu Lebzeiten seines Vaters, vor 1244. Es ist
demnach Abt Heinrich III., 1196—1216 März 12, und entweder Cuno I., f 1212, oder Cuno II.,
1212 — 1225, gemeint. Der Vioedom Heinrich scheint urkundlich sonst nicht bekannt zu sein.
342. — Abt Dietrich von Schlüchtern tiberlässt dem Ritter Eberwin
von Wehrheim auf Lebenszeit das Gut zu Decelnheim,
welches das Kloster von Eberwin von Cransberg bei dem
Austausch des Hofes Wisenbach erhalten hatte. — 1216.
Ditericus dei gracia abbas in Sluhtere. Universis hoc scriptum inspecturis
salutem in domino. Quoniam in rebus et actibus humanis nichil firmum ac
stabile consistit, necessarium arbitrati sumus, ut ea qu§ nostris gesta sunt
temporibus, ad noticiam post futurorum hominum litteris committeremus. Eapropter
tarn presentibus quam futuris insinuamus, quod Eberwinus miles de Wirhene 1 )
aBBumpto secum Ernesto quondam villico in Wisenbach ad locum nostrum accessit
et in tocius presencia conventus suis a nobis preeibus obtinuit, quod bona ecclesie
nostre in Dezeinheim, que ab Eberwino de Cranhesberc in concambio ville nostre
Wisenbach reeepimus, ei tantum et uxori sue quoad viverent, non heredibus
ipsorum ad Ö. talenta concessimus, tale inter nos pactum stabilientes, ut ad
festum saneti Martini dictus E. censum memoratum persolvat et honestum nobis
hospicium cum servicio procuret aut üii or uneiis ipsam redimat procurationem.
Post obitum vero ipsius quod melius habuerit iumentum more mansionariorum
nostre ecclesie assignetur. Si quit autem horum fuerit ommissum, contractus
inter nos initus cassus et irritus habeatur, dictus quoque miles prefatis bonis
careat omnimodis. Acta sunt h§c in claustro Solitariensi, presente universo fratrum
collegio, quorum hec sunt nomina: Gerhardus prior, Kunradus prepositus, Bern-
gozus cellerarius, Cunradus camerarius, Huc custos et reliqui. Testes laici:
*) Ritter Eberwin Ton 'Wehrheim ist jedenfalls identisch mit dem Eberwin von Cransberg,
weloher die folgende Urk. von 1221 mitbesiegelte. — Decelnheim, nicht Gozlesheim, wie in Folge
eines falschen Indorsats, Hess. Aren, a. a. 0., ist Windecken bei Hanau, vergl. Arnd, Hanau
8. 482. — 'Wisenbach, jetzt Pfaffenwiesbaoh, A. Usingen.
16*
Digitized by
Google
244 1217 März 30. — 1217 April 7.
Bertohus de Yolmudis et filii ipsius Hartmannus, Selekint Item Hartmannus
filius Siboldi, Hartmannus Udelin et frater eius Cunradus de Elmaha, Cunradus
filius Engilbodi et alii quam plures.
Acta sunt hec anno incarnationis domini M°.CC°.XVL Regnante Priderioo
Romanonim imperatore et rege Sicilie.
Or. im St.-A. zu Marburg. An Pergamentstreifen hingen zwei S.; nur yon ersterein, dem
des Klosters Schlüchtern, ist ein grösseres Bruchstück erhalten.
Vergl. die folgenden Urk. Ton 1220 und 1221, sowie Hess. Arch., N. F. m, 286.
343. — Erzbischof Engelbert L von Cöln bekundet, dass Graf
Walram von Luxemburg seiner Schwiegertochter Irmgard
von Berg den von seinem Erzstifte lehnrührigen Hof zu
Rüdesheim abgetreten, auch seine Lüttichschen Lehen
zugesagt, bis er ihr das Schloss Montioie und das Land
Contzen überweisen werde. — Brühl 1217 (1218) März 30.
E. dei gratia s. Coloniensis ecclesie archiepiscopus omnibus, quibus presentem
cartulam contigerit intueri, salutem in vero salutarL Vestre duximus universitati
presentibus declarandum, quod dominus Walramus comes de Luzelenburch curtim
in Rudensheym, quam a nobis in feodo tenuit, in manus nostras cum omnibus
attinentiis suis resignavit et nos ad eiusdem petitionem ipsam cum omni iure
Irmengardi, cognate nostre, uxori filii sui Heynrici, concessimus, quoad vixerit,
possidendam. Insuper antedictus Walramus coram nobis pollicitus est, quod
bona, que de manu domini Leodiensis episcopi habet in feodo, eidem resignabit,
prefate uxori filii sui concedenda, ut ipsa tamdiu eadem possideat, quousque
memoratus comes Walramus castrum in Munioie et terram Cumeze cum suis
pertinentiis sibi assignet. Et ne hoc factum apud aliquem in posterum veniat in
dubium, sed debitam obtineat firmitatem, presentem paginam exinde conscriptam
sigilli nostri impressione fecimus communiri.
Acta sunt hec anno incarnationis domini millesimo ducentesimo septimo
decimo. Datum Brfiile, HL kaL Aprilis.
Gedr. Lacomblet, U.-B. II, No. 61.
344. — Erzbischof Sig'frid IL von Mainz stiftet bei dem Stifte
S. Maria zu den Greden zu [Mainz seine Memorie durch
Ueberweisung von Einkünften aus den bisher der Abtei
Amöneburg gehörigen Gütern zu Lorch und Winkel. —
1217 April 7.
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia sanete Maguntine
sedis archiepiscopus. Sicut ex officio nostro universis ecclesiis nobis subiectis
tenemur preesse, sie ex donis et facultatibus a deo nobis concessis volumus
eisdem prout possumus prodesse. Noverint igitur universi tarn futuri quam
presentis temporis Christifideles, quod nos spiritu pietatis inspirati in remissionem
peccaminum nostrorum et successorum nostrorum quindeeim solidos Colonienses
annuatim in Loricha et duas carratas vini hunici in Winkela de bonis ad
abbatiam quondam in Ameneburc speetantibus liberaliter ecclesie sancte Marie
Digitized by
Google
1217 April 7. - 1217 Mai 12. 245
ad gradus contulimus, ut anniversarius dies noster etiam a canonicis ibidem deo
famulantibus perpetuo celebretur et sab ea forma, quod si Tel per nos vel
successores nostros eandem abbatiam postmodum domino adiuvante redintegrari
contingat, nos vel successores nostri predicta bona sive sancte Marie seu ecclesie
in Ameneburc equa proventuum estimatione reconpensare debeamus. Ne igitur
hec eadem nostre pietatis donatio ab aliquo successorum nostrorum pro sue
voluntatis arbitrio inmutari vel malitiosa attemptatione aliquo modo inposterum
possit infringi, consciiptione presentis pagine et nostri sigilli nunimine fecimus
roborarL Testes huius rei sunt: Rüthardus cellerarius, Obertus archipresbiter
maioris ecclesie canonici; Johannes decanus, Rimundus scolasticus, Godefridus
cantor sancti Stephani, Wideroldus decanus sancti Victoria, Johannes canonicus
Frischelariensis et notarius noster, Cunradus decanus sancti Mauritii, Diemarus
decanus sancti Johannis et alii quamplures.
Acta sunt anno dominice incarnationis M°.CC .XVJUL°, septimo idus Aprilis,
pontificatus*) nostri anno decimo septimo.
Or. im St.-A. Das angehängte S. verloren.
Absehr. im Copiar saeo. 13 des Stifts zu Darmstadt.
Gedr. Joann. II, 656.
. Yergl. Guden., Sylloge S. 508; Wffl II, 165, No. 275.
Urkunden von der Hand des Schreibers dieser Urk. sind im St.-A. mehrfach vorhanden;
so schrieb er die Urk. des Erzbischofs für Kl. Mariaehaueen von 1219, für Eberbach von 1216
December 31 und 1218 März 3, Rössel I, 177, 198. Der Schreiber behielt, wie überhaupt die
Kanzlei des Erzb. Sigfrid II. mit wenigen Ausnahmen, die Schriftformen des 12. Jahrhunderts
bei; kaum in einer der mir bekannt gewordenen Urkunden tritt dieses jedoch so sehr hervor, wie
in der vorliegenden. Bodmann in seinem Handexemplar des Joann. bezeichnet die Urk. mit Recht
als „prächtig geschrieben".
345. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz gestattet dem Kitter Hugo
von Lorch die Resignation eines Zinses aus dem dem
Kloster Eberbach gehörigen Hofe zu Steinheim, mit wel-
chem er vom Erzbischofe Conrad belehnt war, zu Gunsten
des Klosters. — Mainz 1217 Mai 12.
Sifridus dei gratia sancte Maguntinensis sedis archiepiscopus universis
Christi fidelibus hec scripta visuris in salutis auctore salutem. Eis que pietate
rationabili et pia devotione contingunt, scriptorum expedit evidentiam adhiberi,
que res actas humane noticie representant et a secutura in posterum cavillatione
tuentur. Eapropter universitas vestra norit, quod cum Hugo miles de Lorcho
a venerabili predecessore nostro C. felicis memorie quondam archiepiscopo Magun-
tinensi quatuordecim uncias ex grangia Steinheim Eberbacensis ecclesie in feodo
tenuerit annuatim, ipse recolens, quod per eum lesa fuisset ecclesia variis detri-
mentis, ad honorem domini et piissime matris eius, quam sie se noverat offen-
disse eius famulos in predicta ecclesia molestando, feodum memoratum in manus
nostras resignans devote petiit et optinuit libere conferri ecclesie sepedicte.
In recompenßationem quoque huius feodi vineam quandam in Lorcho, que
a ) Die Worte von pontificatus ab hat Joann., dessen Abdruck auch sonst nicht ganz
correct, fortgelassen.
Digitized by
Google
246 1217 Mai 12. — 1217, nach Mai 12.
kegirichistal *) dicitur, sibi proprietatis titulo pertinentem nee peticionem debentem
nee eensum ad totidem uncias censualem efficiens a nobis est infeodatuß eadem.
Ne igitur factum huiusmodi temeritate euiusquam aut versutia processu temporis
valeat impediri, per scriptum sigilli nostri munimine roboratum illud firmavirnus
et perpetuam ei dedimus firmitatem sub interminatione anathematis prohibentes,
ne quis.eidem temere contraire presumat, quod si quis attemptaverit, indigna-
tionem dei omnipotentis et exeommunicationis nostre sentenciam se noverit
ineursurum. Testes huius facti sunt: Heinricus maior prepositus, Adelungus,
Albertus de Kugelinberc, magister Opertus archipresbiter canonici maioria
ecclesie Maguntinensis, Arnoldus prepositus sancü Gingulfi, Embricho scolasticus,
Berwelfus cantor canonici sanete Marie ad gradus, Meinlachus canonicus saneti
Stephani Maguntini. Laici: Ulbertus de Ettichistein, Arnoldus de Quercu, Arnoldus
Waltpodo de alta domo et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°.XVll . Data Maguntie,
Uli , idus Mai, pontificatus nostri anno sexto deeimo.
Or. in Miltenberg. An Pergamentstreifen hängt das wohlerhaltene S. des Erzbischofs in
braunem "W.
Abschr. mit Fortlassung der Zeugen Ocul. mem. II, foL 81; hiernach gedr. Rössel, Eb.
U.-B. II, 403; Regest bei Bodmann 8. 193.
Will II, 165, No. 276.
346. — Das Kloster Eberbach lost unter Vermittelung des Erz-
bischofs Sigfrid IL von Mainz einen dem Ritter Hugo
von Lorch zustehenden Zins aus dem Hofe Steinheim ab. —
1217, nach Mai 12.
Frater Theobaldus abbas et Universum in Ebyrbach capitulum. Notum sit
omnibus hoc scriptum intellecturis, quod curia nostra in Steynhem quandoque
fuit obligata Hugoni militi de Loriche in annuo censu XlML unciarum. Mediante
vero prudencia bonorum virorum ab hoc censu liberata est eo tarnen pretextu,
quod iam dictus miles in manus domini Sifridi Moguntini archiepiscopi, a quo
prefatum eensum tenuit in feodo, ius suum libere resignavit et archiepiseopus
grangiam libertate et huius census donavit immunitate, sepedicto H. de buo
predio iam dictum eensum archiepiscopatui restaurante, in quod predium archie-
piscopus de reliquo haberet respectum. Cum itaque seeundum formam preno-
minatam cum milite suprascripto fuisset contractum, pactio ^TT. marcarum
intervenit, quas cum ipsi essemus assignaturi, mutuo aeeepimus ab ecclesia Y. et
a quodam familiäre custodia Gerardi Vll. marcas eo tarnen mediante condicto,
quod ad solucionem Vll. marcarum primo et V. marcarum seeundo pretaxate
XIIII. uncie curtis in Steynhem sunt deputate usque ad integram XU. marcarum
solucionem et deineeps libera erit grangia et immunis ab omni solucione census.
Ut hoc igitur factum debitam apud successores et posteros nostros sorciatur
firmitatem, hanc paginam nostri sigilli communivünus appensione.
l ) Kegiristal die Abschr. im Ocul. mem. Jetzt Geitersthal, anstossend Geiterslay.
Digitized by
Google
1217 Mai. — 1217 November 14. 247
Actum anno dominice inearnationis M°.CC°.XVil ., quo et primi fructus
sunt de curte percepti.
Or. in Miltenberg. Das an einem Pergamentstreifen hängende spitzovale S. des Abts in
hellbraunem W. zeigt den sitzenden Abt mit Buch und Stab; Umschr.: f Sigülum abbatis
de Eberbach; vergl. die Abbildung bei Baer, Gesch. von Eberbach I, Tafel V, 2.
Abschr. im Ocul. mem. II, fol. 64; hiernach gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 400.
Will n, 165, No. 277.
347. — Der Domcantor Christian, Canonicus Heroldus und Soholasticus
Rymund von 8. Stephan zu Mainz, als Delegirte der von
dem päpstlichen Commissar ernannten Commissare, ver-
nehmen Zeugen in dem Streite zwischen dem Stifte S. Peter
zu Mainz und dem Kloster Eberbach wegen des Zehntens
von den Weinbergen bei dem Neuhof, am Steinberg und
anderen, sowie von dem Hofe in Steinheim. — 1217 Mai.
Acta sunt hec anno dominice inearnationis M .CC°.XVH ., mense Maio,
pontificatus domini Sifridi Moguntini archiepiscopi anno sexto deeimo.
Zwei Or. im St.-A.: a) mit dem beschädigten S. des Domoantors Christian und den wohl-
erhaltenen 8. der anderen Aussteller in rothem "W. an gelben Wollfäden.
Gedr. Baer, Beiträge H, 270; Rössel, Eb. U.-B. I, 180.
b) Mit den S. des Domcantors und des Scholasticus Rymund an Pergamentstreifen. Die
Varianten dieser Ausfertigung hat Rössel a. a. 0. mitgetheilt.
Absohr. Ocul. mem. II, 21.
348. — Abt Theobaldus und Prior Gebeno des Klosters Eberbach,
Propst Gerbodo', Dechant Didericus und das Capitel des
Stifts S. Peter zu Mainz bekunden, dass der Domcanonicus
Heroldus, der Scholasticus Rymundus und der Gustos
Theobaldus des Stifts S. Stephan den zwischen ihnen
schwebenden Streit wegen des Zehntens der Weinberge bei
dem Neuhof, am Steinberg und anderen, sowie von dem
Hofe in Steinheim beigelegt haben. — 1217 November 14.
In monimentum igitur et munimentum huius tarn rationabilis atque lauda-
bilis facti nos canonici saneti Petri prepositi nostri nee non et capituli sigillä,
nos vero Eberbacenses abbatis nostri sigülum scripto presenti feeimus appendi
testesque annotari, quorum hec sunt nomina: de capitulo nostro in Eberbach
monachi Theobaldus abbas, Gebeno prior, Wigandus subprior, Arnoldus cellerarius,
Hertwicus succellerarius (sie!)', Gerardus sacrista, Eckebertus subsacrista, Heinricus
cantor, Eckehardus succentor, Gerardus infirmarius et eius solatium Embrico,
Bertramus camerarius et Albero vicecamerarius, Bernheimus grangiarius, Marsilius
refectorarius, Cunradus notarius et eius solacium Winandus, Heinricus et
Didericus de Colonia, Heinricus et Heinricus Trevirenses, Johannes de Bunna,
Heinricus de Wormatia. Testes de conversis: Marquardus, Johannes, Ditmarus,
Didericus, Bertramus magister de Byrke, Eckehardus submagister, Stephanus
magister de Dreisa et Cunradus submagister, Symon magister de Breidenvas
et Wolfganc submagister, Giselbertus magister nove curtis et Godefridus sub-
Digitized by
Google
248 1217 NoTember 14. — 1217 im Deoember.
magister, Heroldus de domo hospitum. Testes de canonicis nostris in ecclesia
sancti Petri: Didericus decanus, Arnoldus scolasticus, Cunnemannus cantor, Hein-
ricus camerarius, Heinricus parochianus, Fridericus, Waltherus, Gyselmarus
ceUerarius, Cunradus, Arnoldus, Bruno, Hertwicus, Heinricus, Arnoldus, Johannes,
Eberhardus, Hartmudus et ceteri quam plures autentici.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo septimo
decimo, XV 111°. kal. Decembris, domino Sifrido venerabili archiepiscopo sedem
Moguntinam feliciter gubernante.
a) Or. im St.-A. mit den an rothen Schnüren hängenden S. des Propstes von 8. Peter,
des Abtes von Eberbach und des Capitels von S. Peter. Alle S. in rothem "W.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 188.
In Rossel's Abdruck ist zn verbessern: S. 189, Z. 1: in perpetuum; S. 190, Z. 7: huras
tarn rationabilis.
b) Zweite Originalaasfertigung auf der Stadtbibliothek zu Mainz, aus dem Archive des
Stifts S. Peter herstammend. Dieselbe ist in Eberbach geschrieben von der Hand eines dortigen,
aus anderen Urk. bekannten Mönches; angehängt ist nur das S. des Abts von Eberbach in
rothem "W.
Folgende Varianten sind zu bemerken: Rössel S. 189, Z. 1: in perpetuum; 14: Ebyr-
bacenses; 15: sentenciam; 17: Steinberch; 19: tria; 22: in perpetuum; 24: Moguntine; 31: Stein-
berc; 8.190, Z. 2: Steinheim; 3: empcionis; 7:. tarn rationabilis; 12:Ebyrbach; 15: Eokebertus;
17: solacium; 25: Dreise; 27: Gyselbertus; 29: Testes in ecclesia sancti Petri de canonicis;
8. 191, Z. 5: M°.CC°.XVII .
o) Absohr. Ocul. mem. II, 22.
349. — Magister Heroldus, Domcanonicus, Rymundus Scolasticus
und Theobaldus Custos von S. Stephan zu Mainz entscheiden
den Streit zwischen dem Kloster Eberbach und dem Stifte
S. Peter wegen des Zehntens der Weinberge bei dem Neu-
hof, am Steinberg und anderen, sowie von dem Hofe in
Steinheim. — 1217 im December.
In cuius rei evidentiam sigilla ecclesiarum Mogunciensium cum nostris sigülis
rogayimus apponi et testes subscribi, quorum hec sunt nomina : Gerbodo prepositus
sancti Petri, Godefridus custos sancti Martini, Cunradus scolasticus, Cristianus
prepositus sancti Victoris, Heinricus prepositus de Pinguia, Sifridus prepositus
sancti Martini Wormatiensis, Boppo scolasticus Erbipolensis, Didericus decanus
sancti Petri, Arnoldus scolasticus, Cunemanus cantor, Heinricus camerarius,
Heinricus parrochianus, Fridericus, Walterus, Giselmarus cellerarius, Cunradus,
Arnoldus, Bruno, Hertwicus, Heinricus, Arnoldus, Johannes, Eberhardus, Hart-
mudus canonici ibidem, Johannes decanus sancti Stephani, Godefridus cantor,
magister Beinnerus, Johannes de Cüsela canonici ibidem, Ulricus scolasticus sancti
Victoris, Gerardus decanus sancte Marie in campis, Arnoldus decanus sancte
Marie ad gradus, Embrico scolasticus, Berwelfus cantor ibidem, Cfinradus decauus
sancti Mauritii, Dimarus decanus sancti Johannis, Rudegerus decanus sancti
GingolfL De ecclesia Ebyrbach: Theobaldus abbas, Gebeno prior, Wigandus sub-
prior, Arnoldus et Hertwicus cellerarii et alii quamplures de conventu.
Acta sunt hec anno incarnationis dominice M°.CC°.XVU ., mense Decembri,
pontificatus domni Sifridi archiepiscopi septimo decimo.
y
Digitized by
Google
1217 im December. — 1217. 249
a) Or. im 8t.-A. Von den angehängten 12 8. sind die mehr oder weniger gut erhaltenen
Ton Rössel bei seinem Abdrucke, Eb. U.-B. I, 191, bezeichnet.
b) Zweites Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz, aus dem Archive des Stifts S. Peter.
Angehfingt waren 12 Siegel in rothem W. abwechselnd an rothen, blauen, violetten und grünen
Seidenschnüren, 5 8. erhalten.
Abschr. Ooul. mem. I, fol. 13, mit Abkürzung, der Zeugenreihe und des Datums; II, 22,
ohne die Zeugenreihe.
Das hier angegebene Datum mense Decembri kann sich nur auf die Beurkundung, die
Ausstellung dieser Urk. beziehen, da der Vergleich früher, wahrscheinlich am 14. November
geschlossen wurde, wie die vorstehende Urk. von 1217 November 14 erweist.
350. — Päpstliche Commissare entscheiden den Streit zwischen
den Pröpsten des Stifts S. Victor zu Mainz und des Klosters
Gottesthal wegen des Zehntrechtes des Stifts über gewisse
Elostergüter. — Mainz? 1217.
H. dei gracia maior prepositus, J. sancti Stephani et A. sancte Marie ad
gradus decani Moguntini a domino papa iudices delegati. Ne controversias ami-
cabili compositione sopitas calumpniose contingat iterum suscitari, seriem earum
litterarum apicibus expedit commendari. Notum sit igitur omnibus Christi
fidelibus tarn presentibus quam futuris, quod cum canonici ecclesie sancti Victoria
in Maguntia prepositum de Oodisdal in iudicio a domino papa nobis commisso
super eo, quod de animalibus et de tribus ortis vinearum ecclesie sancti Egidii
contiguis et duobus pomeriis claustro Godisdal vicinis et ortis olerum infra sepes
Godisdal contentis decimam non solveret, cohvenissent et prepositus in contrarium
de predictis assereret,"se decimam solvere non debere, lis aliquamdiu indecisa
permansit. Tandem vero quidam viri discreti se interponentes eam in hunc
modum de partium convenientia deciderunt, videlicet, ut de animalibus infra
sepem claustri nutritis et de predictis tribus ortis vinearum et duobus pomeriis
et de hoc, quicquid sepi claustri sit inclusum, nulla decima persolvatur et sepes
non amplius, quam nunc continet, extendatur. Si autem illam contigerit ampliari,
spacium ampliationis iuri subiaceat decimandL Pomeriorum unum extenditur sub
colle, sub quo fons emanat, iuxta superiorem portam usque ad novum molen-
dinum 1 ), a molendino ex transverso ad rivum et per descensum rivi usque ad
curtem. Alterum pomerium situm est inter claustrum et vineam, cuius longitudo
a superiore parte muri cimiterii inchoatur et in inferiori parte orti olerum
terminatur. Si autem ortos vinearum vel pomeria contigerit dilatari, de dila-
tationis spatio decima debita persolvatur. Preterea decreverunt, ut prepositus in
Godisdal ecclesie sancti Victoria dimidiam amam vini ad estimationem melioris,
quod in civitate venditur Moguntina, annuatim in vigilia beati Martini persolvat
et eam Moguntie representet. Hanc compositionem a partibus approbatam nos
sigiüis nostris et subscriptorum testium testimonio confirmamus auctoritate domini
pape precipientes inviolabiliter observari. Testes huius rei sunt hii: Ruthardus
cellerarius, Heinricus prepositus Pinguensis, Heroldus canonici maioris ecclesie,
Waltherus decanus, Arnoldus scolasticus, Cunemannus cantor, Heinricus canonici
l ) Ueber die Mühle des Klosters vergl. die Urk. No. 229.
Digitized by
Google
250 1217. — 1218 Februar 21.
sancti Petri, Rimundus scolasticus, Godefridus cantor, Volkenandus magister,
Regenerus canonici sancti Stephani, Arnoldus decanus, Ulricus scolasticun,
Billungus cantor, Alexander custos, Wortwinus plebanus, Cuno, Didericus, Gode-
boldus, magister Fridericus, Albero, Sifridus, Heinricus canonici sancti Victoris.
Laici: Embricho Grivenclawe, Symon, Mengotus Stange et frater suus Egel-
wardus et alii quam plures de Winkelo.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°XVII.
Zwei Originalausfertignngen im 8t.-A.: a) mit Bruchstücken der drei angehängten 8.;
b) mit Bruchstücken zweier S.
Im Auszuge mitgetheilt bei Joann. II, 273, 632 und 638, nach welchen letzteren An-
führungen Roth I, 198, zwei Regesten daselbst No. 10, 11 gibt, sodann Bodmann S. 231.
351. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt dem Stifte S. Maria
zu den Greden den Besitz der demselben von seinem Propste
Dietrich übertragenen Kirche zu Nied und bestimmt die
Yertheilung der Einkünfte derselben, sowie der zugehörigen
Zehnten zu Nied, Griesheim, Sossenheim und Breidenlock
— Mainz 1218 Februar 21.
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gracia sancte Maguntine
sedis archiepiscopus omnibus Christi fidelibus hec scripta visüris in salutis auctore
salutem; Justis petentium desideriis et votis honestis celerem nos decet assensum
et favorem benivolum impertiri. Eapropter dilectorum filiorum capituli sancte
Marie Maguntie ad gradus precibus inclinati ecclesiam de Nithe, quam per
collationem Theoderici sui prepositi iuste ac rationabiliter est adepta, cum omni
iure instituendi sacerdotis ibidem per manum decani, consentiente conventu, et
recipiende ab archidiacono eure animarum dictis canonicis auetoritate metropolitica
confirmamus. Sic autem ab ipso capitulo est provisum, ut presbiter celebraturns
in ecclesia memorata de dote ipsius et oblationibus, de minutis in Grizheim et
Sozzenheim deeimis, de tercia parte deeime in Breidenloch et particularibufl
obventionibus se sustentet, responsurus alias archiepiscopo suo et archidiacono
suo et sedis Romane nuntiis modis debiti et consueti. Decima vero solius ville
Nithe totalis et sine omni diminutione proveniet canonicis antedictis exinde cathe-
draticum soluturis. Sub interminatione igitur inhibemus anathematis, ne quis
huic confirmationi nostre temere contraire presumat, quod si quis attemptaverit,
indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, beati
Martini et nostre exeommunicationis sententiam se noverit ineursurum. Testes
sunt: Heinricus maior prepositus, Bobelinus decanus, Godefridus custos, Cunraduß
scolasticus, Cristianus cantor, Rutardus cellerarius, Heinricus prepositus Pinguensiß,
Adelbertus de Colenberc, magister Heroldus canonici maioris ecclesie; Theodericus
decanus, Arnoldus scolasticus, Cfinemannus cantor sancti Petri ; Johannes decanus,
Rimundus scolasticus, Godefridus cantor sancti Stephani ; Godefridus de Ebenstein
et alii quam plures.
Datum Maguntie, "Villi, kalendas Marcii, anno pontificatus domini Honorii
pape HI seeundo, pontificatus autem nostri anno septimo deeimo.
Digitized by
Google
1218 März 8. — 1218 April 7. 251
Or. im St.-A. Das spitzovale, an verschieden gefärbten Seidenschnüren hängende S. des
Erzbischofs in rothem W. ist am rechten Bande beschädigt.
Hiernach gedr. Joann. II, 655. Yergl. Will II, 168, No. 294, wo entgegen den Bemerkungen
Ton Vogel S. 864 Nithe falsch als Nidda gedeutet ist.
352. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster Eber-
bach eine Rheinau bei Dreisen, mit welcher bisher sein
Bruder Gotfrid von Eppenstein und von diesem als Unter-
lehnsträger Ulbert von Schenkenstein belehnt waren. —
Mainz 1218 März 8.
Testes sunt: Sifridus de Runkel, Godefridus de Eppenstein, Fridericus
de Kelbrowe, Ulricus de Mincenberg, Ulbertus de Schenkenstein, Eggno, Rudolfus,
Dridricus, Hertwinus castrenses de Scharpenstein, Heinricus scultetus de Eber-
bach, Herbordus et Cuno milites.
Actum et datum Maguntie, VIII. idus Martii, anno incarnationis domini
M°.CC°.XVni ., pontificatus nostri anno septimo decimo.
Or. im St.-A. Das an Seidenschnüren von verschiedenen Farben gehängte 8. des Erzb.
ist wohlerhalten.
Abschr. Ocul. mem. I, fol. 39; II, 90.
Gedr. Guden. I, 456 ; Rössel, Eb. U.-B. 1, 198 ; Auszug bei Joann. n, 590. Will II, 168, No. 296.
Das mir nur in Uebersetzung saec. 14 zugängliche Eppensteiner Lehnsbuch saec. 13 hat
folgende, auf vorstehende Urk. bezügliche Eintragung : „Item by Eltivil ist eyn stat in dem Ryne
gelegen, die er dan heyset owa, welich stede hat gehat zu lehen von her Gotfryden, welich
owan dan here Gotfrydt und here Ulbricht mit gemeynschem rade unde mit zulassen des erz-
byschoffs von Menz han gesatzen zu dem closther Hierbach".
353. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster Eber-
bach einen Mühlenplatz „in via que versus Eetherke ducit
ab Alta villa a . — Mainz 1218 März 8.
Actum et datum Maguntie, VJJLL idus Marcii, anno incarnacionis domini
M .CC°.XVUL1 ., pontificatus nostri anno septimo decimo.
Abschr. mit Fortlassung der Zeugen Ocul. mem. II, fol. 90.
Gedr. Baer, Beiträge II, 276; Rössel, Eb. Ü.-B. H, 405; Will II, 168, No. 297.
354. — Erzbischof Sigfrid IL vonMainz bestätigt die von Seiten des
Rheingräfen Wolfram erfolgte Schenkung des Patronats-
rechts über die Kirche zu Winkel an das Kloster Johannis-
berg. — Mainz 1218 April 7.
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia sancte sedis
Maguntine archiepiscopus omnibus tarn presentibus quam futuri evi fidelibus, ad
quos hec scripta pervenerint, salutem in perpetuo salutari. Ne vota piarum
mentram ex malitia hominum infringantur aut scrupulo oblivionis et litis unquam
dilabantur, postulat officii nostri solertia, ut perhenni scripture testimonio corro-
borentur. Hinc est, quod nobilis vir Wulframus ringravius consanguineus noster ob
remissionem peccaminum ac salutis sue ius patronatus ecclesie parochialis in Winkela
cum omni decimatione illuc pertinente abbati et ecclesie montis sancti Johannis
in Eingowe cum consensu filiorum heredumque suorum liberaliter contradidit et
nos una cum abbate predicto humiliter supplicavit, ut huius donationis largitatem
Digitized by
Google
252 1218 Juni 20. - 1219 März 21.
confirmationis nostre munimine suppleremus. Quapropter eandem donationem
sicuti a prefato Wulframo pie et salubriter facta est, gratuite duximus appro-
bandam ipsamque aucthoritate nostra qua fungimur metropolitica confirmamus
statuentes, ut in ipsa parochia perpetui ministrent pastores tali stipendio eis
assignato, ut decenter ab eo sustentari et tarn dioecesano, quam archidiacono
debita consueta exinde persolvere valeant. Interdicimus etiam interminatione
anathematis, ne ulla ecclesiastica aut secularis persona huic confirmationi nostre
aliquo modo contraire aut ausu temerario eam infringere presumat. Quod si quis
adtemptaverit, excommunicationis nostre penam se noverit incursurum. Testes
autem sunt: Heinricus prepositus, Poppelinus decanus, Gerhardus sancti Stephani
prepositus, Heinricus prepositus Pinguensis, Sifridus prepositus sancti Martini
Wormatiensis, Heroldus magister, Gerhardus, Arnoldus canonici maioris ecclesie
Maguntine, Burchardus cellerarius, Rupertus comes de Nassawe, Cunradus comes
sylvestris, Rupertus et Gerhardus irsuti comites, Godefridus de Eppinstein,
Wulframus ringrayius et filius suus Emicho, Pridericus de Kelberauwe, Philippus
de Bolanden, Sifridus de Runckele, Rudolphus de Scarpenstein et alii quam plures.
Datum Maguntie, anno dominice incarnationis M.CC.XY1LL, Vll. idus
Aprilis, pontificatus nostri anno decimo septimo.
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingräflichen Hauses;
hiernach die Abschr. von Kindlinger 137, 66, sowie der Druck bei Bodmann S. 91. Nach
letzterem Drucke wiederholt Hennes, Grafen von Nassau I, 164. Will 11, 168, No. 299.
355. — Castel 1218 Juni 20.
Die angebliche Urkunde des Erzb. Sigfrid II. für Kloster Eberbach — Rössel I, 202; Will IT,
169, No. 304 — beruht auf einem Versehen Rossel's und ist demnach das Regest bei Will II,
169, No. 304, zu streichen. Yergl. die Bemerkungen zu der Urk. von 1248 Juni 20.
350. — 1218.
Emercho Grifencla schenkt dem Kloster Altmünster zu Mainz
„duos iurnales vinearum in Oestriche" für sein und seiner Eltern
Seelenheil.
Bodmann S. 376.
357. — Papst Honorius III. nimmt das Kloster Mariaehausen in
seinen Schutz. — Im Lateran 1219 März 21.
Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis conventui monasterii
de Husen salutem et apostolicam benedictionem. Solet annuere sedes apostolica
piis votis et honestis desideriis petencium fayorem benivolum impertire. Eapropter,
dilecte in domino filie, vestris iustis postulacionibus grato concurrentes assensu
personas et locum ipsum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum omnibus
bonis tarn ecclesiasticis, quam mundanis, que in presenciarum racionabiliter possi-
detis aut in futurum iustis modis prestante domino poteritis adipisci, sub beati
Petri et nostra protectione suscipimus. Specialiter autem possessiones et alia
bona vestra, sicut ea omnia iuste et pacifice possidetis, vobis et per vos monasterio
vestro auctoritate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus.
Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis et confinna-
Digitized by
Google
1219 April 19. - 1219 April 22. 253
cionis infringere Tel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc presumpserit,
indignacionem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se
noverit incursurum.
Datum Laterani, XTT. kalend. Aprilis, pontificatus nostri anno tercio.
Abschr. saec. 14 im Copialbuche des Klosters.
358. — Erzbischof Sigfrid IL schenkt dem Kloster Eberbach eine
von dem bisherigen Lehnsträger Werner von Bolanden
resignirte Rheinau zwischen Hattenheim und Ingelheim. —
Eberbach 1219 April 19.
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia Maguntine sedis
archiepiscopus. Omnibus presentis evi fidelibus et futuri salutem in eo qui est
omnium vera salus. Ea que inter ecclesiasticaa aguntur secularesque personas,
maxime laicales, nisi scripti et testium indiciis roborentur, litem frequenter
ingerunt et raro permanent inconvulsa. — Tenore ergo presentium ad noticiam
volumus pervenire cunctorum, quod cum Wernherus de Bonland consanguineus
noster quandam insulam inter Hattenheim et Ingelnheim sitam olim in feodo
tenuisset a nobis, idem Wernherus in manus nostras resignavit eandem et ecclesie
Eberbacensi donari a nobis postulavit. Ad instanciam igitur ipsius Wernheri
antedictam insulam racione sinceri affectus, quem circa Universum ordinem Cister-
ciensem gerimus, libere et absolute contulimus ecclesie prefate. Ne vero huic
donationi nostre aliquis inposterum quavis occasione presumat obviare, presens
scriptum sigilli nostri impressione fecimus communiri. Sub interminatione ana-
thematis inhibentes, ne quis tenori liberalitatis nostre facto audeat contraire.
Quod si quis attemptaverit, indignationem omnipotentis dei, Petri et Pauli aposto-
lorum eius, beati Martini et excommunicationis nostre sententiam se noverit
incursurum. . Testes de conventu Eberbacensi: Theobaldus abbas, Gebeno prior,
Wigandus subprior, Wigandus cellerarius, Johannes subcellerarius, Gerhardus
sacrista, Eckbertus subsacrista, Gerhardus infirmarius, Bernheimus grangiarius,
Heinricus cantor, Eckehardus succentor. De clericis: Simon et Heinricus notarii,
Alexander, Heinricus. De laicis: Wernherus et Philippus fratres de Bonlant,
Wernherus ringravius iunior, Ulbertus de Schenckenstein, Hartmundus de Asen-
burnen, Conradus de Foro Rudesheim, Egeno de Scarpenstein, Rudolfus ibidem,
Widekinus et Heinricus camerarii et ceteri quam plures.
Acta et data apud Eberbach, XHI. kal. Maii, anno incarnationis domini
MCCXDL, pontificatus nostri anno XVILl.
Im Auszuge gedr. Guden. I, 459; hiervon ist anscheinend die Abschr. bei Schott, U.-B.
der Rheingrafen, und Kindlinger 137, 67, entnommen; Würdtwein, 8. d. IV, 342. Scriba,
Regg. m, 1256, irrig mit April 18; Goerz, Mittelrh. Regg. n, No. 1420; Will II, 171, No. 323.
359. — Papst Honorius III. ninimt das Kloster Eibingen in seines
Schutz und bestätigt dessen Besitzungen zu Geisenheim
und Lorch. — Rom 1219 April 22.
Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus conventui
monasterii in Ibengen salutem et apostolicam benedictionem. Cum a nobis petitur,
Digitized by
Google
254 1219 April 22. — 1219 April 28.
quod iustum est et honestum, tarn yigor equitatis, quam ordo exigit ratimis, ut
id per sollicitudinem officii nostri ad debitum perducatur effectum. Eapropter,
dilecte in domino filie, vestris iustis postulationibus grato concurrentes assensu
personas vestras et locum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum omnibufl
bonis, que impresentiarum rationabiliter possidet aut in futurum iustis modis
prestante domino poterit adipisci, sub beati Petri et nostra protectione susciphnus.
Specialiter autem possessiones in Gisenheim et in Lorcha et alia bona vestra,
sicut ea omnia iuste ac pacifice possidetis, vobis et per vos eidem monasterio
vestro auctoritate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus.
Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis et confirma-
tionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare
presumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli aposto-
lorum eius se noverit incursurum.
Datum Rome apud sanctum Petrum, X. kaL Mail, pontificatus nostri
anno tercio.
Or. im St.-A. Bulle abgefallen. Auf dem Bug links: p. pa.
Vergl. Potthast S. 2088.
360. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster
Mariaehausen nach Einweihung der dortigen Kirche 60 Morgen
Wald im Kammerforst und bestätigt dessen sonstigen Güter-
besitz. — 1219 April 23.
In nomine sancte et individue trinitatis. Stfridus dei gratia sancte Magun-
tine sedis archiepiscopus. Ea, que circa ecclesias dei celebriter aguntur et pie,
sunt ideo committenda scripturis, ne in perversionem illorum posteritatis malignitas
audeat novercari. Tenore igitur presentium cunctis Christi fidelibus innotescat,
quod nos §cclesiam sanctimonialium in Ulenhusen Cisterciensis ordinis et nostre
dyocesis divino freti auxilio dedicavimus et sexaginta iugeribus nostri nemoris in
horwide 1 ) cum pertinentiis et pleno iure dotavimus eandem et exemimus illam
a petitionis impensa, que nobis exigitur in pago Rheni, aliasque dotes et elemo-
sinas ipsi cenobio tunc collatas stabilivimus perpetua firmitate nichilominus
approbantes, quicquid eidem cellj per dominum Cunradum venerabilem ante-
cessorem nostrum fuerat primitus stabilitum 2 ). Ceterum locum ipsum sacramque
\
l ) Ueber diesen sowie sonstigen Erwerb von Parzellen des Kammerforsts vergl. die folgenden
Urk. von 1223 Januar 12, 1232 und 1241 Juli 18. — Nach den Acten besass das Kloster im
Jahre 1806 die das Mariaehauser Feld nördlich berührenden Absplisse des Kammerforsts zur
Gesammtgrösse von 240 1 /« Morgen, deren Hauptmasse die in den angezogenen Urkunden gemachten
Schenkungen bilden mögen. Begrenzt war der Mariähauser "Wald nördl. vom Kammerforst,
östl. vom Büdesheimer "Wald, südl. und westl. vom Klosterfelde. Im Staatsarohiv befindet sich
eine grosse, genau ausgeführte Karte des Grundbesitzes von Mariaehausen aus dem Jahre 1706;
in derselben sind die durch die angeführten Urk., insbesondere die von 1241 erworbenen Parzellen
genau markirt, aber wohl nicht auf Grund alterer Ueberlieferung, sondern, wie es vielmehr
scheint, als eine nach den, aus den Urk. entnommenen Bestimmungen damals entworfene Recon-
struction. Eine zweite, von dem Geometer Trautner 1758 gezeichnete Karte der Klosterlftndereien
richtet sich genau nach dieser älteren Karte. — Die Karten von 1708 bezw. 1758 nennen die
Parzelle Horwiedt, jetzt lautet der Name Horwitt.
') Yergl. die Urk. des Erzb. Conrad I. von 1189 April 9, No. 288.
Digitized by
Google
1219 April 23. — 1219 August 9. 255
congregationem eiusdem in nostram protectionem suscepimus universa bona, que
nunc iuste possidet aut in posterum sünili titulo poterit adipisci, metropolitice
auctoritatis patrocinio supponentes. Inde est, quod sub interminatione anathematis
districtissime prohibemus, ne ulla ecclesiastica secularisve persona ecclesie prefate
gravis aut iniuriosus existat aliqua temere inpugnando, quibus rationabiliter est
functura. Quod si quis attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei
et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, beati Martini et excommunicationis
nostre sententiam se noverit incursurum. Ut autem ratissimum sit hoc scriptum,
tarn sigilli nostri munimen addidimus quam testes, qui aderant, iussimus adnotari,
quorum nomina sunt hec: Hertwinus abbas sancti Thisboti, Heinricus Pinguensis
prepositus, Arnoldus decanus sancte Marie ad gradus, Arnoldus et Dietericus
de Gotestal prepositi et Ibingen, Johannes Nuhusensis decanus, Helwicus de Lorcha,
Reinhardus de Rudensheim, Petrus de Altavilla, Herbordus de Trehtingishusen
plebani. GisUbertus de Rudensheim et Cunradus filius eius, Cunradus de Foro,
Embricho Vulpis, Hertwicus Juncfrowa, Hertwinus albus, Herbordus rufus, Dudo
de Waldeke, Georgius de Trehtingishusen et alii quamplures tarn clerici, quam
laici fide digni.
Acta sunt hec incarnationis dominice anno M°.CC°.XIX ., IX. kal. Maii,
indictione VH a , pontificatus nostri anno octavodecimo.
Or. im St.-A. Das an rothgelben Seidenschnüren hangende S. des Erzbischofs in braunem
W. ist im Ganzen gut erhalten. Ueber den Schreiber der Urk. vergl. die Bemerkung zu der
vorstehenden Urk. von 1217, No. 344.
Gedr. Bodmann S. 485. Goerz, Mittelrh. Regg. II, 1421 ; Will n, 171, No. 324.
361. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestimmt das von dem Propste
zu 8. Victor zu Mainz bei Besetzung der Pfarrei zu Winkel
einzuhaltende Verfahren. — Mainz 1219 August 9.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Universis Christi
fidelibus hoc scriptum visuris in salutis auctore salutem. Cum in negotiis scru-
pulum habentibus aut forsitan habituris plurimum expediat ad certitudinis cal-
culum perveniri, oportet etiam, ut cum perventum fuerit ad eundem, scriptis et
testibus tractata series roboretur. Equidem vacante nuper ecclesia de Winkelo
super iure ac modo collationis eiusdem inter dilectos filios Cristanum sancti
Victori8 prepositum suumque capitulum et parrochiales loci controversia verte-
batur, que de consensu partium nostro fuit commissa iudicio atque taliter diffinita.
Factum prepositi C, quod fecit circa Ludewicum sacerdotem, stabit ad presens.
Deinceps autem quandocumque vacare parrochiam contigerit prelibatam, idem
prepositus Tel si quis suus fuerit successor eam alicui, qui sit de gremio ecclesie
sancti Victoria, pro sua conferet voluntate. Si vero ille, cui oblata fuerit, ipsam
recipere recusarit, prepositus unum de ipsa ecclesia scilicet sancti Victoris et
alium honestum clericum extra et capitulum unum ex ipsis et alium extra
assument et in salutem animarum ipsorum committetur eisdem, ut unum de
capitulo excluso omni malo ingenio ad parrochiam denominent prelibatam, quem
et ecclesie sancti Victoris et parrochig crediderint expedire. Hii quatuor vel
saltem tres si in aliquem concordarint, prepositus eum sine omni contradictione
Digitized by
Google
256 1219 August 9. — 1219 November 3.
ad illam parrochiam investiendum archidiacono presentabit. Si autem plores ab
ipsie fuerint nominati, prepositus eam conferet illi, de cuius ideonitate potior spea
habetur. Item si vel hie vel ille ipsarn reeipere omnimodis contradicet, prepositus
eam honeste persone cuicumque voluerit, que ibidem faciat residentiam, liberam
conferendi habeat potestatem, ita tarnen, quod quotienscumque ipsam postmodum
vacare contingat, modus conferendi ut predictum est per omnia conservetur. 8ub
interminatione igitur anathematis inhibemus, ne ulla ecclesiastica secularisve per-
sona ordinationem hanc presumat infringere vel ei ausu temerario contraire.
Quod si quis attemptaverit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et
Pauli apostolorum eius, beati Martini et exeommunicationis nostre sententiam se
noverit ineursurum. Testes sunt: Bobbo decanus, Godefridus custos, Heinricus
archipresbiter maioris ecclesie, Walterus decanus, Arnoldus scolasticus, Pridericus
saneti Petri, Johannes decanus, Bimundus scolasticus, Reinherus saneti Stephani,
Arnoldus decanus, Ulricus scolasticüs, Alexander custos, Ortwinus plebanus saneti
Victoris, Gerhardus decanus, Reinoldus cantor, Wernherus sanete Marie in campis,
Arnoldus decanus, Berwelfus cantor, Wigandus sanete Marie ad gradus, Dimarus
decanus, Benedictus custos, Ludewicus saneti Johannis et quamplures alii canonici
Maguntini.
Acta sunt hec anno incarnationis domini M .CC°.XIX°. Data Magernde
Y. idus Augusti, pontificatus nostri anno oetavo deeimo.
Zwei Originalausfertigungen im St.-A., von verschiedenen Händen geschrieben. An beiden
Exemplaren ist das an Schnüren angehängt gewesene 8. des Erzbischofs verloren.
Gedr. Joann. II, 595, mit Beschreibung des damals noch erhaltenen Siegels des von ihm
abgedruckten Exemplars. (Nach dieser Angabe von Joannis gibt Roth I, S. 325, das Regest
dieser Urk. „ex orig. mit Ovalsiegel in rothem W. an roth und weiss seidenen Fadenbündeln*.)
Bodmann, der 1801 den Abdruck in seinem Handexemplar von Joann. mit dem Or. collationirte,
sah das Siegel gleichfalls noch und berichtigt die Beschreibung desselben bei Joann. dahin, da»
es nicht an rothen und weissen, sondern an rothen und gelben Schnuren von Floretseide hänge
und von einem anderen Stempel sei, wie ein Siegel aus dem Jahre 1212.
Scriba, Regg. HI, 1257; Will H, 178, No. 333.
362. — König Friedrich IL schenkt dem Deutschorden die Kapelle
zu Rödelheim mit allem Zubehör. — Nürnberg 1219 November 3.
Friderictis seeundus divina favente dementia Romanorum rex senper
augustus et rex Sicilie. Inter varia humane sollicitudinis exercitia ea nobis proficere
ac prevalere ad anime salutem confidimus, que Christiane religioni de dementia
nostra conferimus et ecclesiis ac religiosis personis ad fidem catholicam amplian-
dam misericorditer elargimur. Ea igitur consideratione indueti notum faeimus
tarn presentibus quam futuris, quod nos attendentes religionem et honestatem
fratrum hospitalis sanete Marie Theotonicorum in-Jherusalem, pro remedio quo-
que anime nostre et divorum augustorum felicis memorie patris et matris nostre
ipsi hospitali et fratribus ibidem deo militantibus damus et regio munimine in
perpetuum confirmamus cappellam in Rutilnheim cum dote, deeimis et maneipiis
utriusque sexus et omnibus iustitiis seu rationibus, que ad cappellam pertinere
noseuntur, ut ad proprios usus et utilitates predicti hospitalis fratres ipsi eamdem
cappellam cum omnibus iustitiis et rationibus suis de cetero teneant et possideant.
Digitized by
Google
0. D. 1219-1259. - 1220 Mai 25. 257
Statuentes et presentis privilegii auctoritate mandantes, ut nullus sit, qui de ipsa
capeUa deinde prenotatum hospitale impedire aut molestare presumat. Quod qui
presumpserit, iram dei omnipotentis et indignationem celsitudinis nostre se eentiat
graviter incursorum. Ut autem hec nostra donatio et confirmatio firma permaneat,
presens inde Privilegium fieri fecimus sigillo nostre magnificenoie roboratum.
Huius rei testes sunt: Evirhardus Salseburgensis archiepiscopus, Sifridus Augustensis
episcopus, Otto Frisingensis episcopus, Engilhardus Nivenburgensis episcopus,
Odacrius Boemomm rex, Liupoldus dux Austrie et Stirie, Bemardus dux Carinthie,
Hermannus marchio de Baden, Evirhardus comes de Helfinstein, Conradus
burgravius de Nurenberc, Anseimus marscalcus de Justingen, Wernherus dapifer
de Bollandia, Philippus frater eius et alii quamplures.
Signum domini Friderici dei gracia Romanorum regis semper augusti (L. M.)
et regis SiciUe.
Ego Conradus Metensis et Spirensis episcopus, imperialis aule cancellarius,
vice domini Sifredi Maguntine a ) sedis b ) archiepiscopi et totius Germanie archi-
cancellarii recognovi.
Acta sunt hec anno dominice incarnatioms millesimo ducentesimo nono
decimo, indictione octava, regnante domino Friderico Romanorum et Sicilie rege
semper augusto, anno Romani regni eius in Germania septimo et in Sicilia
vicesimo secundo. Datum apud Nurenberc, tertio nonas Novembris.
Or. im 8t.-A. Majestätssiegel in rothem Wachs und an rothen Seidensohnüren wohlerhalten.
Gedr. Böhmer, C. <L Moenofr. 29; Hennes, C. d. ord. Teut. I, 41; Huillard-BreTiolles I, 697.
Yergl. Fieker (Böhmer), Regg. No. 1067; Soriba, Regg. n, 329.
363. — Graf Dither von Eatzenelnbogen bekundet den Verkauf
eines Weinbergs bei Speie an das EL Eberbach. — 0. D.
1219—1259.
Ditherus comes de Eazzenelenbogen. Tenore presentium protestamur, Hart-
libum de Speia hominem nostrum de consensu et bona voluntate nostra vineam
suam que dicitur hunolt sitam apud Speiam Eberbacensi ecclesie pro XXX* marcis
vendidisse iure perpetuo possidendam. Recognoscimus eciam prefatum H. ex
nostra benivolentia corpore et rebus liberum a nobis et absolutum ita dumtaxat,
ut plenam habeat potestatem, quicquid de se vel bonis suis tarn mobilibus quam
inmobilibus voluerit ordinäre. Et quia nos hoc gratum et ratum habemus,
presens scriptum inde fieri et sigillo nostro fecimus communiri
Abschr. im OouL mem. ET, 78.
364. — Eönig Friedrich IL schenkt dem Erzbischofe Sigfrid IL von
Mainz den Berg Tiefenthal bei Lahnstein mit der dortigen
Silb ergrübe. — Speler 1220 Mai 25.
Fridericus dei gratia Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie uni-
vertds inspectoribus huius scripti gratiam suam et omne bonum. Cum ea, que
sereni predecessores nostri felicium recordationum imperatores et reges circa
») Sifridi Magontinensis Böhmer.
b ) sedis fehlt bei Böhmer.
Codex dlpL N»m. I,i. 17
Digitized by
Google
258 1220 Juni 30. — 1220 Juli 4.
fideles eorum principes munifica olim liberalitate fecerint, nos stabilire deceat et
augere, ut crescente in principibus favore nostro propagetur in nobis ipsorum
devotio atque fides, recognoscimus et presentibus litteris protestamur, quod
montem diefendal prope Logenstein, cuius fundi proprietas est ecclesie Maguntine,
in quo argenti fossio est reperta, venerabili et dilecto principi nostro Sifrido
archiepiscopo Maguntino concessimus antiqua eius privilegia mutantes, in quibus
regalis largitas eiusdem ecclesie archiepiscopis concessit in fundis archiepiscopatos
omnia era*) inventa vel invenienda. Eapropter sub gratie nostre mandamus
optentu districte vetantes, ne quis in predicto monte presnmat memoratum
archiepiscopum usurpatione aliqua impedire. Qnod si quis violenter attemptaverit
et inique, reus lese magestatis existat.
Datum Spiree, VJLLL kal. Junii, indictione octava.
Absohr. im Lib. reg. eool. Mag. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im KreiaarohiT sa
"Würzburg.
Hiernach gedr. Guden. I, 465, mit unrichtigem Jahre 1219; Huillard 1,788; yergl. Böhmer
No. 852; Bodmann S. 740; 8criba.ni, 1267, irrig mit Mai 21; Will n, 176, No. 352.
365. — Rechtsspruch des Erzbischofs Sigfrid IL von Mainz über die
Dispositionsfähigkeit der Hörigen, veranlasst durch die
Klage des Bitters Heino gegen das Kloster Eberbach,
welchem Wetzelo und Damburgis von Kiedrich ihr beweg-
liches Eigenthum geschenkt hatten. — 1220 Juni 30.
Testes: Gerardus vicedominus de Wormatia, qui fuit lator sententie, et filius
ipsius sororis Gerardus, Arnoldus ad Quercum, Budolfus officiatus, Bertholdus
officiatus, Bertholdus avunculus eius, Fridericus Judeus et ceteri quamplures
autenticL
Actum anno domini M°,CC°,XX., in commemoratione beati Pauli, pontifi-
catus anno nono decimo.
Or. im 8t.-JL Das beschädigte S. des Erzbiflchofe hangt an einem Pergamentstreifen.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 221. Will n, 177, No. 359.
366. — Werner IIL vonBolanden, kaiserlicher Truchsess, überlässt
dem Propste Christian und dem Stifte S. Victor sein von
diesem Stifte herrührendes Lehen zu Winkel, nachdem
seine Afterlehnsträger Dudo von Waldeck und Symon
von Rüdeßheim ihm dasselbe zu diesem Zwecke resignirt
hatten und er sowohl wie auch die Afterlehnsträger durch
Ueberweisung einer Weinrente zu Winkel entschädigt
waren. — Mainz 1220 Juli 4.
Wernherus de Bonlanden imperialis aule dapifer. Ne gestarum rerum series
ignorantie tenebris involvatur, earum processum vivacis scripti testimonio expedit
commendari testium etiam munimine accedente. Universis igitur Christi fidelibus
tarn presentis etatis quam future posteritatis, quos presens scriptum contigerit
intueri, cupimus esse notum, quod Dudo de Waltekke et Symon, filius Symonis
*) era fehlt bei Ghiden.
Digitized by
Google
1220 Juli 4. — 1220 (Juli 4). 259
de Rudensheim, quoddam feudum in Winckele in manus nostras, quoniam illo
ä nobis infeudati fuerant 1 resignarunt. Nos quoque coram domino . nostro Sige-
frido, archiepiscopo Maguntiuo, in orto ipsius cognato nostro Christiano, ecclesie
Bancti Victoria prepoeito, a quo nos habuimus, resiguavimus idem feudum. Ipse
vero prepositus de coniventia archiepiscopi ecclesie sancti Yictoris feudum contulit
rerignatum in perpetuum possidendum. Ecclesia quoque predicta duas carratas
vini hunici ante torcular Winkele predicto Dudoni et cognato suo Symoni in
restaurum feudi resignati annuatim dare promisit. Quas cognatus noster sepe-
dictus prepositus nobis feudali iure concessit et nos easdem sepedicto Dudoni et
suo cognato concessimus consequenter. Ne autem series talis possit aliquatenus
immutari, scriptum presens sigillo nostro tradidimus communitum. Testes huius
rei sunt hii: Bobbo maior prepositus, Buthardus decanus maior, Gerbodo ecclesie
sancti Petri prepositus, Arnoldus Treverensis archidiaconus et ecclesie maioris in
Magontia canonicus, Heroldus et Fridericus de Yirneburc, maioris ecclesie canonici,
Arnoldus decanus, Ulricus scolasticus, Cuno cantor, Alexander custos, Godeboldus,
magister Fridericus, Albero, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus canonici
ecclesie sancti Yictoris. Laici: Cunradus camerarius civitatis Maguntine, Eber-
hardus filius Arnoldi Bufi, Ulbertus de Sunnenberc, Henricus de Oggeoheim,
Embercho de Sowelnheim, Hugo de Lorcha, Hertwicus Wederscelle, Mengotus
et Hertwicus de Rudensheim, Wilhelmus de Turri, Arnoldus et frater suus,
Vrolich de Spanheim et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice mcarnationis millesimo CC°.XX°, indictione Yttt,
IUI nonas Julii.
Nach Bodmann's Collation des Or. in seinem Handexemplar von Joann. II, 696*).
Abechr. im Copialbuche des Stifts S. Victor, St.-A. Darmstadt, I, foL 14'.
367. — Werner III. vonBolanden, kaiserlicher Truchsess, überlässt
dem Propste Christian und dem Stifte S. Yictor zu Mainz
sein von diesem Stifte relevirendes Lehen zu Winkel,
welches ihm der bisherige Afterlehnsmann Conrad yon
Büdesheim resignirt hatte, gegen eine Weinrente zu Rüdes-
heim. — Mainz 1220 (Juli 4) 1 ).
Wernherus de Bonlanden imperialis aule dapifer. Ne gestarum rerum series
ignorantie tenebris involvatur, earum processum vivacis scripti testimonio expedit
commendari testium eciam munimine accedente. Universis igitur Christi fidelibus
») Mit dem Vermerk: Collat. cum or. d. 23. Mart. 1799.
*) Die soweit wie möglieh wörtliche Uebereinstimmung dieser Urkunde mit der vor-
stehenden und den folgenden, die wenigstens theilweise Uebereinstimmung der Zeugen, sowie
der Zusammenhang der in diesen Urkunden verhandelten Geschäfte läset annehmen, dass auch
die hier beurkundete Verhandlung am 4. Juli, und zwar nach Erledigung der vorstehenden
im Laufe des Tages, am Abende stattfand. Sodann fällt der 4. Juli im J. 1220 auf einen
Sonnabend, der in der Urk. ausdrücklich als Tag der Verhandlung bezeichnet wird. Da
nun die vorliegende Urk. kein Tagesdatum erhielt, während sich in den beiden anderen die
bestimmte Datierung 110 nonas Julii findet, scheint es, dass die spät am Tage, cum iam respere
oantarentur, geführte Verhandlung die gleichzeitige Ausfertigung der Urkunde nicht mehr suliess,
diese vielmehr erst später erfolgte.
17*
Digitized by
Google
260 1220 (Juli 4). — 1220 Juli 4.
tarn presentis etatis, quam future posteritatis, quos presens scriptum contigerit
intueri, volumus esse notum, quod Cunradus de Rudensheim feudum quoddam in
Winkele, quo Cunradus Vrenkeswin ab ipso fuerat infeudatus, in manus nostras,
quoniam illud a nobis habuit, resignavit. Nos quoque in claustro maioris ecclesie
Maguntine quodam sabbato, cum iam vespere cantarentur, cognato nostro Cristiano,
ecclesie sancti Victoria preposito, a quo nos habuimus, resignavimus idem feudum.
Ipse vero in restaurum feudi a nobis resignati duas carratas vini, quas Gfode-
boldus, ecclesie sancti Yictoris canonicus, de decima in Rudensheim preposito
attinente sua pecunia compararat et ecclesie contulerat iam prefate, ad preces
ecclesie nobis feudali iure concessit, in quarum restaurum rependit ecclesie
feudum a nobis Winkele resignatum. Ne autem series talis posset aliquatenus
inmutari, scriptum presens sigillo nostro tradidimus communitum. Testes kuius
rei sunt hü: Ruthardus decanus maioris ecclesie, Fridericus de Virneburc,
Henricus de Selse canonici eiusdem ecclesie, Arnoldus decanus, Ulricus scolasticus,
Cuno cantor, Alexander custos, Wortwinus plebanus, Ditericus, Godeboldus,
magister Fridericus, Albero, Sigefridus, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus,
Herbordus canonici santi Victoris. Laici: Wernherus et filius suus Gernodus,
Petrus de Geispudesheim, Henricus de Clingen, Godeboldus de Wizenowen,
Gerlacus de Steden, Arnoldus de Wisebaden et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo vigesimo,
indictione octava.
Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das noch von Bodmann gesehene S. des Aus-
stellers hing an Schnüren von rother, gelber und grüner Seide.
Gedr. Joann. II, 699. Vergl. Bodmann's Collation von 1799 März 28.
368. — Propst Christian von 8. Victor zu Mainz bekundet, dass
Werner III. von Bolanden und seine Afterlehnsleute Dudo
von Waldeck und Symon von Rüdesheim ihm und seinem
Stifte ein von demselben rührendes Lehen zu Winkel über-
lassen und durch eine Weinrente daselbst entschädigt
seien. - Mainz 1220 Juli 4.
Cristianus dei gratia sancti Yictoris prepositus. Ne rerum gestarum series
per annorum decursum ignorancie tenebris involvatur, earum processum vivacis
ßcripti testimonio expedit commendari testium eciani munimine accedente. Uni-
versis igitur Christi fidelibus tarn presentis etatis quam future posteritatis, quos
presens scriptum contigerit intueri, cupimus esse notum, quod Dudo de Walthecken
et Symon, filius Symonis de Rudenszheim, quoddam feodum in Winckela in
manus cognati mei Werneri de Bolandia, quoniam eodem ab ipso infeodati
fuerunt, resignarunt. Predictus quoque cognatus noster W., cum feodum preno-
minatum haberet a nobis, idem nobis coram domino nostro Siffrido, archiepiscopo
Moguntino, in orto ipsius publice resignavit, quo facto nos de conniventia archie-
piscopi resignatum feodum ecclesie sancti Yictoris ad prebendas fratrum contu-
limus in perpetuum possidendum. Ecclesia quoque predicta duas carratas vini
hunici in restaurum feodi resignati ante torcular Winkela predicto D. et cognato
Digitized by
Google
1220 Juli L — 1220 (Juli 4). 261
suo S. annuatim dare promisit, quas sepedictus cognatus noster W. a nobis
feodali iure recepit et ipsi receperunt conaequenter ab ipso. Insuper eciam bona,
que XÜ. marcis poterant comparari, quas sepedicta ecclesia dedit eisdem. Ne
autem series talis posset aliquatenus inmutari, scriptum presens sigillo nostro
tradidimus communitum. Testes autem huius rei sunt hii: Bobbo maior prepo-
situs, Ruthardus decanus maior, Gerbodo ecclesie sancti Fetri prepositus, Arnoldus
Trevirensis archidyaconus et ecclesie maioris in Moguncia canonicus, Heroldus et
Fridericus de Virneburch maioris ecclesie canonici, Arnoldus decanus, Ulricus
scolasticus, Cuno cantor, Alexander custos, Godeboldus, magister Fridericus,
Albero, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus canonici sancti Victoris. Laici:
Cunradus camerarius civitatis Moguntine, Eberhardus filius Arnoldi Rufi, Ulbertus
de Sunnenberch, Heinricus de Oggenheim, Embercho de Sowelnheim, Hugo
de Lorcha, Hertwicus Wederscelle, Meingotus et Heinricus de Rudensheim,
Wilhelmus de Turri, Arnoldus et frater suus Ulrich de Spanheim et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo CC°.XX°, indictione Vttt,
ÜÜ. nonas Juli.
Absohr. im Copialbuche des Stifts S. Victor, 8t.-A. Darmstadt, I, fol. 14.
Nach dem wohl als verloren zu betrachtenden Or. gedr. Joann. n, 595, mit Beschreibung
des angehängten S. in rothem W.
369. — Christian, Propst des Stifts S. Victor zu Mainz, bekundet
den zwischen seinem Stifte und Werner III. von Bolanden
erfolgten Tausch der Zehnten zu Rüdesheim und "Winkel.
— Mainz 1220 (Juli 4).
Cristianus dei gracia ecclesie sancti Victoris prepositus. Ne rerum gestarum
series per annorum decursum ignorantie tenebris involvatur, earum processum
vivacis scripti testimonio expedit commendari testium eciam munimine accedente.
Universis igitur Christi fidelibus tarn presentis etatis, quam future posteritatis,
quos scriptum presens contigerit intueri, cupimus esse notum, quod Cunradus
de Rudensheim feudum quoddam in Winkele, quo Cunradus Vrenkeswin ab ipso
fuerat infeudatus, in manus cognati nostri Wernheri de Bonlanden, a quo et ipse
Cunradus de Rudensheim illud habuit, resignayit. Predictus quoque noster cognatus
Wernherus, cum feudum predictum haberet a nobis, idem nobis in claustro
maioris ecclesie, cum iam vespere cantarentur, quodam sabbato resignavit. Nos
vero cognato nostro sepedicto in restaurum feudi resignati duas carratas vini,
quas Godeboldus ecclesie sancti Victoris canonicus de decima in Rudensheim sua
pecunia compararat et ecclesie contulerat iam dicte, ad preces ecclesie concessimus
iure feudali, in quarum restaurum rependimus ecclesie feudum predictum nobis
Winkele resignatum. Ne autem series talis posset aliquatenus immutari, scriptum
presens sigillo nostro tradidimus communitum. Testes huius rei sunt hii: Ruthardus
decanus maioris ecclesie, Fridericus de Virneburc, Henricus de Selsa canonici
eiusdem ecclesie, Arnoldus decanus, Ulricus scolasticus, Cuno cantor, Alexander
custos, Wortwinus plebanus, Ditericus, Godeboldus, magister Fridericus, Albero,
Sigefridus, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus, Herbordus canonici sancti
Digitized by
Google
262 1220 November 5. — 1220.
Victoria. Laici: Wernherus et filius suus Geraodus, Petrus de Geisbfidesheim,
Henricus de Clingen, Godeboldus de Wizenowen, Gerlacus de Steden, Arnoldus
de Wisebaden et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo vigesmra,
indictione octava.
Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das abgeschnittene 8. des Ausstellers hing an
Schnüren von rother, gelber und grüner Seide.
Gedr. Joann. II, 598.
370. — Papst Honorius III. bestätigt dem Stifte S. Maria zu den
Greden die demselben vom Erzbischofe von Mainz ertheilte
Befreiung der Güter im Rheingau. — Im Lateran 1220 November 5.
Honorius episcopus servus servorum dei. Düectis filiis capitulo sancte Marie
ad gradus Maguntine salutem et apostolicam benedictionem. Cum a nobis
petitur, quod iustum est et honestum, tarn vigor equitatis quam ordo exigit
rationis, ut id per sollicitudinem officii nostri ad debitum perducatur effectum.
Eapropter, dilecti in domino filii, vestris iustis postulationibus grato concurrentes
assensu concessionem libertatis et emunitatis super bonis vestris in Rinichgowe
vobis a venerabili fratre nostro . . Maguntino archiepiscopo capituli sui acce-
dente consensu factam sicut est iusta auctoritate apostolica confirmamus et
presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat,
hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire.
Si quiß autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei ac
beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum.
Datum Laterani, nonis Novembris, pontificatus nostri anno quinto.
Or. im St-A. Die an rothen and gelben Seidensohnüren hängende Balle ist am Bande
durch Feilen beschädigt Aof dem Bog links G.
Absohr. im Copiar saec. 13 des Stifts zu Darmstadt.
Auszug bei Bodmann Si 757; vergl. Potthast No. 6991a.
37L — Kloster Rupertsberg gibt dem Sigebert ein Gut zu Walluf
in Pacht — 1220.
Anno incarnationis dominicg millesimo CCXX concessimus Sigeberto predium
agrorum in WauldaflSn.
Auszug im Bupertsberger Traditionsbuoh fol. 51.
372. — 1220.
Egeno miles und Rudolphus de Scarpenstein.
Bodmann S. 353.
373. — Eberwin von Cransberg, Burggraf zu Friedberg, und Abt
Hugo von Schlüchtern vergleichen sich bei dem Tausche
des Hofes Wisenbach über den zu dem Hofe gehörigen
Zehnten und die Güter zu Erlenbach. — 1220.
Eberwinus de Cranchesberc burggravius regie civitatis in Frideberc omnibus
presentem paginam inspecturis salutem. Noverint universi, quod pro concambio
ville in Wisenbach et aliis attinentibus mediante Eberwino villico de Wirene
Digitized by
Google
1220. — O. D., 1220-1224 März 24 (1222 Anfang Mai). 263
inter hob et abbatem H. necnon et totum Solitariensem conventum amicabilis
facta est compositio. Ita dumtaxat, ut bona in Erlebach ipsorum usus remittamus
et pro reliquis V. marcas ipsi conventui persolveremus omni actione, quam pro
decima in Wisenbach adversus ipsum conventum habebamus, postposita. In quibus-
cumque autem ecclesiam Solitariensem leseramus vel damnificaveramus, ipse
conventus nobis condonavit. Ne vero factum istud deperire valeat in futurum,
litterarum et sigilli nostri testimonio communimus.
Acta ab incarnatione domini M°CC .XX°. Testes: Polgerus plebanus in
Bamundes, Wigandus diaconus, Heinricus miles de Selbolt, Ludewicus miles
de Sl&there, Harpertus et Eunradus cives de Geilnhusen.
Or. im St.-A. zu Marburg. An Pergamentstreifen hängt das 8. des Ausstellers, dreieckig,
in braunem W.; im Schilde der nach r. gewendete Reichsadler, darunter der nach r. schreitende
Kranich; Umschr.: f S. Eberwini. Gruis. burggravii. i. Fridebc. — Dass dieser Eberwin von C.
noch identisch ist mit dem später, etwa seit 1249 auftretenden Burggrafen gleichen Namens, ist
wohl nicht anzunehmen.
Zur Sache vergl. die bezügl. Urk. No. 342, 378; hess. Arch. N. F. m, 286.
374. — Die mit Dietrich von Heinzenberg wiederverheirathete Wittwe
Philipps von Bolanden wird zur Herausgabe der Burg
Ehrenfels an den Erzbischof Sigfrid IL von Mainz ver-
urtheilt. — 0. D., 1220—1224 März 24 (Mainz? 1222 Anfang Mai).
Notum sit omnibus presens scriptum intuentibus, quod dominus S. Moguntine
sedis archiepiscopus in iudicio coram domino Th. Trevirorum archiepiscopo, qui
ad mandatum domini H. regia Romanorum iudicio presidebat, constitutus et
eentenciam dictante comitem de Diesche avocatum habuit, per quem suum
avocatum conquestus est de uxore Ph.*) de Bonlandia, quod violenter detinuit
res ecclesie, videlicet castrum in Erenvaüs, quod castrum Ph. de Bonlandia
construxerat nomine ipsius archiepiscopi et cum rebus suis et cum auxilio
hominum suorum tempore, quo idem Ph. fuit officialis dicti archiepiscopi, et in
tennino ad idem officium spectante. Ex parte opposita in eodem iudicio conparuit
vir nobilis Th. de Heinisberch et quesivit in sentencia, si pro dicta domina uxore
eua deberet ibidem in iudicio respondere, cum eius esset maritus et procurator,
quod sentenciatum est ei bene licere et debere facere. Archiepiscopus vero per
sentenciam episcoporum, comitum, nobilium, qui in eodem iudicio interfuerunt,
obtinuit, quod dominus rex deberet eum inducere in talem possessionem, de qua
dictus officialis suus eiecerat eum infra terminum sui officii. Cui archiepiscopo
dominus rex nuntium suum assignavit, qui eundem induceret secundum quod
sentencia dictaverat Cuius rei testes sunt: venerabües domini Th. Trevirorum
archiepiscopus, C. Metensis et Spirensis, Augustensis, Herbipolensis, Tridentinus
episcopi, quorum sigilla huic notule sunt apposita. Huius facti sunt eciam plures
testes: G. comes de Diesche, comes de Dielingen, comes de Erfurde. Nobiles
quoque: Gerardus de Eppenstein, S. de Bunkel et alii tarn nobiles quam
ministeriales, Fr. de Eeilberowge, ringravius, W. de Boinlandia.
Or. zu München. An der Urkunde hingen, wie die Siegeleinschnitte zeigen, ursprünglich
neun Siegel, von welchen fünf in Bruchstücken erhalten sind, und zwar an enter Stelle da«
a ) quondam Philippi bei Quden. ist willkürliches Einschiebsel.
Digitized by
Google
264 1221 Mai. — 1221 Juni 22.
MajestAtssiegel des Königs, grösseres Bruchstück, an zweiter Bruchstück des Siegels eines Bischöfe,
wohl Dietrichs von Trier; an sechster Stelle das des Bischofs Sifrid von Augsburg, Bruchstück,
yon der Umschrift erhalten : f Sifridus — ; an achter Stelle unbedeutendes Bruchstück, an neunter
das des Bischofs Adelpret von Trient, grösseres Bruckstück, Umschr. — Tridentine ecclesie. Die
erhaltenen Siegelbruchstücke hangen an Pergamentstreifen und sind von demselben braunen W.
Absohr. in No. 20 der Mainzer Bücher, Kreisarchiv Würzburg.
Kaoh letzterer Abschr. gedr. Guden. II, 57; Auszug bei Kremer, Gesch. der Grälen
yon Sponheim 54. Vergl. Böhmer-Fioker, Regg. No. 3871.
Obige Datierung nach Massgabe des Todestages des Bischofs Conrad EI. von Metz und
Speier, Böhmer, Font. IV, 319. Sichere Bestimmung der Ausstellungszeit ist nicht wohl möglich,
am wahrscheinlichsten ist die von Ficker a. a. O. begründete Annahme, dass das Gericht auf
dem Zuge des Königs nach Aachen zur Krönung [am 8. Mai 1222] und in Mainz, nicht aber
bei der Rückkehr stattfand. — "Weidenbach in dem Beiblatt zum Amtsblatt yon Rüdesheim 1857
erklärt die Urk., deren Original ihm übrigens nicht bekannt war, für gefälscht. Auf die hierfür
angeführten Gründe einzugehen, ist wohl nicht erforderlich. Auch Will, welcher sich in dem
Aufsatze „Der Mausethurm bei Bingen", Monatsschrift für Rhein. Westf, Geschichtet L, S. 210,
mit der Urk. beschäftigte, kannte das Or. nicht. Im Gegensatze zu Weidenbach halt Will die
Urk. für acht und glaubt, „dass sich die meisten Bedenken und Einwendungen durch die*
„Annahme beseitigen lassen, dass wir es nur mit einem sehr verdorbenen Text zu thun haben,*
„der nicht nach einem Original gegeben wurde (was Weidenbach auch hervorhebt), sondern*
„nach einer Handschrift, die an den gröbsten Fehlern litt. Dieselben sind zum Theil der Art,*
„dass der unvorsichtigste und plumpste Fälscher sie zu begehen sich jedenfalls gehütet haben*
„würde." Diese Ausführungen von Will, welche auch noch in den Mainz. Regg. H, 183,
No. 427, aufrecht erhalten werden, sind in allen ihren Einzelnheiten, auch bezüglich des Copiars,
welchem Gudenus die Urk. entnahm, nicht minder unbegründet wie jene von Weidenbach;
ausserdem ist der Druck bei Guden. im Ganzen fehlerfrei.
375. — Abt Wilhelm von Clairvaux bekundet, dass das Kloster
Gottesthal seine sämmtlichen Besitzungen zu Speie dem
Kloster Eberbach für achtzig Mark verkauft hat — 1221 Mai.
Zeugen: Haimo abbas de Fonteneto, Heinricus abbas de Claustro, Cristianus
abbas de Sconagia, Philippus abbas de Ottyrburc, Henricus grangiarius de Claustro,
Alexander ibidem monachus, G-ebeno prior de Eberbach, Erkinbertus cellerarius
maior, Heroldus, Nibelungus, Cunradus de sancto Stephano, Gerardus sacrista.
De conversis: Ebirardus de Birke, Heinricus de Gebenbrunnen, Heinricus de Sande,
Anshelmus de Hademar, Wigandus de Haselach grangiarum magistri et Franco
ceterique quam plures autentici tarn de monachis quam de fratribus.
Actum anno gratie M°CC°.XXI ., mense Maio, tempore quo cepit abbatizare
dominus Cunradus Ebirbacensis abbas.
Or. im St.-A. Die angehängt gewesenen S. der Aebte yon Clairvaux, Eberbach und
Gottesthal sind verloren.
Absohr. Ocul. mem. II, 77.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 225; Beyer, M. TJ.-B. HL, 147.
Vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 527; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 1536.
376. — Die Mainzer Richter verurtheilen benannte Personen zur
Zahlung des Zinses von einem Weinberge zu Oberlahnstein
an das Stift S. Peter zu Mainz, den der Canonicus Heinrich
von Lahnstein dem Stifte zu seinem Anniversar vermacht
hatte. — Mainz I22i Juni 22.
Iudices sancte Maguntine sedis. Universis Christi fidelibus hoc scriptum
visuris salutem in salutis auctore. Constitutis coram nobis magistro Arnoldo,
Digitized by
Google
1221 Juni 22. - 1221. 265
gancti Petri canonico et sindico, ex parte una et Adolfo et Henrico fratre eius
ex altera, A. sindici sancti Petri propositum fuit coram nobis, quod predicti
fratres et heredes eorum capitulum sancti Petri annuo quodam censu spoliarent,
cuius summa continet IX. uncias Maguntine monete dandas de quadam vinea
in Logenstein sita, quam confrater eorum Heinricus nomine de Logenstein bone
memorie legavit eidem in anniversario eiusdem a predictis heredibus singulis
annis solvendis (sie!). Ex parte adversa responsum fuit in hunc modum, quod
progenitores eorundem quandoque quasdam vineas habuissent, de quibus capitulo
sancti Petri Maguntie IX. uncias Moguntine monete singulis annis persolvissent.
Sed quoniam pars illarum vinearum eis esset subtraeta, censum memoratum
persolvere non tenerentur, maxüne cum consensu capituli dictus census esset
minoratus circa summam II. sol. Colon. Ad quod sindicus respondit, quod de
Tinea illa, quam dictus H. concanonicus eorum pro remedio anime sue ecclesie
beati Petri contulit, IX. uncias Maguntine monete singulis annis persolvere
tenerentur et hoc paratus esset probare per testes omni exceptione maiores. Ad
quod pars adversa respondit, quod gratum et ratum haberet, si sindicus inten-
tionem suam, ut predixerat, conprobaret. Quod audientes capitulo sancti Petri
per sententiam IX. unciarum, ut dictum est, probationem adiudicavimus, trinam
produetionem indulgentes eisdem. Qui cum testes suos produxisset, diem
peremptorium partibus prefiximus, ut ad presentiam nostram in claustro maioris
ecclesie accederent sententiam reeepture. Que cum die coram nobis prefixo non
conparuissent, dieta testium de partium consensu publicavimus offerentes parti
adverse, si contra personas et dieta testium aliquas exceptiones opponere inten-
deret. Cum autem nichil opponere curaret, de consilio prudentum dictis testium
diligenter examinatis sententiam diffinitivam protulimus, quod Adolfus et Heinricus
et Ulricus fratres eius et eorum heredes de vinea illa, quam prefatus H. de Logen-
stein ecclesie beati Petri pro remedio anime sue contulerat, IX. uncias Moguntine
monete singulis annis canonicis sancti Petri Maguntie persolvere tenerentur,
condempnantes etiam eos in censu neglecto et in expensis, quas coactum fuit
facere. Adolfus tarnen unus de fratribus particule, que ipsum contingebat, coram
nobis sponte renuntiavit.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC.XXI°, X°. kal. Julii.
Abschr. saec. 13 auf fol. 21 des Copialbuchs des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek Mainz.
Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 304.
377. — Die Grafen Heinrich und Robert von Nassau kaufen von
dem Mainzer Domcapitel den Bezirk der Burg Sonnenberg
für 30 Mark, tragen denselben dem Kapitel zu Lehen auf
und versprechen, den Hof des Capitels zu Bierstatt, dessen
Gemarkungsgrenze festgestellt wird, nicht weiter zu
schädigen. — 1221.
In nomine domini amen. Heinricus et Boppertus comites de Nassowa.
Omnibus Christi fidelibus presentibus et futuris vitam bonam et exitum beatum.
Cum in omni serie actuum humanorum pro robore aput posteros optinendo
Digitized by
Google
266 1221.
scripturarum indicia exigantur, ea sunt potissimum litteris commendanda, que
Ute prehabita complanantur, ne questio postmodum oriatur. Equidem conquerente
capitata ecclesie Maguntine, quod nos castrum Sonnenberc situm in predio eccleaie
Maguntine iniuriose teneremus et ipsam ecclesiam in censibus et bonis alüs
offenderemus violenter, tandem ab eis tracti in causam multa pacis et concordie
deliberatione subiuncta sie cum eis duximus componendum, quod nos precise ab
omnibus bonis et pertinentiis curie eorum in Birgestat in perpetuum abstraherenras
manus nostras nee ecclesiam Maguntinam aliquatenus aggravaremus, immo
deineeps in omnibus tueremur consilium ipsis inpendentes et auxilium, cum a
nobis exegerint, oportunum. Preterea nos fundum memorati castri et tantum
flexuram indaginis iam curvate, sed non ulterius ineurvande aput ecclesiam
Maguntinam pro summa triginta marcarum nomine proprietatis emimus, quem
statim post capituli resignationem una cum Castro super altare saneti Martini
de uxorum nostrarum Methildis et Gertrudis consensu liberaliter contulimus.
Quo facto dominus noster Sifridus archiepiscopus Maguntinus cum ecclesie unanimi
coniventia et assensu fundum cum castro nobis in feudo concessit tenendo ab
ecclesia Maguntina, ut nullam in predictis bonis postmodum exerceamus violentiam
aut gravamen. Bona vero, quibus nos cessimus *) ecclesie servitura in omni statu
paeifico et tranquillo, intra subnotatos terminos continentur. In campo qui vocatur
hagenehe est lapis finalis dividens terminos et deeimas inter Birgestat et Wise-
badin, a quo lapide itur in silvam binegartin ad locum, qui vocatur Amoldisrot,
ubi etiam lapis invenitur, a quo lapide descenditur ad aquam et per aquam
illam ascensus fit ad fontem Bernhardi. Postea ad viam, que ducit Brunehilde-
stein. Postea Unechinhagin ad aquam et per aquam illam Seiebach. Deinde
ad aquam, que vocatur Dussina. Postea per viam, que vocatur eselpat, usque
ad altam fagum. Deinde per viam, que transit keldre, et per silvam Heseloch
et per viam antiquam, per hachelhart et per wechalder usque ad lapidem, qui
dividit terminos inter Clopfheim et Birgestat. A quo lapide quicumque agri
coluntur usque ad predietam aquam Dussena, deeimam et censum tenentur
solvere curie fratrum saneti Martini in Birgestat. Ut autem hoc factum in
perpetuum firmum et inconvulsum conservetur, presens scriptum conscribi et
sigillis nostris feeimus insignirL Testes sunt: Gerbodo prepositus, Arnoldus
scolasticus, Cunemannus cantor saneti Petri; Johannes decanus, Bimundus scolasticus,
magister Beinherus canonici saneti Stephani; Arnoldus decanus, Cuno cantor
saneti Victoris; Arnoldus decanus, Berwelfus cantor sanete Marie ad gradus.
Laici: Lodewicus buregravius, Pridericus de Kelberovva, Fridericus de Bigen,
Ulbertus de Sonnenberc, Heinricus Boto frater suus, Sviggerus b ) de Edechinstein
et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°.XXI°.
Or. in München. An rothgelben Seidensohnüren hangen die dreieckigen S. der Aussteller
in braunem W.; von dem an erster Stelle befindlichen des Grafen Heinrich ist nur ein Bruch-
stück erhalten, das des Grafen Rupert ist ziemlich unverletzt.
») Das sinnentstellende conoessimus bei Guden, und Kremer ist Lesefehler.
b ) Poto, Ruggerus Guden. und Kremer.
Digitized by
Google
1221. - 1222 Juni 25. 267
Abschr. im Lib. reg. ecoles. Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarohive zu
WUnburg.
Hiernach gedr. Guden. I, 477, wiederholt Kremer, Origg. II, 262, und im Augzuge Vogel,
Annal. n, 3, 6, vergl. S. 28; nach einer beglaubigten Copie saec. 18 im St.-A. Sohliephake 1, 470. —
Den Nachweis des Zuges der Bierstatter Gemarkungsgrenze gibt nach den Forschungen
Ton Preuschen's Schliephake I, 121, 407. Will n, 182, No. 415.
378. — Abt Hugo von Schlüchtern überläset Eberwin von Crans-
berg, Burggrafen zu Friedberg, den Hof Wisembach mit
Ausnahme der Güter zu Erlenbach gegen näher bezeichnete
Entschädigung. — 1221.
Eberwinus de Cranchesberg burggravius regie civitatis in Wrideberc omnibus
presens scriptum legentibus salutem et omne bonum. Deperire potest quicquid
ad presens geritur, nisi res gesta litterarum amminiculo roboretur. Eapropter ad
hoticiam singulorum volumus pervenire, quod inter nos et abbatem Hugonem
et totum Solitariensem conventum Eberwino villico de Wirene mediante super
concambio ville in Wisenbach amicabilis facta est compositio, ita quod memoratus
abbas et totus conventus cum universis ministerialibus loci Solitariensis ville in
Wisenbach et suis attinentibus sua bona voluntate et sine reclamatione perpetua-
liter abdicarent, bona tantummodo in Erlebach suo usui excipientes. Nos autem
super concambio ville pretaxate et suis attinentibus tanta de proprietate nostra
in reditibus ecclesie Solitariensi assignavimus in perpetuum possidenda, videlicet
in Buches ad quatuor talenta, in Decelnheim tria talenta et dimidium, in
Bercheim TTXTT. solidos et preterea pro XVI. solidis et quatuor denariis, quos
ecclesie predicte in reditibus demonstrare debueramus, memorato conventui
pecuniam paratam ad manus contulimus. Ne vero factum istud deperire valeat
in futurum, litterarum nostrarum testimonio roboramus.
Acta ab incarnatione domini M .CC°.XXI°. Testes: Folcgerus plebanus in
Bamundes, Wigandus dyaconus, Heinricus miles de Selbolt, Ludewicus miles
de Slfitere, Harpertus et Cunradus cives de Geilnhusen.
Or. im St.-A. zu Marburg. An Pergamentstreifen hangen 1) das S. des Ausstellers, drei-
eckig, in dunkelbraunem W., wie bei No. 873 beschrieben. Von der Umsohr. erhalten : f S. Eber-
winL Gruis ravii. i. Fridebc. 2) Das S. des Eberwin von Cransberg, gleichfalls dreieckig
und Ton demselben Wachs. Im Siegelfelde der naeh r. schreitende Kranich. Umschr. : f Sigillu.
Ewerwini. de Cra . . und sodann im Siegelfelde über dem Kranich : berc. Dieser Erwin von Crans-
berg ist wohl derselbe, welcher in den yorstehenden Urk. No. 842, 878 als miles oder villious
yon "Wehrheim bezeichnet wird. Gegenurkunde des Abts Hugo abschriftlich im Königsteiner
Copiar I zu Ortenberg und Falkensteiner Cartular zu Würzburg.
379. — Papst Honoriue III. bestätigt die Zehntfreiheit der Cister-
zienserklöster. — Im Lateran 1222 Juni 25.
Datum Laterani, YJJL kal. Juhi, pontificatus nostri anno VL
Wörtlich eingerückt in die Bestätigungsbulle des Papstes Alezander IV., d. d. Lateran
1266 December 14; Or. mit wohlerhaltener Bulle im St.-A.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 75.
Digitized by
Google
268 1222 December 90.
380. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz nimmt das Kloster Betters
und dessen Besitzungen in seinen'Schutz. — Mainz 1222
December 30.
In nomine domini amen. Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archie-
piscopus. Predecessorum nostrorum imitari vestigia cupientes gratiam et favorem,
quem iidem ecclesiis protegendis inpendere consueverunt, nos pro nostro modulo
adiuvanto domino efficaciter inpendemus. Igitur cenobium sanctimonialium in
Bethirs, quod beate memorie antecessor noster archiepiscopus Cunradus titolo
protectionis manutenuit, nos paterne sollicitudinis intuitu in personis et possessio-
nibus universis subscriptis, quas nunc iuste possident vel in futurum deo auxiliante
rationabiliter possidebunt, in nostram recepimus protectionem dicti antecessoris
nostri facta confirmantes. Sed quoniam sepedicta uno tantum privilegio x ) ecclesia
a prefato C. antecessore nostro iam dudum sibi tradito est innixa, presens eidem
scriptum sigilli nostri imagine insignitum super possessionibus nunc habitis vel
inposterum legitime optinendis in agris, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumque
decursibus duximus indulgendum. Sunt autem hec subscripte possessiones dicte
ecclesie attinentes. In Bederes circa ipsum locum quinque mansi tarn in agris,
quam in silvis et in pratis. Juxta in Brubach 8 ) quinque mansi comitiales. In
Bidinowa Vll. mansi tarn in agris, quam in silvis et in pratis. In Hornowi
Y. mansi et curtis et duo molendina. In Cruftila curtis una et VI. mansi et
V. vinee et HL curie. Jus patronatus in Dornheim ecclesie et terra ad unum
aratrum. In Zilvesheim II. mansi et curia. In Meinboldishagin VII. mansi tarn
in agris, quam in vineis et pratis et silvis. In Lutdinbach VI. iugera vineanim
et VI. mansi tarn in agris quam in silvis et pratis. In Solzbach mansus et
dimidius et IUI, curie. In Sodin V. vinee et census XV cim solidorum et de
molendino V. solidi et VII. denarii et obulus. In Milinbrunnin una vinea. In
Uuenhagen m. vinee. In Svalibach mansus et dimidius et due vinee. In
Hechistat duo mansi et XXII. iugera agrorum et due curie. In Steinbach curtis
una et terra ad aratrum unum et HE. curie. In Hartbach IUI, mansi et due
curie et süva. In Wiegera deeima tarn vini quam bladi de tribus mansis. In
Marpsheim H. vinee et IUI, uncie census. In inferiori Wilebach dimidius mansus.
In inferiori Ursela IQ. mansi. In Prumheim XX ti iugera, X. pratorum et
X. agrorum. In Bredinloch ortus olerum. In Ginninheim uu or iugera et area.
In Bomersheim dimidius mansus et vinea. In Eshebach dimidius mansus. In
Kirchdorf XX. iugera et due curie. In Holzhusin IL mansi. In Erlibach I. mansus.
In Petirwila curia. In Bendelo dimidius mansus et I curia. In Aperhovin
II. mansi. In Bocginberg I. mansus. In Vurbach dimidius mansus. In Bern-
burnin II. mansi. In Bredinbach I. mansus. In Stirstat dimidius mansus. In
Sneithagin I. mansus. In Munstirlidirbach I. curia. In Mittinlidirbach I." mansus.
*) Vergl. No. 293.
*) Zu dem früher, besonders bei der Urk. No. 218 über Braubaoh Gesagten mag hier
nachträglich bemerkt werden, dass Wenck in seiner älteren Abh. über die Geschichte der
Eppensteiner 1776, S. 53 ff., dieses Braubaoh noch mit dem gleichnamigen Orte und zugehörigem
Thal am Rhein verwechselte.
Digitized by
Google
1222 (December 30?). — 1223 Januar 12. 269
In inferiori Liderbach dimidius mansus et una vinea. Ut autem divina misteria
et religio ibidem capiat incrementum, dei omnipotentis, beatorum Petri et Pauli,
sancti Martini, domini pape et nostra statuimns auctoritate, ne quis eidem cenobio
in personis seu possessionibus iam habitis vel habendis, in agris, silvis, pratis,
pascuis, aquis aquarumque decursibus, molendinis presumat iniurias temere
irrogare. Quod qui fecerit, indignationem districti iudicis et sanctorom eius et
nostre excommnnicationis sententiam se noverit incursurum.
Datum Maguntie, anno incarnationis dominice millesimo CC°.XX°IL, HI , kal.
Januarii, pontificatus nostri anno XXÜ.
Or. in München. Das 8. des Erzbischofs hängt an einem schmalen Streifen rothen, gelb
gemusterten Stoffs.
Gedr. Guden. HI, 793.
Will II, 181, No. 410 mit 1221. Das von Will angezweifelte Pontificatsjahr XXÜ ist richtig.
381. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz spricht dem Kloster Retters
vier Morgen Weinberg zu. — Mainz 1222 (December 30?) *)•
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Tenore presentium
patere volumus universis, quod lite coram nobis proposita super quatuor iugeribus
vinearum inter priorem de Beters ex parte una et Cunradum de Heckestat,
Starkeradum de Sulzbach, Richwinum de Ursela ex parte alia et complicum
eorundem per diffinitivam sententiam adiudicavimus ecclesie de Reters quatuor
iugera memorata cum restitutione exinde perceptorum, pariter expensarum. Testes
sunt: Gerbodo maior decanus, Arnoldus sancte Marie ad gradus in Maguntia,
-Sifridus de Frankenvort prepositi, Waltherus decanus sancti Petri, Arnoldus
Bonus et Arnoldus Lippre eiusdem ecclesie canonici, Rudolfiis plebanus sancti
Quintini, Pridericus de Kelbrowe, Otto scultetus, Arnoldus de Quercu, Bertoldus
et Godeboldus monetarii, Godefridus Bonus, Rudolfus, Embrico Lercha et alii
quam plures.
Datum Maguntie, anno gratie M°.CC°.XXII., pontificatus vero nostri anno
vicesimo 11°.
Or. in München. 8. stark beschädigt.
Gedr. Guden. HI, 795. WiU H, 184, No. 432.
382. — Papst Honorius III. bestätigt den Cisterzienserklöstern die
Befreiung von Novalzehnten. — Im Lateran 1223 Januar 2.
Datum Laterani, IUI, nonas Januarii, pontificatus nostri anno tercio.
Abschr. im Ocnl. mem. I, fol. 11.
Gedr. Kossei, Eb. U.-B. I, 230; vergl. Potthast No. 6911.
In der Absohr. irrthümlich anno tercio statt septimo, wie Rössel a. a. O. nachgewiesen hat.
383. — Papst Honorius IIL bestätigt die vom Erzbischof e Sigfrid IL
von Mainz dem Kloster Mariaehausen gemachte Güter-
schenkung. — Im Lateran 1223 Januar 12.
Honorius episcopus servus servorum dei. Düectis in Christo filiabus priorisse
et conventui monasterii in Ulnhusen Cisterciensis ordinis salutem et apostolicam
*) Das Tagesdatum nach Massgabe der vorhergehenden Urk.
Digitized by
Google
270 1223 Januar 14. — 1228 Januar 17.
benedictionem. Cum a nobis petitur, quod iustum est et honestum, tarn vigor
equitatis, quam ordo exigit rationis, ut id pro sollicitudine officii nostri ad
debitum perducatur effectum. Eapropter, dilecte in Christo filie, vestris iustifl et
racionabilibus precibus inclinati personas vestras et monasterium, in quo divino
estis obsequio mancipate, cum omnibus [bonis], que in presenciarum racionabiliter
possidet et in futurum iustis modis prestante domino poterit adipisci, sub beati
Petri et nostra protectione suscipimus. Bpecialiter autem sexaginta iugera
nemori8 et alia bona, que venerabilis frater 8. Hoguntinus archiepiscopus 1 ) capituli
sui accedente consensu pia vobis liberalitate donavit, sicut ea omnia iuste, quiete
et pacifice possidetis, vobis et per vos monasterio vestro auetoritate apostolica con-
firmamus et presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum
liceat, hanc paginam nostre protectionis et confinnacionis infiringere vel ei ausu
temerario contraire. Bi quis autem hoc attemptare presumpserit, indignacionem
omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum.
Datum Laterani, II. idus Januarii, pontificatus nostri anno septimo.
Abschr. im Gopiar des Stifts im St.-A.
384. — Papst Honorius IIL verbietet, dass die Legaten des aposto-
lischen Stuhles von den Cisterzienserklöstern besondere
Geldabgaben erpressen, und befiehlt, dass dieselben bei
Einkehr in ein Kloster mit der dortigen gewöhnlichen Kost
zufrieden sein sollen. — Im Lateran 1223 Januar 14.
Datum Laterani, XV 1 1 11. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidensohnüren. Auf dem Bug links B. Se.
Abschr. im Ooul. mem. I, fol. fi, n, fol. 4.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 232; vergl. Potthast No. 6929.
Roth falsch Januar 15 und XVIII. kal.
385. — Papst Honorius IIL gestattet den Cisterzienserklöstern,
Freie, welche sich von der Welt zurückziehen wollen, auf-
zunehmen und verbietet den Pfarrern, nach dem Tode solcher
Personen das Mortuarium zu fordern. — Im Lateran 1223 Januar 16.
Datum Laterani, XVJJL. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo.
Or. im St.-A. Auf dem Bug links n. g. Die wohlerhaltene Bulle hängt an rothen und
gelben Seidenschnüren.
Abschr. im Ooul. mem. I, fol. 12, II, fol. 4. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. 1, 233; vergl. Potthast
No. 6930.
386. — Papst Honorius IIL befiehlt dem Erzbischofe von Göln, das
Kloster Eberbach und dessen Güter zu schützen. — Im Lateran
1223 Januar 17.
Datum Laterani, XVI. kaL Februarii, pontificatus nostri anno septimo.
Or. im 8t-A. Auf dem Bug links b. a. Wohlerhaltene Bulle an rothen und gelben
Seidenschnüren.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 235; vergl. Potthast No. 6933. Die nachfolgende Bulle des
Papstes Gregor IX. d. d. 1229 März 10 ist wörtliche Wiederholung dieser.
l ) Vergl. No. 860.
Digitized by
Google
1223 Januar 17. - 1223 Januar 19. 271
387. — Papst Honorius III. verbietet, von den Cisterzienserklöstern
den Novalzehnten zu fordern. — Im Lateran 1223 Januar 17.
Datum Laterani, XVI. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo.
Or. im St.-A. Auf dem Bug links b. R. Wohlerhaltene Bulle an rothen und gelben
Seidensohnüren. Abschr. Ooul. mem. I, fol. 11, II, fol. 3. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 236; vergl.
Potthast No. 6934.
388. — Papst Honorius III. verbietet den päpstlichen Legaten, ohne
ein besonderes päpstliches Mandat über Cisterzienserklöster
das Interdict zu verhängen. — Im Lateran 1223 Januar 17.
Datum Laterani, XVI. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo.
a) Or. im St.-A. (Archiv des El. Eberbach). Wohlerhaltene Bulle an rothen und gelben
Seidenschnüren. Auf dem Bug links Wer. a.
b) Absohr. im OcuL mem. I, foL 11, II, fol. 4.
c) Abschr. im Archive des Klosters Tiefenthal, ausgestellt vom Abte Walter 1248 — 1268,
oder Werner 1258 — 1262, Or. mit Siegelbruchstück in rothem W. an Pergamentstreifen, mit
nachstehender Vidimation : Nos vero frater W. dictus abbas in Eberbach notum faoimus universis
presentem paginam inspecturis, quod nos suprascriptum autenticum penes nos habemus in domo
nostra Eberbach, non cancellatum, non abolitum, sed sanum et integrum bulla domini pape
bullatum et in nulla sui parte diminutum, sed de verbo ad verbum ita veraciter continet sicut
superras est expressum. In ouius rei testimonium sigillum nostrum presenti pagine duzimus
apponendum.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 238; vergl. Potthast No. 6935.
389. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz genehmigt, dass Bertold
Glime und das Kloster Eberbach eine Walluf gegenüber
belegene Rheinaue und einen Weinberg bei Oberwalluf
austauschen. — Mainz 1223 Januar 19.
Sifridus dei gratia sancte Haguntine sedis archiepiscopus omnibus presentis
etatis et successure posteritatis fidelibus salutem in eo, qui est omnium vera
salus. Ea que geruntur in tempore, ne labantur cum tempore, litterarum testi-
monio solent confirmari. Ad noticiam ergo presentium deducimus et futurorum,
qualiter fidelis noster Bertoldus Glime insulam in transitu Rem contra Waltaffe
sitam, quam a nobis in pheodo habebat, in manus nostras resignavit. Nos vero
ad petitionem eiusdem militis dilectis filiis nostris fratribus de Everbach in
proprietatem libere contulimus insulam prenotatam. Ipsique fratres vineam
ecclesie sue attinentem in superiori Waltaffe sitam similiter in manus nostras
resignarunt, quam nos prefato militi contulimus in restaurum insule prenominate.
Et ne quis hanc donationem in posterum valeat infringere, sigilli nostri munimine
confirmavimus et testes fecimus annotari. Quorum hec sunt nomina: Fridericus
camerarius de Kelbruwe, Embrico filius Meingoti et Embrico frater Gerbodonis
decani maioris, Hertwicus sculthetus de Pinguia, Alexander parrochianus sancti
Hemmerani, Symon scriptor, Guntherus notarius, Erkenbertus abbas, Gerardus
cellerarius, Hertwicus et Wilhelmus monachi, Albertus magister in Steinheim,
Francho, Meinardus, Gerardus conversi.
Datum apud Maguntiam, XIHI. kaL Februarii, anno gratie M°.CC°.XXTIT .
Or. in Miltenberg. Das beschädigte S. des Erzbisehofs in rothem W. hängt an einer roth
und weissen Wollensehnur. Auf der Urk. Dorsualnotu von einer Hand des 18. Jahrhunderts:
Digitized by
Google
272 1223 April 26. — 1223 April 28.
Hie agitur de primo concambio, in quo deeepti sumus, unde addidimus preterea decem marcas
et conflrmata est nobis per manum Werneri de Bolandia et domini episcopi, a quibus in
pheodum habebatur.
Abßchr. Ocnl. mem. II, 64.
Regest von Eindlinger in seiner handschriftlichen Gesch. des Rheingaus.
Yergl. die folgende Urk. von 1240 Januar 4. Will II, 184, No. 436; das nochmalig©
Regest daselbst S. 187, No. 458 ist zu streichen.
390. — Die Ritter Gerlacji und Marquard von Haselstein verkaufen
dem Domcapitel zu Mainz ihr Gut zu Nordenstatt und
bezeugen zugleich, dass auch ihr Bruder Ludwig, Propst
zu Rosdorf und Domcapitular zu Mainz, dem Capitel seinen
Antheil an dem Gute abgetreten habe. — 1223 April 26.
Gerlacus et Marquardus milites de Haselstein. Notum esse volumus uni-
versis tarn futuris, quam presentibus huius pagine inspectoribus, quod nos
universa, que in villa Nordenstat tarn in iure patronatus, quam in aliis bonis
habuimus, consilio prehabito vendidimus dominis maioris ecclesie Moguntine et
coram domino abbate Fuldensi cum omni iure et dominio, quo nos ea posed-
deramus, facta renuntiatione eisdem dominis cum uxoribus et aliis heredibus
nostris resignavimus universa et, quod frater noster L., prepositus in Rastorf et
canonicus maioris ecclesie Moguntine, partem suam, que eum in eadem villa
contingebat, eidem ecclesie contulit pro remedio anime sue, testimonium per-
hibemus. Nos etiam promisimus bona fide et uxores nostre pro nobis et pro
heredibus nostris, quod nee a nobis nee ab aliquo heredum nostrorum super
bonis, que vel nos vendidimus in Nordenstat vel que frater noster contulit,
questio umquam moveri debeat ecclesie Moguntine. In cuius rei evidentiam
sigilla nostra cum sigillo domini nostri Fuldensis abbatis et fratris nostri supra-
dicti duximus presenti pagine apponenda. Huius rei testes sunt: Bertoldus et
Erkenboldus fratres de Machenzella, Gerlacus et Otto fratres de Malgoz,
Wigandus de Bienbach, Heinricus dapifer de Biberstein, Heinricus, Florentin,
Bertochus, Moris, Heinricus de Herde, Rugerus de Mannesbach, Heinricus
de Daftaha, Otto advocatus, Wernherus Cigelere, Ditmarus de Buchenowa.
Acta sunt hec anno domini M°.CC°.XXHI , VI , kal. Maii.
Or. im St.-A. Von den vier S. sind nur Bruohstücke erhalten; an erster Stelle siegelte
Propst Ludwig in rothem Wachs, dann der Abt von Fulda und die Brüder von Haselstein in
braunem W.
Gedr. Guden. I, 482.
391. — Das Stift B. Maria zu den Greden zu Mainz vergleicht sich
mit denen von Bergen wegen zweier Talente zu NiecL —
Frankfurt 1223 April 28.
In nomine domini amen. G. decanus et capitulum, Heinricus scultetus et
cives in Pranckenvort. Ad universorum noticiam presencia scripta transmittant,
quod discordia, que vertebatur inter prepositum et ecclesiam sanete Marie
Maguntie ad gradus ex parte una, Cunradum seniorem et filios eins Cunradum,
Gerhardum et Ortwinum, item filios Marquardi fratris sui "Wernherum, Mar-
quardum, Waltherum, Gerhardum, Godefridum, Hermannum et Helfricum de Bergen
Digitized by
Google
1223 Mai 10. - 1223 Juni 24. 278
ex parte altera super duobus talentis in Nithe, que sibi contendebant titulo feodi
pertinere, coram nobis amicabilis composicio interveirit, ita quod dicti laici renun-
ciaTerint omni iure, quod habebant vel habere videbantur in predictis talentis et
propter renunciacionem huiusmodi prepositus et ecclesia dederunt eis IX marcas.
Testes sunt: Godefridus parochianus, Burkardus, Reinoldus, Cunradus, Heinricus
canonici de Prankenvort, Johannes filius advocati, Rupertus de Sassenhusen,
Heinricus de Bonemesen, Cunradus Meisenbug, Marquardus de Buchen, Rukerus
de Birkelar, Wortwinus de Wirzeburc milites, Johannes Goltstein, Hermannus
Niger, Wigandus de Escheburne, ülricus, Baldemarus, Cunradus Rusere, Tegen-
hardufl, Nidungus, Heinricus de Langestat scabini et quam plures alii nostri
concives. Ne autem super hoc negocio lis aliqua in posterum oriatur, sigillis
nofitris fecimus hanc paginam communiri.
Acta sunt hec Frankenvort, anno incarnacionis dominice M .CC°.XXttt .,
tttt kaL Mail
Gedr. Joann. II, 666; Böhmer, C. d. Moenofir. S. 39.
392. — Auf Klage des Stifts 8. Peter zu Mainz wird dessen Villicus
zu Eltville zur Zahlung einer jährlichen Geldabgabe an
das Stift verurtheilt. — Mainz? 1223 Mai 10.
Judices sancte Haguntine sedis. Constituti in nostra presentia canonici
sancti Petri contra villicum Alteville proposuerunt, quod ipse teneretur eisdem
in XXX. sol. Maguntine monete persolvendiß annuatim in cena domini et super
hoc probationes legitimas offerebant cumque inter eos fuisset aliquamdiu litigatum,
nos super assertione sua testes eorum decrevimus admittendos. Ipsi quoque testes
omni exceptione maiores sufficienter probaverunt, predictam pecuniam singulis
annis in cena domini a villicatione in Alta villa sibi iure persolvendam et se etiam
eandem sepius recepisse. Nos igitur sententialiter procedentes diffinivimus, villicum
predictum et quemlibet eius successorem ad solutionem talis pecunie perpetuo
canonicis sancti Petri fore obligatum. Cum autem ecclesia sancti Petri ex hac
nostra sententia commodum sit habitura, scripto eam placuit commendari et sigillo
nostro roborari, ne oblivionis sentiat interitum. Testes huius rei sunt: canonici
maioris ecclesie Cristianus decanus, Adelungus, magister Heroldus, Henricus de Selsa,
ßeimundus scolasticus et Reinerus, canonici sancti Stephani Arnoldus prepositus,
^Wernherus decanus, Berwelfus cantor, Cunradus cellerarius, canonici sancte Marie ad
gradus Benedictus scolasticus, Embricho cantor sancti Johannis et alii quam plures.
Acta sunt hec anno ab incarnatione domini M°.CCXXTTT ., VI , idus Mail
Absohr. saec. 13 auf fol. 21 des Copialbuohs des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek zu Mainz.
Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 906. Im Auszöge gedr. Bodmann S. 665, angeblich nach
dem Or M mit der abweichenden Lesart „Ipsi quoque per testes" etc.
393. — Die Rheingrafen Embricho und Werner befreien das Kloster
Johannisberg von dem Zolle zu Geisenheim. — Johannisberg
1223 Juni 24.
Nos Embricho et Wernherus fratres ringrayii notum esse volumus et
presentis scripti testimonio publice profitemur, quod nos religiosos fratres ecclesie
Codex dlpl. Kam. I,i. 18
Digitized by
Google
274 1223 Juni 26. — 1223 Noyember 27.
in monte sancti Johannis ab omni petitione telonei et conductus, quod nobis de
bonis suis apud Gisenheim hucusque persolvere tenebantur, in remedium ani-
marum nostrarum parentumque nostrorum penitus absolvimus et imposterum ab
huiusmodi solucione liberos reddimus et immunes. In cuius rei evidenciam
fratribus predictis has litteras sigillorum nostrorum munimine dedimus roborataa
Testes Embricho et frater eius Henrich Grifinclowe, Fridericus de Hattersheim,
Cunradus de Heppinheffte, Henricus dictus Poto, Hertwicus Eselwecke et alii
quam plures.
Datum in monte sancti Johannis, anno dominice incarnationis M°.CC.ÄXTTT%
in festo sancti Johannis baptiste.
Absohr. von Schott in dem Urkundenbache zu seiner Gesch. des Rheingrftfl. Hauses, „ex
originali". Hiernach die Abschr. Kindlinger's 137, 69, sowie der Druck bei Bodmann 8. 587,
dessen Angabe „aus dem Originale" Täuschung, ist.
394. — Papst Honorius IIL nimmt das Kloster Mariähausen in seinen
Schutz. — Segnl 1223 Juni 26.
Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus priorisse
et conventui in Ulnhusen Cisterciensis ordinis salutem et apostolicam bene-
dictionem. Justis petencium desideriis dignum est nos facilem prebere consensum
et vota, que a racionis tramite non discordant, effectu prosequente complere.
Eapropter, dilecte in domino filie, vestris iustis precibus inclinati personas vestras
et locum, in quo estis divino obsequio mancipati, cum Omnibus bonis, que in
presenciarum racionabiliter possidetis aut in futurum iustis modis prestante
domino poteritis adipisci, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus.
Specialiter autem possessiones et alia bona vestra, sicut ea iuste ac pacifioe
possidetis, vobis per tos monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus et
presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc
paginam nostre protectionis et confirmacionis infringere vel ei ausu temerario
contraire. Bi quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis
dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius noverit se incursurum.
Datum Signie, VI. kalencL Julii, pontificatus nostri anno septimo.
Abschr. saec. 14 im Gopialbuche des Klosters.
395. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bricht die Unterhandlungen
mit den Rheingrafen Embricho und Werner über die Gerichts-
barkeit oder Grafschaft im Rheingau ab, wahrt jedoch
ausdrücklich die Lehnshoheit seines Erzstifts. — 1223
November 27.
In nomine domini amen. Sifridus dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus
apostolice sedis legatus. Universis Christi fidelibus per hoc scriptum innotescat,
quod licet inter nos ex parte una et nobiles viros Embrichonem et Wernherum
fratres comites Reni consanguineos nostros fideles et dilectos ex altera de iuris-
dictione seu comecia in Rinegowe que . . a nobis et ab ecclesia nostra in feodo
dependet, hiis diebus quidam tractatus fuerunt habiti, ex certis autem causis
Digitized by
Google
1223 Noyember 27. - 1223 December 19. 275
inter nos et dictos fratres intervenientibus recisi et frustrati et processum finaliter
non habuerunt. Unde tractatibus ipsis renunciamus salvo eo quod dicta comecia
in Rinegowe cum omni iure et obligacione feodi, quibus ab ecclesia nostra
predicta hactenus dependebat et adhuc dependet, nobis et ecclesie nostre remanebit
et permaneat in antea obligata.
Datum anno domini M°CC° yicesimo tercio, Y. kal. Decembris.
Abschr. der mit Yidimation der Mainzer Richter, d. d. 1303 Juni 17, versehenen XJrk.
von Sehott in dessen Urkundenbuche zu seiner Gesoh. des Rheingrftfl. Hauses, hiernach Abschr.
▼on Kindlinger 137, 70.
Gedr. Bodmann S. 596; Mittelrh. Ü.-B. in, 178. VergL Goerz, Mittelrh. Regg. H, 1619;
¥ül n, 186, No. 453.
396. — Erzbischof Sigfrid M. von Mainz schlichtet den Streit des
Stifts S. Stephan mit Gerhard und Gotfrid von Eppenstein
wegen der Güter zu Josbach, Schlossborn und Hausen. —
Mainz 1223 December 19.
Sifridus dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus. Noverint omnes, ad
quos presens pagina pervenerit, quod cum super bonis in Gosbach et Borne
suisque pertinenciis aput Eppensteyn et bonis in Husen apud castrum Steynheym
sitis inter ecclesiam sancti Stephani Maguntini ex una parte et nobiles viros
Oerhardum et Godfridum fratres de Eppensteyn ex altera questio verteretur,
tandem de nostro et ecclesie nostre consensu partibus presentibus per amicabilem
composicionem sie ipsa questio est decisa. Prefati nobiles bona in Gospach et
Borne cum suis pertinenciis excepto patronatu ecclesie ibidem ad firmam, quod
vulgo phat dicitur, pro annua pensione quinque librarum et dimidie Maguntine
monete indivisa, quamdiu vixerint, obtinebunt, omnibus eorum heredibus et
coheredibus exclusis omnino. Et si alter eorum alteri supervixerit, superstes,
quamdiu vivet, habebit, extunc autem bona ipsa ad prefatam ecclesiam libere
revertentur. Dabitur autem ipsa pensio annuatim inter festum Martini et epi-
phaniam domini Alioquin si extunc monicione facta intra mensem memorate
ecclesie ipsa pensio non fuerit persoluta, reciso contractu bona ipsa pensione
nichilominus persolvenda ad ecclesiam libere revertentur. Vertun si ex parte
ecclesie prefatis nobilibus in vita eorum super bonis ipsis questio in iudicio mota
fuerit et monicione facta infra mensem non resipuerint, a prestacione pensionis
erunt ipsi nobiles, quamdiu vixerint, penitus absoluta, sed post eorum obitum
libere ad ecclesiam bona memorata redibunt. Si vero prepositus ipsius ecclesie
vel eius successor pro sua voluntate questionem sumptam suscitare voluerit,
conventus ei in hoc non assistet, ymmo quantum in ipso est, preeibus et monitis
fideliter, ut desistat, insistet. Si quid eciam de bonis ipsis et eciam de bonis in
Husen infeodatum est Tel in beneficio castrensi concessum, iidem nobiles absolvent
nee de cetero tales vel consimiles concessiones ipsis bonis facere attemptabunt,
si prefatam penam voluerint evitare. Bonis autem in Husen renunciaverunt
omnino nee de ipsis bonis ecclesie in Seiginstat contra ecclesiam sancti Stephani
warandiam facere attemptabunt. Cellerarius sancti Stephani annuatim accedet
18*
Digitized by
Google
276 1223— 1235. - 1224 Januar 19.
ad curtim in Gosbach et Borne, si de ipsis bonis aliqua sit facta distractio,
inspecturus. In cuius rei evidenciam presentem paginam sigillo nostro et ecclesie
nostre fecimus communiri. Testes hü sunt: Gerbodo prepositus, Christianus
decanus maioris ecclesie, qui super eadem causa iudices fuerunt a sede apostolica
delegati Item Arnoldus prepositus sancte Marie ad gradus, Heinricus prepositus
Pingwensis et cellerarius maioris ecclesie Maguntine, Ghinzechinus abbas sancti
AlbanL Laici: Hartmudus de Aschenborn, Henricus de Rudencheim, Godfiridus
de Telckelnheim et Wintherus de Clen milites et alii quamplures tarn elend
quam laici.
Acta sunt hec Maguncie, anno incarnacionis dominice millesimo ducentesimo
vicesimo tercio, quartodeeimo kalendas Januarii.
Absohr. saeo. 15 im Copiar des Stifts S.Stephan zu Darmstadt, hiernach gedr. Joann. IT, 528.
Scriba, Begg. I, 2560; m 1288; Goerz, Mittelrh. Begg. II, 1621; Will H, 186, No. 457.
397. — Gerhard von (Eppenstein) Braubach und sein Bruder Got-
frid bekunden, dass Henricus Stamelart und seine Frau
dem Kloster Eberbach mehrere Weinberge bei Dinkholder
im Ganzen für 78 Mark verkauft haben, dass dieUebergabe
der bezeichneten Güter an Eberbacher Mönche „vice et
nomine ecclesie sue omnem civilem iusticiam persol-
ventes — — in communi placito in Osterspeie et post-
modum Bopardie" stattgefunden habe und der zur Zeit zu
Braunschweig lebenden Schwester des Verkäufers zur
Yermeidung späterer Einsprache ein anderer Weinberg
angewiesen sei — 0. D., 1223 — 1235.
Testium itaque, in quorum presentia sunt hec facta, nomina subscribuntur:
Ulricus Corf, Henricus, Egenoldus et Godefridus fratres de Brubach, Cunradua
de Owilre, Cunradus Eigil, Rudengerus plebanus, Gerhardus cellerarius, Adulfus,
Cuno, Hartmannus fratres in Everbach, Dragebodo de Kissilspeia, Clemens
de Brubach milites, Embrico scultetus, Wasmudus scabinus et alii quam
plures.
Or. im St.-A. An Pergamentstreifen hangt das wohlerhaltene Reitersiegel des Ausstellen
in gelbbraunem Wache. Die Umsehr.: f S. Gerhardi de Eppenstein ergibt den Aussteller, der
sieh in der Urk. Gerhardus de Brubach nennt. Siehe die Abbildung T. II, No. 1.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 271.
Die obige Zeitbestimmung 1223 — 1235 ist nach den Urkunden gegeben, in welchen der
Cellerar Gerhard von Eberbach genannt wird, Baer, Gesch. yon Eberbaoh II, 28 hatte das
Jahr 1234, Rössel 1290 als Ausstellungsjahr angenommen.
398. — Die Mainzer Richter erkennen dem Kloster Eberbach eine
von dem Bitter Embricho und seinem Verwandten Harmnd
beanspruchte Wiese bei dem Kloster zu. — Mainz? 1224 Januar 19.
Huius rei testes sunt: Arnoldus prepositus sancte Marie ad gradus, Walteros
decanus sancti Petri, Bimundus , Reinherus canonici sancti Stephani,
Arnoldus scolasticus, magister Fridericus canonici sancti Victoris, Cunradus decanus(F)
Digitized by
Google
1224 April 4. — 1224. 277
sancti Mauricii, Godesmannus canonicus sancte Marie ad gradus, Godefridus
canonicus sancti Johannis. Laici: Bill et Herbordus de Wackernheim et
alii quamplures.
Acta sunt hec anno domini M .CC .[X]Xmi , XTTTT . kaL Februarii.
Beschädigtes Or. mit gleichfalls lädirtem S. der Mainzer Biohter im St.-A.
Abschr. im Ooul. mem. II, fol. 23, mit Fortlassung der Zeugen.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 242, mit Ergänzung der im Or. zerstörten Stellen aus der
Abschr. des Ooul. mem. Hieraus ist auch die im Or. nicht mehr mit Sicherheit erkennbare
Jahreszahl hergestellt.
399. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz eximiert die Walburgis-
kapelle zu Winkel von der Pfarrkirche daselbst. — 1224
April 4.
Unter den Zeugen Emercho dictus Grifencla und sein Bruderssohn Embricho.
Bodmann S. 376. Will II, 188, No. 471.
400. — Godebold von Wierbach verkauft dem Kloster Eomburg
sein Gut zu Eibingen. — 1224 August 16.
Godeboldus dominus de Wirebach. Universis presentium inspectoribus
harum serie litterarum pateat evidenter, quod — vendidi — abbati et conventui
mona8terii in Camberch ordinis sancti Benedicti diocesis Herbipolensis — quicquid
nos et progenitores nostri possidere videbamur in vineis, cultis et incultis in villa
Ibingen in pago Binikowe et in terminis eiusdem ville, hoc est iugera HL et
quartale unum, quarum quidem vinearum renunciationem in iudicio ville predicte,
prout moris est, me fecisse profiteor et ad praestandam desuper warandiam iuxta
consuetudinem patrie me astringo. Facta est autem praedicta venditio tali lege
et pactione interveniente, ut protinus mihi meisque heredibus persolvant — pro
reliqua vero medietate — ponant fideiussores, qui — insuper est condictum
(Verschaffung des agnatischen Consenses) — . In cuius evidentiam et perp. robor.
firm, hanc cartam sigillo meo et sigillo Wilhelmi domini de Hencenberg sororii
mei feci communirL
Datum anno domini M.CC.XXlIll., in crastino assumptionis beate virginis
gloriose.
Auszug aus dem Or. bei Bodmann S. 100.
401 — 1224.
„Als die Abtei Johannisberg mit der Gemeinde Winkel im
J. 1224 in einer Waldirrung begriffen war, wurden die Schultheissen
und einige Gerichtsmänner aus den Gemeinden Hallgarten, Rüdes-
heim und Eiedrich versammelt, welche nach eingenommenem
Augenschein solche urteilsmässig schlichteten: qui quidem sub
obtentu iuramenti domino suo prestiti habita prius informatione et occasione loci,
de quo inter partes fuerat hactenus disceptatum, ad questionem abbatis et rogatum
villanorum de Winkela predictorum requisiti per communem sententiam nemine
contradicente pronunciarunt et postmodum collaudaverunt, predictam partem silve
monti eidem adiacentis potius ad eundem abbatem et monasterium pertinere et
Digitized by
Google
278 1224. — 1225 yor December 17.
pertinuisse ab antiquo et prefatos homines ville de Winkela nihil penitus iuris
habere in eadem, super qua quidem sententia per totam viciniam terre procla-
mata nulla prorsus reclamatio fuit insequuta. Unde utraque pars etc.
Auszug bei Bodmann S. 461.
402. — Kloster Rupertsberg verpachtet Weinberge zu Rüdesheim.
- 1224.
Item eodem anno (1224) concessimus vineam in Rudensheim, que dicitur ad
hortum, et duas particulas vinee Henrico et uxori sue Salleburgi sub hac con-
dicione, ut in festo sancti Martini Villi Col. solidos inde persolvant et post
mortem eorum eedem vineg sine omni contradictione tarn heredum, quam aliorum
in usus ecclesig succedant.
Rupertsberger Traditionsbuch fol. 51.
403. — Ritter Eberhard von Nicastel und seine Frau Gertrud
schenken dem Nonnenkloster Eibingen ihr Gut zu Geisen-
heim. — 1225 März.
Ego Eberhardus miles de Nicastel cum Gertrude uxore mea contulimus
conventui monialium in Ybingen proprietatem bonorum nostrorum in GyBzenheym,
videlicet unum iugerum vinee quarta parte minus apud superius vosberch et
apud blachvlehtene unum iugerum et in superiori parte vie et inferiorL Ita
tarnen istam fecimus donationem, ut dicta bona cedant Johanni Moguntiensi et
uxori sue et liberis ipsorum tarn filiis, quam filiabus in feudum iure hereditario,
sicut hactenus ipsis bonis a nobis fuerint infeudati. Hec autem bona et alia,
que dicto conventui erogavimus pro salute animarum nostrarum, nolumus unquam
vendi In cuius rei testimonium presens cyrographum sigillo nostro fecimus
roborari.
Acta anno domini M°CC XXV°, mense Marcio.
Absohr. saeo. 16 im Copialbuohe des Klosters.
404. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz gibt dem Kloster Eberbach
das Märkerrecht in den rheingauischen "Waldungen. —
1225 vor December 17.
In nomine scvncte et mdividue trinitatis. Bifridus dei gratia sancte Maguntine
sedis archiepiscopus universis hoc scriptum inspecturis salutem in omnium salva-
tore. Et libenter personas bene meritas honoramus et dignis eorum precibus
obtemperamus, cum ad utrumque ex iniuncto nobis officio teneamur. Cuius rei
gratia dilecte nobis filie Everbacensi ecclesie Cisterciensis ordims, que vitulos
labiorum suorum incessanter pro nostra salute domino immolat, tranquillitati et
profectui eiusdem intendentes indulsimus, concessimus et tradidimus eo frui iure,
quod vulgariter marke dicitur, in silvis prefato monasterio hinc inde passim
adiacentibu8, quo hactenus usque ad tempora nostra cognoscitur usa fuisse. Nee
liceat aliquibus villanis in pago Reni sive in aliis villis adiacentibus prefato
monasterio bannum quemeumque statuere sine consensu fratrum Everbacensium,
Digitized by
Google
[1225] December 17. — 1225. 279
sed ubicumque statutum fuerit de communi consilio, tarn a fratribus quam a
villanis communiter teneatur. Si quis vero contra hanc nostram indulgentiam,
concessionem, immo traditionem memoratum monasterium in iure supradictarum
silvarum inquietaverit, sciat se omnipotentis dei et gloriose genitricis eius necnon
et nostram indignationem procul dubio incursurum. Ut autem hoc nostram tarn
celebre factum robur debitum sorciatur, hanc litteram scribi et sigilli nostri muni-
mine fecimus roborari.
Actum anno dominice incarnationis M .CC°.XXV ., pontificatus nostri anno
TTXTTTT
Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbischofs in rothem W. an grünen und rotten Seiden-
schnüren, sodann Transsumte von 1279 November 10, 1313 September 22, 1355 Januar 21,
1401 April 2 und 1420 Juli 11 im St.-A. Abschr. Ocul. mem. H, 19.
Gedr. Baer, Beiträge H, 278; Rössel, Eb. XJ.-B. I, 246.
Vergl. Will II, 191, No. 500.
Da für das Siegel dieser Urkunde dasselbe Wachs und dieselben Seidenschnüre wie bei
der folgenden verwendet sind, ist anzunehmen, dass wenigstens die Besiegelung beider gleichzeitig
erfolgt ist.
405. — Der Cardinallegat Conrad bestätigt dem Kloster Eberbach
das demselben vom Erzbischofe Sigfrid IL von Mainz ver-
liehene Märkerrecht in den Waldungen des Rheingaus. —
Mainz o. J. [1225] December 17.
C. miseratione divina Portuensis et S. Ruffine episcopus apostolice sedis
legatus abbati et conventui Eberbacenei salutem in Christo Jesu. Justis
petentium desideriis donationem super usu silvarum monasterio vestro
circumquaque passim adiacentium vobis a — Sifrido archiepiscopo Maguntino
factam — confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus. Nulli etc. —
Datum Maguntie, XVI. kal. Januarii.
Or. mit S. des Ausstellers in rothem Wachs an grünen und rothen Seidenschnüren im
Si-A. Abschr. Oc. mem. II, 19. Gedr. Bossel, Eb. U.-B. I, 390; II, 410. Vergl. Will II, 192,
ffo. 501.
406. — Abt Erkenbertus von Eberbach bezeugt, dass Sifrid von
Hattenheim mit Zustimmung seiner Frau und seiner Bohne
früher den Brüdern des Hospitals für sieben Mark einen
Morgen Weinberg bei dem Neuhof verkauft haben. Der
grösseren Sicherheit halber seien ihm von den Brüdern
des Hospitals jetzt nachträglich noch drei Mark gezahlt
und habe er, seine Frau und seine Söhne vor der ganzen
Gemeinde Hattenheim auf dem Platze vor der Kirche
daselbst auf alles Recht an dem Weinberg zu Händen der
Mönche Heinrich und Hertwic, sowie der Conversen Gissel-
bert und Adolf verzichtet. Von dem Weinberge erhält
Margarete von Wiesbaden einen jährlichen Zins von
10 Denaren Mainzisch. — Hattenheim, in communi placito, 1225.
Testes itaque in quorum audientia hec facta sunt subscribuntur. Hartungus
scultetus, Engelfridus miles, Fridericus de Bergestat, Lfidewicus Horleman,
Digitized by
Google
280 1225. — 1226 Februar 1.
Cänradus retro ecclesiam et Embricho frater eins, Wernerus de Ermenhenn,
Wienandus filius domine Berte, Heinricus de Boele, Cänradus filius Spiez, Was-
mudus maritus Demudis, Embricho vinum vendens. Istis civile ius qnod bodewin
dicitur, est persolutum.
Acta sunt hec anno domini M°CC°.XXV, in viüa que dicitur Hattenheim
in communi placito.
Or. im St.-A. mit einem Nachtrage von späterer Hand Aber die TTebertragnng des Wein-
bergs an den Convent zu Eberbach selbst. — lieber das angehängte 8. der Abtei rergL die
Bemerkung von Rössel I, 213, zu der Urk. von 1219.
Abschr. OcuL mem. II, 23.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 249.
407. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schlichtet den Streit zwischen
dem Kloster Johannisberg und dem Templerhause zu Mainz
wegen des Leprosenhauses bei 8. Bartholomae. — Mainz
1226 Februar I.
f Sifridus dei gratia sanete Maguntine sedis archiepiscopus. Constare
volumus universis, quod discordiam, que a longis retroactis temporibus vertebatur
inter venerabilem H. abbatem et conventum fratrum monasterii montis saneti
Johannis baptiste in Kingaugia ex una et H. commendatorem et fratres domus
militie templi in Maguntia ex parte altera super iure reeipiendi pauperes
leprosos in domum et familiam leprosorum, que ad sanetum Bartolomeum intitu-
lata esse dinoscitur et vulgariter dicitur uszessinhus eorumque substantias, si qm
post obitum eorundem tales reliquerint, sibi attrahendi usibusque suis libere et
potestative maneipandi, prehabito virorum prudentum consilio accedente nihilo-
minus consensu Gerhardi advocati monasterii predicti taliter duximus tenninandain,
quod prefati commendator et fratres domus militie predicte aeeeptis ab abbate
et conventu monasterii memorati XX. marcis denariorum Aquensium a iure
prefato reeipiendi leprosos prorsus et omnimodo in perpetuum abstinebunt, sub-
stantias autem inibi defunetorum, si quas eos relinquere contigerit, vel pretium
yenditarum utrinque servata equalitate inter se divident, salvo nihilominus, quod
defuneti pro anima eorum duxerint iudicandum, quod exinde deduci volumus et
presenti scripto decernimus. Testes qui huic facto aderant hii sunt: Henricus
Pinguensis prepositus, Waltherus canonicus Maguntinus, Berwelfus cantor et
Burchardus sanete Marie custos ad gradus. Laici: Fridericus camerarius, Otto
scultetus, Mengotus marscalcus, Eberhardus, Helfricus, Cunradus Magnus, Ber-
toldus monetarius et Bertoldus filius eius et Godefridus Bonus cives Maguntini,
Godefridus et Wintherus castellani in Eppinstein, Giselbertus miles de Rodensheim
et alii quam plures. In cuius rei evidentiam presentem paginam conscribi eamque
sigillo nostro iussimus communiri.
Actum Maguntie apud sanetum Albanum, anno dominice incarnationis
M°.CC°.XXVI ., kalend. Pebruarii.
Gedr. Bodmann S. 200 nach einer yidimirten Abschrift.
Will II, 192, No. 605.
Digitized by
Google
1226 April 18. - 1226 Juli 13. 281
£08. — Propst Gerlach von S. Castor zu Coblenz tritt die Pfarrkirche
und Pfarre Braubach an sein Stift ab. — 1226 April 18.
GL dei gracia prepositus, R. decanus totusque sancti Castoris in Confluentia
conventus universis Christi fidelibus in perpetuum. Et si ea que sine scriptis
fiunt, si alia habuerint probationum aminicula, rata habeantur, tarnen quia
humani iuris conditio semper in futurum decurrit et nichil in ea est, quod stare
perpetuo possit, ad habundantem cautelam ea que geruntur scripturis, ut oblivioni
tradita revocentur, solent commendari Notum itaque omnibus sit, quod ego G.
predictus prepositus auctoritate domini Th. Trevirorum archiepiscopi necnon
consensu domini A. Trevirensis archidiaconi intervenierte, ut in instrumento super
hoc confecto plenius continetur, ad subplementum refectionis iure pastoris possi-
dendam ecclesiam in Brubach predicto conventui concessi, ita tarnen, quod
magister M. nunc eiusdem eccleeie pastor quamdiu vixerit omni occasione post-
posita quieta possessione eiusdem ecclesie debeat gaudere. Et ut hiis fides
plenior adhibeatur et nulli in contrarium liceat venire, sigillo ecclesie sancti
Castoris et nostris presentes littere sunt munite.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°XXVI ., Xlill
kalendas Maii.
Or. im St.-A. Von den an Pergamentstreifen hängenden drei S. sind die des Stifts und
des Propstes von 8. Gastor im Ganzen gut erhalten.
Auszug bei Wilhelmi, Gesch. von Braubach, Seite 9 mit irrigem Tagesdatum April 16.
409. — Abt Erkenbertus von Eberbach bekundet die Beschlüsse
einer bei dem Mapper Hofe abgehaltenen Märkerversamm-
lung des Rheingaues, insbesondere die Bestätigung des
Märkerrechts der Abtei enthaltend. — 1226 Juli 13.
Prater Erkenbertus dictus abbas in Eberbach. Ad auferendam oblivionis
caliginem cautum est vigorem litterarum et vocem testium in causis rerum
adhiberi. Sciant igitur universi Christifideles, quod milites et comprovinciales
de Rinecouwe et de villis circa montes edtis iuxta grangiam nostram Mappen
convenientes de terminis silvarum conferebant Ubi per sentenciam est diffinitum,
quod nulli ville super ligna nemoris confovenda bannum id est werholz liceat
preter unum et hoc in terminis suis et que forte voluerit. Adiacentes vero ville
hoc de consensu et cooperacione nostra et fratrum nostrorum hoc tenentur, sicut
in autentico domini archiepiscopi Maguntini super hoc dato manifeste continetur.
Nobis eciam longe lateque per omnes silvas plenam recognoverunt communionem,
sicud fuit ab antiquo. Preterea de communi consilio statuerunt, quod nulli
penitus deinceps novale liceat facere, sed que facta sunt tali modo manere
permittantur. In evidenciam igitur huius rei testes, qui facto huic interfoerunt,
subsecuntur: Conradus de Rinberch dapifer archiepiscopi, Bertholdus Glime,
Engelfridus Mancus et Fridericus de Hatternheym, Heinricus Gallus, Conradus
filius Symonis, Heinricus Pittit, Amilius de Winkelo, Embrico Grifenclouwe
ministeriales; Siboldus sculthetus de Winkelo, Hartungus de Hatternheym,
Wigandus de Everbach, Sifridus de Altavilla scultheti, Heinricus Walpodo;
Digitized by
Google
282 1226 August 20. — 1226.
de fratribus nostris Conradus grangiarius, Gerardus et Embrico cellerarii, Franco,
Albertus, Hesso, Giselbertus, Elfricus faber, Heinricus carbonarius.
Acta sunt hec anno domini M°.CC°.XX°. sexto, in die sancte Margarethe.
Or. mit 8. des Abts in grünem W. an Pergamentstreifen im St.-A.; hiernach gedr. Baer,
Beiträge II, 279; Rössel II, 411.
Ein zweites Or. im Archive des Schlosses Yollraths.
Abschr. Ocul. mem. II, 20, mit willkürlichen Text&nderungen ; hiernach gedr. Rössel 1, 391.
410. — Mainz 1226 August 20.
Benannte Richter entscheiden einen Streit zwischen dem
Domkapitel zu Mainz — ex parte una et Albertum et Ditericxun de Zotzen-
heim 1 ) ex altera super quibusdam bonis in eadem. villa sitis — — — —
Actum anno domini M.CC.XXVL, Xttt. kaL Septembris.
Abschr. im Mainzer Copialbuch.
Gedr. Baur, Hess. U.-B. n, ffo. 60.
411. — Der auf Klage des Stifts S. Mauritz zu Mainz mit dem
Eirchenbanne belegte Schultheiss Heinrich zu Lahnstein
wird von dem Banne losgesprochen, nachdem er erklärt,
die Forderungen des Stifts befriedigen zu wollen. — Mainz?
1226 September 18.
Waltherus decanus et Arnoldus scolasticus sancti Petri et Johannes scolasticus
sancte Marie ad gradus Maguntie iudices delegati notum facimus universis, quod
oum Henricum scultetum de Lanstein excommumcassemus pro querimonia fratrom
sancti Mauricii Maguntie, a nobis tandem taliter est absolutus, quod promisit fide
interposita coram nobis, predictis fratribus solvere in festo sancti Mauricii
IX uncias annuatim, que debentur eis pro oblacionibus in cena domini ministrandis
hoc adiecto, quod si in predicto termino non persolverit summam illam, noetro
iudicio, quamdiu vixerit, se subiecit, ut ipsum puniamus, prout tunc noverimus
expedire. Testes sunt: Albertus cantor et Heroldus archipresbyter maioris
ecclesie, Arnoldus prepositus sancte Marie ad gradus, Arnoldus decanus sancti
Victoris, Godeboldus, Fridericus, Albero, Sifridus, Eberoldus, Gerlacus canonici
eiusdem ecclesie, Arnoldus, Hertwicus, Gerhardus cantor et Jacobus canonici
sancte Marie in campis et alii quamplures.
Acta sunt hec anno domini MCCXXVI, XTfTf kal. Octobris.
Gedr. Joann. H, 708.
Scriba III, 1308.
412. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt mit Zustimmung
des Propstes Wilhelm von St. Moritz dem Kloster Eibingen
den Besitz des durch Resignation der seitherigen Inhaber
erworbenen Patronatsrechts über die Kapelle zu Eibingen.
— Mainz 1226.
Sifridus dei gracia sancte Moguntine sedis archiepiscopus. Noverint omnea
huius pagine inspectatores, quod nos cappellam in Ibingen cum suis pertinentiis
*) Sossenheim A. Höchst?
Digitized by
Google
1227 Februar 9. — 1227 Mai 15. 283
de consensu et voluntate dilecti nostri Willehelmi, prepositi sancti Mauritii,
conventui sanctimonialium in Ibingen contulimus iure perpetuo possidendam, ita
ut quicunque sit rector ipsius conventus, eidem capelle vel per se vel per alium
provideat in divinis proventusque ipsius salvo iure dioecesani et archidiaconi in
utilitatem conventus memorati convertat. Huic concessioni per nos facte Symon
canonicus maioris ecclesie Moguntine et Thedericus frater eius, Cunradus Magnus
et Embrico de Selhoven ministeriales ecclesie Moguntine eorumque coheredes, ad
quos prefate capelle patronatus pertinebat, iuri patronatus renunciantes liberaliter
consenseruni In cuius rei evidentiam presentem paginam conscribi eamque
nostri impressione sigilli fecimus conununirL
Datum Moguncie, anno dominice incarnacionis M°.CC°.XXYL, pontificatus
nostri anno XX°VI .
Or. im St.-A. Die an Pergamentstreifen hängenden Siegel des Erzbischofs und des
Propstes Wilhelm sind beschädigt.
Will n, 194, No. 524.
413. — Papst Honorius IIL ertheilt dem Kloster Eibingen einen
Schutzbrief und bestätigt insbesondere demselben den
Besitz der dortigen Kapelle. — Im Lateran 1227 Februar 9.
Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus abbatisse
ac conventui in Ibingen salutem et apostolicam benedictionem. Justis petentium
desideriis dignum est, nos facilem prebere consensum et vota, que a rationis
tramite non discordant, effectu prosequente complere. Eapropter, dilecte in Christo
filie, vestris iustis postulationibus grato concurrentes assensu personas vestras et
locum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum omnibus bonis, que in
presentiarum rationabiliter possidet aut in futurum iustis modis prestante domino
poterit adipisci, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus. Specialiter
autem capellam in Ibingen monasterio vestro a venerabili fratre nostro S. Mogun-
tinensi arcHepiscopo consentiente preposito et capitulo sancti Mauritii, in cuius
prepositura capella ipsa consistit, pia liberalitate collatam, sicut eam iuste
canonice et pacifice possidetis, vobis et per tos eidem monasterio vestro auctori-
tate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus. Nulli
ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis et confirmationis
infringere vel ei ausu temerario contraire. Bi quis autem hec attemptare
presumpserit, indignationem omnipotentis dei et Beatorum Petri et Pauli aposto-
lorum eius se noverit incursurum.
Datum Laterani, V°. idus Pebruarii, pontificatus nostri anno undecimo.
Absehr. saee. 16 im Copialbuch des Klosters.
VergL Potthast 8. 2098; Will II, 195, No. 528.
**414. — Papst Gregor IX. bestätigt dem Kloster Eberbach alle von
seinen Vorgängern ertheilten Privilegien und Freiheiten. —
Im Lateran 1227 Mai 15.
Datum Laterani, idus Maii, pontificatus nostri anno primo.
Digitized by
Google
284 1227 Mai 15. — 1227 Juni 7.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 260, nach angeblichem Or. im St.-A.; hiernach Potihast
No. 7902; Roth I, 54, No. 225.
Die Bulle existiert jedoch nicht und liegt lediglich eine Verwechselung mit der im
Or. erhaltenen Bulle des Papstes Gregor X. d. d. 1272 Mai 15 vor!
415. — Embricho Fuchs von Rüdesheim tritt seinem Sohne E. den
Thurm seiner Burg ab. 0. D. — Wörtlich eingerückt in die
Bestätigungsurkunde des Erzbischofs Bigfrid IL von Mainz.
— Mainz 1227 Juni 7.
In nomine domini amen. Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archie-
piscopus. Tenore scripti presentis notum facimus universis, nos personaliter
quoddam cyrographum a fideli nostro Embricone Yulpe de Rudinsheim editom
perlegisse continens hunc tenorem:
Omnibus in Christo bene viventibus tarn presentis quam futuri secoli
hoc scriptum intuentibus clarescere cupimus, quod ego E. dictus Vulpis in
Rudinsheim et uxor mea C. habito consilio omnium parentum et amicoram
nostrorum contulimus turrim nostre domus procurandam sub forma conditionia
E. filio nostro, ut ipso vivente nullus fratrum vel sororum eius quidpiam se
habere in procuratione prefate domus constipent*). Statuimus etiam ins here-
ditarium in vinetis Ulis, que site sunt in rinheldin, prefato filio nostro in
supplementum, ita tarnen, ut de redditibus illis tarn turris custodibus quam
ianitoris necessaria inde provideat b ). Jus igitur mancipii cum fratribus suis
cedat sibi eque. Ipso igitur universe carnis viam ingresso, si uxorem dturit,
liberos genuit, nil prorsus se iuris in prefata procuratione habere affirment, sed
gradatim de fratre provectioris etatis in fratrem iuniorem iure prescripto cedat
Id idem vero de sororibus fiat. Statuimus etiam, ut si quis heredum istorom,
quod absit, partem prefate domus vendere voluerit, facta omnium communi
heredum collecta decem marce cum merda canina sibi offerantur. Testes autem
huius rei sunt: Gisilbertus Puer cum filiis suis, Hertwinus domicella, Cunradns
de Foro, Meingotus, Theodericus Magnus, Cuno, Theodericus, Anshelmus de Bin-
berc, Arnoldus, Hugo, Wignandus de Lorchi, Heinricus de Okinheim, Heinricus
Rufus de Winkila et alii quam plures.
Nos igitur ad heredum instantiam supradicti E. Vulpis confirmayimus factum
suum sigillo nostro sub bonorum virorum testimonio roborantes, quorum hie
nomina continentur: Wilhelmus prepositus saneti Mauritii, Fridericus camerariu»
civitatis Maguntine, Hertwinus scultetus Pingwensis, Dietericus, Wicmannus, Glimo,
Hertwinus Eselwecki et alii castreuses in Scharffinstein et alii quam plures.
Datum Maguntie, anno domini M°.CC°.XXVn., VH idus Junii, pontificatus
nostri anno XXYI.
Or. in München. S. des Erzbisohofs in braunem W. an Pergamentstreifen.
Abschr. (saeo. 15) Mainzer Bücher No. 21, Kreisarchiy "Wurzburg.
Die Haupturkunde mit Fortlassung der Yidimation des Erzbisohofs gedr. Guden. I, 496.
Wül n, 197, No. 544.
*) So das Or., Quden. oonstipulent.
b ) ianitoribus provideat (Juden.
Digitized by
Google
1227 Juni 20. — 1227 September 22. 285
416. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster Haina
Güter, u. a. Weinberge zu Johannisberg. — Aschaffonburg
1227 Juni 20.
Sifridu8 dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus. Tenore scripti
presentis innotescimus, quod nos moti zelo pietatis circa dilectam nobis ecclesiam
de Indagine ad sustentationem ancillarum Christi et aliarum personarum die
noctuque domino famulantium in eodem loco contulimus pia mente XTT. agros
in campo, qui marchia nuncupatur, monasterio antedicto et duo iugera vinearum
in monte, qui mons episcopi appellatur. Testes sunt: Gerboto maior prepositus
Moguntinus, Beinherus decanus sancti Stephani, Heinricus vicedominus Asch
et alii quam plures. Quod ut ratum permaneat, presens scriptum sigillo nostro
fecimus roborari.
Datum Aschaffenburg, XTT. kal. Julii, pontificatus nostri anno XXVI.
Gedr. Guden. II, 48, mit der falschen Auflösung des Datums in 1226.
417. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt die von seinem
Yorgänger Ruthard dem Kloster S. Alban gemachte Schenkung
von Gütern zu Eltville und Steinheim. — Mainz 1227 September 22.
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia sancte Magunting
sedis archiepiscopus universis, ad quorum audientiam vel conspectum presens
scriptum pervenerit, salutem in omnium salutarL Pium esse decernitur et salubre,
ut bonorum virorum actibus delectemur et eorum imitatione ft ) ad vitg gterng
bravium promerendum feliciter provocemur. Reverendi itaque fratris nostri in
Christo predecessoris nostri bone memorie Ruthardi archiepiscopi Maguntini cari-
tatis imitari vestigia cupientes in villa Altevila et in Steinheim bona Wignandi
quondam civis Maguntini, que idem zelo dei succensus ecclesie beati Albani apud
Maguntiam donavit 1 ) ad sustentationem deo ibidem die noctuque famulantium
personarum sub testimonio honestorum virorum, qui iam in domino requiescunt,
nos similiter condonamus cum omni proprietate, utilitate, libertate ac servitio
qualicumque ad nos pertinente sub eadem forma et eodem devotionis spiritu,
quo predictus Ruthardus felicis memorie antecessor noster spe videlicet possidendi
premium sempiternum sub anathemate inhibentes, ut nullus supradictam ecclesiam
in predictis bonis gravare vel inquietare vel etiam huic nostre donationi presumat
ausu temerario contraire. Quod qui fecerit, iram dei omnipotentis et indignationem
beatorum Petri et Pauli apostolorum et beati Martini nostreque excommunicationis
sententiam se noverit incursurum. Huius donationis testes sunt: domnus Sifridus
Ratisbonensis episcopus, Gerbodo maior prepositus et prepositus sancti Petri,
Cristianus decanus et prepositus sancti Victoris. Canonici maioris ecclesie Magun-
tine: Symon, Adelungus, Lutdegerus cellerarius, Walterus, Folpertus, Henricus
prepositus Pinguensis. De sancto Petro: Walterus decanus, Arnoldus scolasticus
et Johannes cantor. De sancto Stephano: Reinherus decanus et Helwicus cantor.
*) ad — imitaoionem Joann.
») Yergl. die bezügliche ürk. von 1097, No. 146.
Digitized by
Google
286 1227 September 22. - 1227 October 28.
De sancto Victore: Arnoldus decanus et Arnoldus scolasticus. De gradibus:
Burkardus decanus, Berwelfus cantor et Cunradus cellerarius. De sancto Johanne:
Gozmarus decanus, Benedictus scolasticus et Godefridus cantor. Laici: Rupertus
comes irsutus, Fridericus de Eelberowa camerarius Maguntinus, Embercho comes
Reni et vicedominus, Wernherus frater suus*), Eberhardus de Turri, Meingotus,
Cunradus Magnus, Helfricus, Embricho filius Didonis, Eberwinus de Svabach,
Theodericus, Mengotus et fiertwicus milites de Scarpenstein, Stephen de Walteggen
et alii quam plures tarn clerici, quam laici.
Datum b ) Maguntie, anno dominice incarnacionis miflesimo.CC .XX°YII ,
X. kal. Octobr.
Or. in München. 8. an rothgelben Seidensohnüren.
Abschr. im Copialbuohe des Stifts S. Alban, im Ereisarohiye zu Würzbnrg; hiernach gedr.
Joann. II, 759, vergl. 8. 375.
Yon Bodmann 8. 77, 353 irrthümlioh als ungedruckt bezeichnet, 8. 546 unter Hinweigung
auf den Druck bei Joann. citiert; yon Roth zweimal a) I, 8. 243, No. 21, b) 8. 283, No. 4 nach
den Handschriften von Severus-Gamans auf der Un.-Bibl. zu Würzburg III, 63 regestiert und
endlich II, No. 11 nach der unvollständigen Abschrift bei Eindlinger 137, 72 gedruckt.
Scriba, Regg. III, 1309 irrig mit 1226; Will H, 197, No. 549.
418. — Erzbischof Dietrich IL von Trier bestätigt den von einem
Schiedsgerichte getroffenen Vergleich zwischen dem Erz-
bischofe Sigfrid IL von Mainz und dem Stiftscapitel zu
Limburg wegen der Wahl des Propstes und der Pfarr-
kirchen zu Berge und in Limburg. — 1227 October 28.
In nomine sancte et individue trinitatis. Theodericus dei gratia Trevirorum
archiepiscopus. Eorum que ecclesie dei profectui expediunt et saluti perpetue
soliditati favorabiliter intendentes ad noticiam universorum presencium ac futuronrm
Christi fidelium, quibus exhibitum fuerit presens scriptum, cupimus pervenire,
quod ordinacionem factam de parrochia in Bergen et parrochiali altari in Lim-
purch ad commodum ecclesie Limpurgensis per viros honorabiles et discretos,
videlicet Gerbodonem maiorem prepositum et Reinerum decanum sancti Stephani
Maguncienses, Albertum maiorem decanum et Bupertum scolasticum Wormacienses,
Alexandrum decanum et Sifridum canonicos Limpurgenses, quorum arbitrio
commissa erat lis, que vertebatur inter venerabilem fratrem nostrum dominmn
Sifridum archiepiscopum Moguntinum et capitulum Limpurgense super electione
prepositure eiusdem, ratam habentes salvo per omnia iure archiepiscopi et archi-
diaconi firmitudine solida confirmamus.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M°CC°XXVII, V*° kaleni
Novembris.
Or. im St.-A. Ton dem an einem Pergamentstreifen hangenden S. des Erzbischofs sind
Bruchstüoke erhalten.
Vergl. Götze, AnnaL XIII, 299, 314; Will H, 198, No. 551.
») eins Joann.
b ) Data Joann.
Digitized by
Google
1227. - 1228 April. 287
419. — Propst Friedrich und das Kloster Tiefenthal tauschen mit
dem Kloster Eberbach Grundstücke bei Kiedrich. — 1227.
Huius contractus testes sunt: Sifridus sculthetus et omnes scabini de Alta-
villa, Cunradus de Wackernheim, Richardus filius Helngeri et frater suus Heln-
gerus et Embricho frater eorum, Giselberthus et fratres sui, quibus persoluta est
omnis iusticia et vinum testimoniale. De sanctimonialibus nostris: Edelindis
magistra, Edelindis et Lipmudis de Altavilla, Agnes, Sophia de Wehene, Sophia
de veteri monasterio et fiha Dudonis camerarii.
Anno dominice incarnationis M°. CO . XXVll .
Chirograph. Or. mit wohlerhaltenem 8. des Klosters Tiefenthal, Abbildung T. I, No. 3,
im 8t-A.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 257.
Yergl. Baer, Beiträge S. 69; Sauer, Lehnsbüoher der Herrsch. Bolanden S. 71, wo indessen,
was schon im Oorrespondenzblatt 1882, No. 8, S. 64 oorrigiert wurde, Sophia von Weisenau
irrthumlich mit einer gleichnamigen Aebtissin von Altmünster identifiziert ist.
420. — 1227.
„Von dem Erbach'schen Wizziggedinge heisst es ferner in
einer ungedr. Urk. des S. Peterstifts zu Mainz vom J. 1227: „quibus
sie peractis, ut predicitur, utrinque processum exstitit ad iudicium ville prenarrate,
quod in vulgari dicitur wizzdntafdinc, coram sculteto, scabinis et hobariis,
qui etc. a
Bodmann S. 655.
421. — Den Rheingrafen Embricho und Werner werden die Mark-
genossenschaft und bestimmte Rechte in den Waldungen
im Rheingau zugestanden. — 1228 April.
Sciat longeva fidelium posteritas. Anno dominice incarnationis M . CC . XX V Ui.,
mense Aprili, in iudicio provinciali per sententiam definitum est unanimem, quod
Embricho et frater eius Wernherus dicti ringravii per omnes silvas de Rinegowe
plenam habeant communionem, sicut parentes sui habuerunt ab antiquo in eisdem.
Item communi consilio statutum est, quod predicti ringravii villis superioribus
bannum, id est wereholz, in predictis silvis, quando ipsis opportunum fuerit, sine
consensu villanorum inferiorum indicere et eis forestarios et custodes, qui wald-
pode dieuntur, instituere valeant et hoc obtinet in silvis, que circa Renum sunt.
In cuius rei evidentiam testes, qui in iudicio aderant, hie subnotantur: Cunradus
dapifer de Rinberc, Sifridus et Wigandus de Loricha, Gisilbertus Puer de Rudens-
heim, Meingotus et Fridericus de Hatternheim, Heinricus Rufus de Winkelo,
Embricho Grifenclouwe, Godefridus de Alta villa milites, Siboldus de Winkelo,
Cunradus de Hatternheim, Wigandus de Eberbach, Sifridus de Altavilla, Mein-
gotus de Waltaffa, Ernestus de Eitercho, Franco de Birestat sculteti, Heinricus,
Embricho walpodo et alii quam plures fide digni
Absohr. ex orig. von Schott in dem Urknndenbnohe zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses;
hiernach Abschr. Kindlinger's 137, 78. Ans letzterer Absohr. gedr. Roth II, 12; der ältere Druck
bei Bodmann 8. 481, yergl. 307, 321, 333, 604, gibt die Zeugenreihe nicht vollständig.
Yergl. Thudiohum, Hark- und Gauverf. 141.
Digitized by
Google
288 1228. - 1228.
422. — Frankfurt 1228.
König Heinrich VIL bestätigt der Kirche zu Frankfurt den
Besitz der derselben von seinen Vorgängern Carl dem Gr. und
Otto verliehenen villecula nomine Kadelcamp (Kelkheim) in quadam
nostra comecia sita. — — — — — — — — — — — —
Datum Frankenvort, anno domini M°.CC°. XXVIII , indictione prima.
Or. in München. An schmalen Pergamentstreifen hingt das zerbrochene Majestfttsaiegel
in braunem W.
Gedr. Würdtwein, Dioeo. Mog. U, 421; Boehmer, C. d. Moenofr. 8. 68; Huillard IH, 873;
Böhmer, Regg. Mo. 8686.
423. — Die Brüder Heinrich und Gerlach von Isenburg bestätigen
dem Kloster Eberbach die von ihrem verstorbenen Yater
verliehene Abgabenfreiheit des Klosterhofs zu Osterspai,
das demselben von dem Bitter Rudolf geschenkte Märker-
recht, die Befreiung von der Yogtei und der weltlichen
Gerichtsbarkeit — 1228.
Zeugen : Erkinbertus abbas Eberbacensis, Cänradus imperialis aule notarius,
Ingrammus dapifer noster, Karolus, Rudingerus, Embrico scfiltetus noster. Affuerunt
fratres etiam eiusdem curie: Adolfus, Arnoldus et Wernerus.
Acta sunt hec anno incarnationis dominice M°. CC°. XX V 11(1).
Or. im Bt-A. Mit wohlerhaltenem Reitersiegel Heinrichs von Isenburg.
Absohr. OcuL mem. H, 77.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 268; derselbe bemerkt: „Der Schreiber hat den letzten Strich
von Vm (in der Datierung) vor dem Punkt selber gelöscht; das Datum wird dem 25. Marx, mit
dem in der Trierischen Diözese das neue Jahr anfing, ganz nahe fallen; also Anfangs 1228*.
Dennoch aber gibt er im Regest das Jahr 1227 an.
424. — Der Reichsnotar Conrad, Schultheiss, Schöffen und Bürger
zu Boppard bekunden, dass Sifridus de Overspeia und seine
Söhne dem Kloster Eberbach zwei von Embricho, Heinrich,
Conrad und Embricho von Greifenclau lehnrührige Wein-
berge in der Gemarkung von Osterspai bei Gendringen und
Dinkholder in der Nähe der Klostermühle daselbst für
60 Mark verkauft haben, nachdem die Lehnsherren, welche
durch Embricho und Embricho von Greifenclau auf ihre
Rechte Yerzicht leisten, durch Ueberweisung von Wein-
bergen am linken Rheinufer zu Oberspai entschädigt
sind. — 1228.
Unter den Zeugen de Osterspeia et de Overspeia: Rudingerus sacerdos,
Heinricus sculthetus, Folmarus miles u. a. ; de Milne Marquardus et Diemo
frater eius. De fratribus nostris in Ebirbach: Cunradus cellerarius, Bernhelmus
notarius, frater Berthramus, frater Gerhardus argentarius et frater Adolfus.
Anno dominicg incarnationis millesimo ducentesimo vicesimo YHI .
Or. mit wohlerhaltenen 8. der Stadt Boppard und des Kotars Conrad im St-A. zu Coblenz.
Auszug bezw. Absohr. Ooul. mem. I, 123, n, 77.
Gedr. Baer, Beitrage n, 280; Rössel, Eb. Ü.-B. 1, 268; Beyer m, 289. YergL Bodmann S. 876.
Digitized by
Google
1229 Januar 27. - 1229 Februar 20. 289
425. — Bischof Sifrid von Regensburg bekundet, dem Rheingrafen
Embricho, seinem Bruder, 168 Mark zu schulden und ver-
schreibt demselben hierfür verschiedene Gefälle, u. a. zu
Kiedrich, Walluf, Bodenthal und Reichartshausen. —
1229 Januar 27.
In nomine domini amen. Nos Sifridus dei gratia Ratisponensis ecclesie
episcopus hoc scripto recognoscimus et presentibus publice profitemur*), quod
nobilis vir Embricho comes Reni, germanus noster carissimus, cum consensu
uxoris sue Alheidis nobis has subnotatas pecunie summas in necessitatem nostram
dederit expendendas. Primo persolvit nobis XX. marcas bonorum denariorum,
quando ex Alsatia a Friderico rege Romanorum venimus. Item solvit nobis
XXXX. marcas, quas Henrico Danzfus pro equo dextrario dedimus. Item con-
cessit nobis in Pinguia XXY. marcas, cum nobiscum in monte sancti Ruperti
fuit. Item solvit nobis XXY. marcas, cum apud Moguntiam puerum sororis
nostre ex sacro fönte suscepimus. Item dedit nobis XLIU. marcas, quando cum
fratre nostro Wernhero Wormatie apud imperatorem fuimus. Item solvit famulo
nostro XY. marcas. Hanc summam centum et sexaginta octo marcas valentem
fratri nostro predicto debemus et ut pro hac etiam solutionem accipiat paratam,
omnes reditus nostros in Eetercho, X. maltra siliginis in Waldaffa, tria plaustra
vini ex vineis quoque nostris in montecedale iuxta Pinguiam, duo ex Budendale,
YI. marcas in Richardeshusen, YHI. solidos in Alginsheim et ceteros census in
diversis curiis nostris ad XXY. marcas estimatos annuatim et tamdiu recipiat,
quousque predicte centipi et sexaginta octo marce denariorum ex prefatis bonis
et censibus persolute fuerint integraliter. In cuius rei testimonium hanc litteram
conscribi et sigilli nostri munimine roborari fecimus. Testes sunt: Wilhelmus
prepositus sancti Mauricii, Arnoldus capellanus noster, Wernherus de Bolanden,
Stephanus de Waldecke, Arnoldus Rufus, Conradus Magnus et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.CC.XXVJLLLI., YI. kal. PebruariL
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuohe zu seiner Gesch. des Rheingräfliohen Hauses,
hiernach Abschr. von Eindlinger 137, 74.
Gedr. Mittelrh. Ü.-B. III, 292 aus der Abschr. Eindlinger's.
426. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bezeugt, dass nach dem
von dem Mainzer Dompropst gefällten Urtheile der Ritter
Simon von Rüdesheim zu Gunsten des Stifts S. Simeon zu
Trier auf die Yogtei über den Hof zu Schierstein verzichtet
hat. — Mainz 1229 Februar 20.
Acta sunt hec anno ab incarnacione domini M°. CC°. XX . V ULI 10 . Datum
Maguntie X. kal. Marcii.
Or. im 8t.-A. An roth und gelben Seidenschnüren hängen die S. des Erzbischofis, des
Dompropstes Gerbodo und des Domoapitels, ersteres zerbrochen, die beiden letzten erhalten.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 266.
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. H, 1899; Will II, 201, No. 575.
») Kindlinger und nach ihm der Druck falsch protestamur.
Codoc dipL Kam. I,i. 19
Digitized by
Google
290 1229 März 10. — 1229 Mai 10.
427. — Papst Gregor IX. befiehlt dem Erzbischofe und der Geist-
lichkeit des Erzstifts Cöln, das Kloster Eberbach und
dessen Besitzungen zu schützen. — Perusia 1229 März 10.
Datum Perusii, VI. idus Marcii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. im St.-A. Bulle an roth-gelber Seidenschnur wohlerhalten; Diekamp No. 32.
Abschr. Ocul. mem. II, 3.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 266; vergL Baer, Gesch. von Eberbach II, 7 ; Potthast No. 835*.
Wiederholung der Bulle des Papstes Honorius HI. d. d. 1223 Januar 17, No. 386.
428. — Papst Gregor IX. beauftragt die Erzbischöfe von Mainz und
Trier, sowie den gesammten Clerus beider Kirchenprovinzen
mit dem Schutze des Klosters Mariaehausen. — Perugia 1229 Mai 10.
Gregorius episcopus servus servorum dei. Venerabilibus fratribus Moguntino
et Treverensi archiepiscopis et eorum suffraganeis et dilectis filiis abbatibus,
prioribus, decanis, prepositis et aliis ecclesiarum prelatis per Maguntinam et
Treverensem provincias constitutis salutem et apostolicam benedictionem. Bon
absque cordis dolore et plurima turbacione didicimus, quod ita in plerisque
partibus ecclesiastica censura dissolvitur et canonice sentencie severitas enervatur,
ut viri religiosi et hü maxime, qui per sedis apostolice privilegia maiori donati
sunt übertäte, passim a malefactoribus suis iniurias sustineant et rapinas, dum
vix invenitur, qui congrua Ulis protectione subveniat et pro fovenda pauperum
innocencia se murum defensionis opponat. Specialiter autem dilecte in Christo
filie magistra et sorores monasterü in Ulnhusen Cisterciensis ordinis Moguntine
diocesis tarn de frequentibus iniuriis, quam de ipso cottidiano defectu iusticie
conquerentes universitatem vestram ütteris pecierunt apostoücis excitari, ut ita
videücet contra malefactores earum prompta debeatis magnanimitate consurgere,
quod ab angustüs, quas sustinent, et pressuris vestro possint presidio respirare.
Ideoque universitati vestre per apostoüca scripta mandamus atque precipimus,
quatenus ülos, qui possessiones vel res seu domos predictarum sororum vel
hominum suorum irreverenter invaserint aut ea iniuste detinuerint, que predictis
sororibus ex testamento decedencium reünquuntur ßeu in ipsas sorores contra
apostolice sedis indulta sentenciam excommunicacionis aut interdicti presumpserint
promulgare, vel decimas laborum de possessionibus habitis ante conciüum generale,
quas propriis manibus seu nutrimentis animaüum ipsarum spretis apostolice
sedis privüegüs extorquere monicione premissa, si layci fuerint, publice candelis
accensis singuü vestrum in ecclesiis vestris excommunicacionis sentencia
percellatis. Si vero clerici vel canonici reguläres seu monachi fuerint, eos appella-
cione remota ab officio et beneficio suspendatis neutram relaxaturi sentenciam,
donec dictis sororibus plenarie satisfaciant et tarn layci, quam clerici seculares,
qui pro violenta manuum iniectione vel ipsarum aliquam anathematb
vinculo fuerint innodati, cum dyocesani episcopi ütteris ad sedem apostolicam
venientes ab eodem vinculo mereantur absolvi.
Datum Perusii, VI. idus Man, pontificatus nostri anno tercio.
Abschr. saec. 14 eines 1336 Juli 26 von den Mainzer Richtern vidimirten Transsumts im
Copialbuche des Klosters, stellenweise beschädigt; Ausstellungsort und Datum konnte aus dieser
Vidimation, in welcher Papst Gregor IX. als Aussteller genannt wird, sieher ergänzt werden.
Digitized by
Google
1290 vor September 9. — 1291 um Januar 18. 291
429. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt dem Kloster
Eberbach den Besitz des Anwachses der Rheinaue bei dem
Hofe Dreiser — Scharfensteln 1230 vor September 9.
Testes apponentes, quorum hec sunt nomina: Fridericus de Eelberouwe
camerarius noster, Teodericus de Scarphenstein, Meingotus Staanghe, Hertwicus
Eselwecke, Bertoldus Clime, Rimundus abbas in Everbach, Willelmus monachus
et alii quam plures.
Actum anno domini M.CC.XXX., in Castro nostro Scarphenstein.
Or. im Bt.-A. Das an einem Pergamentstreifen angehängte S. ist verloren.
Absohr. Ooul. mem. II, 90.
Gedr. Baer, Beiträge H, 282; Rössel, Eb. U.-B. I, 270. Vergl. Wffl U, 204, No. 602.
Baer a. a. O. maoht es wahrscheinlich, dass die Urk. noch dem Erzb. Sigfrid II. angehört.
430. — Die Grafen Heinrich und Rupert von Nassau schenken dem
deutschen Orden die Kirche zu Oberlahnstein, den Hof
Neuhof, Geldrenten und Hörige. — 1230.
In nomine sancte et individue trinitatis. H. et R. fratres comites de Nassowen
omnibus hoc scriptum inspicientibus salutem eternam. Quociens aliquid agitur,
cuius memoria in posteris haberi desideratur, necesse est, ut id quod agitur
scripti testimonio roboretur. Utilia enim sunt scripturarum testimonia, que
emergentibus occurrunt calumpniis et rei geste seriem immutabili declarant
veritate. Proinde notum sit tarn futuris quatn presentibus, quod predicti H. et R.
communi consensu in remedium animarum suarum sancte Marie et domui theu-
tonice dederunt ecclesiam in Hoverlonsteine cum omnibus appenditiis et eo iure
servandam quo hactenus est servata. Insuper ego Robertus curtem que dicitur
Newenhove et redditus de mea proprietate ad estimationem XXY. marcarum,
litones eciam, quos emi a Borkardo burgravio de Maidebork, sancte Marie et
predicte domui perpetuo iure possidendos assignavi.
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo ducentesimo tricesimo.
Nach dem Or. gedr. Hennes, Grafen von Nassau S. 224, Cod. dipL ord. Teut I, 91.
4SI. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bekundet, dass der
frühere Pfarrer Reinardus zu Hoenstat in seiner Gegenwart
die früher an das Kloster Eberbach gemachte Schenkung
erneuert habe. — 1231 um Januar 18.
Testes autem sunt: Ditherus comes de Katzenellenbogen, Hartradus deMeren-
berc, Giselbertus et Cünradus milites de Rudensheim et quidam ex castrensibus
in Scarphenstein, Rimundus abbas, Wigandus prior, Erkenbertus quondam abbas
et Hertwicus monachus in Everbach et alii quam plures.
Actum anno domini M°.CC°.XXXI ., pontificatus nostri anno primo.
Or. im St.-A. Mit dem an Pergamentstreifen gehängten wohlerhaltenen Eleotensiegel des
Erzbischofs.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 275.
Abschr. Ocul. mem. II, 21.
Will II, 212, No. 8.
19*
Digitized by
Google
292 1231- Januar 18. - 1231 Januar 23.
Nach den Zeugen ist die Urk. gleichzeitig mit den folgenden ausgestellt; ausserdem ist
dieselbe von demselben Schreiber wie diese geschrieben. Yergl. auch Baer, Gesch. ron Eber-
bach I, 631, Note 11.
432. — Erzbischof Sigfrid III. Ton Mainz befreit die Güter des
Hospitals des Klosters Eberbach zu "Winkel von Abgaben.
— Eberbach 1231 Januar 18.
Testes vero sunt: Dittherus comes de Katzenellenbogen, Bimundus abbas
in Everbach, Budolfus noster capellanus, Hertwicus Eselwecke, Wienandus et
Bertoldus Glimo castrenses de Scarphenstein, Embrico subcellerarius, Heroldus
magister hospitum, Burchardus provisor in hospitali pauperum et alii quam plurea.
Datum Everbach, anno incarnationis dominice M°.CC°.XXXI ., pontificatus
nostri anno primo, XV. kal. Februarii.
Or. mit dem im Ganzen gut erhaltenen S. des Erzbischofs im 8t.-A.
Abechr. Oc. mem. II, 19.
Gedr. Bodmann 8. 191; Rössel, Eb. U.-B. I, 273. Will H, 212, No. 9.
433. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz befreit die zur Elemosyn
der Klosterpforte zu Eberbach gehörigen Güter zu Eetrike
von Abgaben. — Eberbach 1231 Januar 18.
Datum Everbach, anno incarnationis dominice M°.CC°. XXX. I ., pontificatus
nostri anno primo, XY. kal. Februarii.
Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbisohofs im St.-A.
Abschr. Ocul. mem. II, 19.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 274. Will H, 212, No. 10.
Die nachfolgende Urk. des Erzbischofs Christian II. d. d. 1249 August 20 ist wörtliche
Wiederholung dieser.
434. — Eonig Heinrich VII. bekundet, dass der Rheingraf Embricho
zu Gunsten des Grafen Heinrich von Nassau auf seine
Ansprüche an den Richolf eßforst bei Bleidenstatt ver-
zichtete und demselben das halbe Nutzungsrecht unter
Vorbehalt des ihm zustehenden Eigenthumsrechts gestattete.
— Worms 1231 Januar 23.
Heinricus dei gratia Romanorum rex semper augustus. Ad regale nostrum
spectat officium, ut diutumas et pertinaces contentionum materias inter fidelea
regni nostri exortas equo iuris ordine dirimamus aut per modum amicitie compla-
nemus, ne indies in maiores degenerent offensiones. Hinc notum esse volumus,
quod dilectus fidelis noster Embricho ringravius coram nobis constitutus ad
instantiam Heinrici comitis de Nassawe renunciavit omni discordie et actioni,
quam habebat contra eundem comitem super quadam silva in terminis illorum
de Blidenstat, que dicitur Richolfesforst, et firmiter promisit, quod dictus comes
Heinricus et eius heredes pro parte*) dimidia ligna, glandes b ) aut aliud prout
*) Roth liest unrichtig tempore.
b ) glandes, ligna irrig die zweite Abschrift Kindlinger's und nach dieser die Drucke bei
Böhmer und R.
Digitized by
Google
1231 März 15. — 1231 Ootober 29. 293
voluerint commodum in eadem silva percipiant absque ullo impedimento excepta
proprietate, que dicto ringravio et suis heredibus maneat salva et omni tempore
reservata. Ut autem hec firma sint et inconvulsa, presens scriptum sigillo maiestatis
nostre corroborari fecimus in testimonium super eo.
Datum apud Wormatiam, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo
trigesimo primo, X. kalend. Februarii, indictione IY.
Testes sunt: Sifridus archiepiscopus Moguntinus, Heinricus Wormatiensis
episcopus, Sifridus Batisponensis episcopus, Cunradus comes silvestris, Heinricus
comes de Didesse, Wernherus de Bolanden et alii quam plures.
Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingräfl. Hauses,
hiernach die Abschr. von Eindlinger 137, f. 75 und 183.
Nach letzterer Abschr. gedr. Böhmer, Act. Imp. No. 327; Roth II, 13 mit unrichtigem
Regest, in welchem ausserdem der König als Heinrich Tl. aufgeführt wird.
Tergl. Huillard HI, 442; Will II, 213, No. 15; Böhmer-Ficker, Regg. No. 4184.
435. — Kloster Eberbach tauscht mit Hertwig Eselweke Grund-
stücke. — 1231 März 15.
Concambiüm fecimus cum Hertwico Eselweke et dedimus ei unum iurnalem,
qui dicitur Nibelungestuke, que vinea attinebat Treise. De qua solvet annuatim
V. denarios ad censum. Compromissum etiam fuit, quod in fine eiusdem vinee
viam nobis per eam dabit conpetetentem, ut ad alias vineas nostras accessum
habere possimus. Nos autem ab eo accepimus iurnalem penitus incultum x in
Hargarden, qui conterminalis est Cunrado de "Wisbaden et habet duos arbores
sibi contiguas, qui dicuntur spirboum, qui non solvit censum. Preterea dedit
nobis iurnalem, qui ascendit de rivo sursum et tangit stratam transeuntem per
vineam Steinberc, quem quondam colebat Sifridus dictus Burref, de quo solvemus
annuatim X. denarios*). Testes: Gerhardus cellerarius, Hertwicus, Helwicus
magister nove curtis, Hertwicus, Eberhardus conversi.
Actum anno gracie M.CC.XXXI., in yigilia palmarum.
OcuL mem. I, 18 b. Eintragung von einer Hand saec. 13. Gedr. Roth III, 322 mit mehreren
Fehlern b ).
436. — Der Domdechant Christian und ein zweiter Domcanonikus
zu Mainz entscheiden den Streit zwischen dem Kloster
Rupertsberg und dem Pfarrer zu Niederwalluf wegen
des Yerleihungsrechtes über die dortige Kapelle. — 1231
October 29.
Cristianus dei gracia decanus maioris ecclesie et Sifridus de Aldenburc,
eiusdem ecclesie canonicus in Moguntia, omnibus presentem paginam inspecturis
salutem in Christo perpetuam. Ad universitatis vestre noticiam cupimus pervenire,
quod cum causa super capella in Waldaffen sita inter conventum sanctimonialium
sancti Ruperti in Pinguia et Johannem plebanum in Waldaffen coram iudicibus
sancte Moguntine sedis diutius questio yerteretur, mediantibus honestis viris utraque
») Die "Worte de quo — denarios sind von anderer Hand durchstrichen und ist dazu ver-
merkt „hos vero non solvimus".
b ) Statt magister nove curtis z. B. „monasterii noverci".
Digitized by
Google
294 1231. - 1232 Januar 16.
pars in nos tanquam in arbitros conpromisit fide data firmiter promittendo, arbitrio
nostro stare et remota qualibet occasione et appellatione, que ordinaremus in
predicta causa, firmiter observare. Nos igitur cause meritis diligenter inspectis
inter eos sie duximus statuendum ita videlicet, quod dictus Jo. plebanus in
Waldaffen et quilibet eius successor ipsam capellam a conventu reeipiet memorato
et eam in divinis obsequiis et luminaribus procurabit. Dictus vero conventus
anniß singulis eidem plebano Tel eius successori in festo beati Martini preeentabit
decem solidos Moguntinos. Testes huius facti sunt: Adelungus subeustos maioris
ecclesie, "Waltherus de Escheburnen, prepositus Ludegerus, Ebberhardus de Lapide,
Enunercho de Bobardia, Didericus de Stalenken canonici Moguntini et alii quam
plures. Ut autem, que predicta sunt, inviolabiliter observentur, presentem paginam
conscribi et sigillis nostris feeimus roborari. Ego vero Sifridus de Aldenburc, quia
proprium sigillum penes me non habui, sigillo prepositi Ludegeri usus fui.
Actum anno incarnationis dominice M°.CC°.XXXI ., quarto kaL Novembris.
Or. im St.-A. Beide 8. fehlen.
Gedr. Bodmann S. 832. Yergl. No. 304.
437. — Gotfrid von Eppenstein schreibt seinen Burgmännern zu
Braubach, dass er dem Kloster Eberbach die Erweiterung
seiner dortigen Weinberge nach einer bestimmten Richtung
hin erlaubt habe und befiehlt, das Kloster im Besitze
derselben zu schützen. — 1231.
Datum anno domini M°.CC°.XXXI°.
Or. mit wohlerhaltenem Reitersiegel Gotfrida von Eppenstein an grünen Seidenschnuren.
Gedr. Rössel, Eh. Ü.-B. I, 276.
438. — 1231.
Der Bheinpfalzgraf Otto belehnt angeblich einen Grafen
von Katzenelnbogen mit Braubach.
Trithem. Geneal. Bavar. 8. 110; Chron. Sponh. 8. 269; Chron. Hirsang. I, 544. Freher,
Origg. PaL C. X. Tolner, Hist. Pal. 37, 97.
Vergl. Wenck, Hess. L.-G. I, 351.
439. — Rheingraf Embricho vom Stein überträgt auf Bitte seines
Bruders, des Bischofs Sifrid von Regensburg, gegen eine
Entschädigung dem Stifte S. Stephan zu Mainz eine Rhein-
insel bei Geisenheim. — 1232 Januar 16.
Emercho ringravius dictus de Lapide omnibus hoc scriptum yisuris volumus
declarari, quod cum insula opposita Gisenheim, cuius proprietas ad ecclesiam beati
Stephani Maguntie pertinere dinoscitur, in divisione sortis in nostram cessit
portionem, dominus et frater noster Sifridus Ratisponensis episcopus et imperialis
aule cancellarius ad petitionem dominorum predicte ecclesie inclinatus et pro
remedio anime sue et matris nostre cum omni instantia petivit, ut dietam insulam
dictis dominis saneti Stephani absolutam relinqueremus, Hermanno de Armesheim
procuratori suo iniungeus, ut nobis de ipsius domini episcopi reditibus, qui sibi
in hereditatem cesserant, restaurum competens assignaret. Nos vero petitioni
Digitized by
Google
1232 Januar 16. — 1282 vor Januar 18. 295
domini et fratris nostri prout decuit annuentes predictam insulam predictis dominis
sancti Stephani liberam et absolutam cum consensu uxoris nostre Adelheidis
relinquimus omni iuri, quod in ea habuimus vel videmur habere, penitus renun-
ciantes. Dictus quoque Hermannus pro restauro eiusdem insule VJLJJL a ) maldra
annone de rebus dicti domini episcopi fratris nostri in Undenheim et Nordenstatt
sitis de consilio Friderici de Vendirsheim, scriptoris domini episcopi, et Herraanni,
plebani in Gisenheim, Henrici Galli et Henrici de Spurchenheim nobis, sicut ab
ipso domino episcopo fratre nostro acceperat in mandatis, perpetuo assignavit et
predicti domini census videlicet XXVII. uncias, quas in eadem insula solvere
negleximus, absolutos dimiserunt. Si vero nos vel aliquis ex parte nostra pre-
dictos dominos in eadem insula molestare attemptaverint, predictas XXVII. uncias
eisdem dominis reddere teneamur et ipsi nihilominus ipsam insulam absolutam
habebunt. In cuius rei evidentiam presentem paginam sigillo nostro fecimus
communiri. Testes simt hii: Stephanus de Waldecke, Gerhardus de Pinguia,
Wolfwinus de Foro, Ortlibus de b ) Buneda milites, Arnoldus scultetus et filius
suus Arnoldus, Cuonradus de Appenheim, Arnoldus de Rotinberc et Wernerus
cognatus eius, Conradus Magnus, Wider oldus, Meingotus Suse, Luprandus de
Gysenheim, Johannes de Gysenheim et alii quam plures.
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.CC.XXXTT., XVII. kal. Febr.
Absohr. von Schott in seinem Urkundenbuohe zur Gesch. des Kheingr. Hauses, hiernach
Kindlinger 137, 76.
Gedr. Joann. II, 532.
Scriba m, Ho. 1340 irrig mit Januar 17.
Bodmann übersah den Druck, wenn er S. 312 aus „ungedr. Urk." (Schott!) Luprand und
Jon. Ton Geisenheim anfuhrt.
MO. — Erzbischof Sigfrid IIL von Mainz schenkt dem Kloster
Mariaehausen ein Rodland im Eammerforst zu seiner
Memorie. — 1232 vor Januar 18 *)•
In nomine sancte et individue trinitatis amen. Sifridus dei gracia sancte
Maguntine sedis archiepiscopus. Omnibus tarn presentibus quam futuris intuentibus
presens scriptum salutem in eo qui est salus. Ne, quod memoria indiget, obli-
vioniß rubigine dissolvatur, notum esse volumus in perpetuum, quod nos novale,
quod maioris appellatur 8 ), situm iuxta TJlinhusen adiacens novali, quod bone memorie
patruus et antecessor noster conventui in Ulinhusen donaverat, eidem conventui
dedimus libere et cum omni integritate iuris sui, ut perpetuo memoria nostri et
omnium successorum nostrorum habeatur. Ut igitur hoc pie donationis factum
finnum permaneat, quominus etiam calumpniari valeat in futuro, presentem cedulam
conscribi iussimus et sigillo nostro roborari. Testes autem donationis huius sunt
hii: Burchardus sancte Marie ad gradus decanus, Budolfus canonicus sancti
*) VII Joann.
b ) in Joann.
l ) Das Monatsdatum nach Will.
*) meyroch in der folgenden Urk. desselben Erzb. von 1241 Juli 18. Zur Sache vergl.
die Bemerkungen zu dieser Urk., sowie zu der Urk. No. 360,
Digitized by
Google
296 1232 vor Januar 18. — 1232 November 3.
Stephani, Symon scriptor Maguntinus clerici nostrL Laici : Embrico Vulpis, Cun-
radus filius Gißelberti de Rudensheim, Giselbertus de "Wormacia et alii quam
plures ministeriales nostri fide digni.
Actum anno incarnacionis dominice M .CC°.XXX°. secundo, pontificatus
nostri anno primo, indictione quinta, regnante gloriosissimo imperatore Friderico.
Abschr. saec. 13 im Copialbuche des Klosters. Nach „alter" fehlerhafter Abschr. gedr.
Roth n, 13. Vergl. Will II, 216, No. 37.
441. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bestätigt dem Capitel und
besonders der Dechanei des Stifts S. Georg zu Limburg den
Besitz der Pfarrkirchen zu Bergen, Limburg und Neuen-
kirchen, sowie der vom Propste Hermann geschenkten Güter,
bestimmt, dass die Aemter der Propstei fortab nicht mehr
an Laien vergeben werden sollen und setzt den von den
Pröpsten bei ihrem Amtsantritt zu leistenden Eid fest
Mainz 1232 November 3.
Sifridus dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus omnibus Christi
fidelibus presentem paginam inspecturis salutem in domino perpetuam. Donacionee
ecclesiis liberaliter factas pia nos decet provisione munire, ne malignorum insidiis
avocentur ab eis, que pia devocio fidelium ipsis duxerit largienda. Proinde iustis
peticionibus Limpurgensis ecclesie annuentes beneficia et reditus, quos ad melio-
racionem prebendarum suarum et decanie eam invenimus assecutam, de consensu
tocius capituli nostri et Eberbardi, nunc prepositi Limpurgensis, firmiter habere
volumus et perpetuo possidere ea ipsi nichilominus confirmacionis nostre muni-
mine roborantes singula specialiter exprimendo. Ecclesiam in Berge et parrochiaJe
altare infra muros oppidi eiusdem in Limpurc, que cedent stipendiis fratrum. Item
ecclesiam in Nukirke, que pertinebit decanie. Item bona que Hermannus quon-
dam Limpurgensis prepositus contulit ecclesie, que partim decanie, partim fratribus
cedent, sicut ab eodem capitulo extitit ordinatum. Officia quoque prepositure,
que in manibus laicorum sunt, ab eis volumus abstrahi et de cetero laicis non
conferri. Statuimus eciam, quod prepositi, qui pro tempore fuerint, in sue insti-
tucionis inicio iuramentum prestent presentibus eis, quos ad hoc capitulum desti-
naverit Limpurgense, quod res ecclesie neque vendent neque obligabunt neque de
novo aliquatenus infeodabunt et distracta pro viribus recuperabunt, prebendas
eciam fratribus modo debito ministrabunt. Nulli ergo omnino hominum liceat,
hanc paginam nostre confirmacionis et ordinacionis infringere vel ei ausu temerario
contraire. Quod qui presumpserit, indignacionem dei omnipotentis et beati Martini
se noverit incursurum et districtione nichilominus ecclesiastica severius puniendum.
Datum Maguncie, presentibus universo capitulo nostro et dicto Eberbardo
preposito Limpurgensi, quorum et sigillis presentem paginam duximus consig-
nandam, presentibus et aliarum ecclesiarum prelatis, Walthero decano, Arnoldo
scolastico sancti Petri, Arnoldo decano et toto capitulo sancti Yictoris Maguntini,
Wigando decano et toto capitulo Limpurgensi, anno domini M°.CC°. XXXII ., HI ,
nonas Novembris, pontificatus nostri anno secundo.
Digitized by
Google
1232 November 3. — 1232 November & 297
Or. im 8t.-A. Von den angehängten drei S. ist das des Domcapitels in beschädigtem
Zustande erhalten.
Yergl. Götze, die Georgenkirche zu Limburg, Annal. XIII, 246, 300, 311. — Die Lebens-
zeit des hier erwähnten Propstes Hermann ist urkundlich nicht zu bestimmen, vergl. daselbst
8. 30& Bei Will II, 222, No. 72, 73 zweimal regestiert. Dass die Formel des Eides der Pröpste,
welche Götze a. a. Orte S. 311 aus einer Aufzeichnung des Propstes Cuno von Metzenhausen
1533—1563 mittheilt, die vom Erzbischof Sigfrid bei dieser Gelegenheit festgesetzte sei, wie Will,
a. a. 0. No. 74, dieses annimmt, ist weder von Götze behauptet, noch überhaupt zu erweisen.
442. — Erzbischof Sigfrid III. bestätigt Eberhard von Isenburg
als Propst von Limburg, obwohl dieser nicht, wie es das
Herkommen verlangt, dem Domcapitel zu Mainz angehört,
verwahrt sich aber gegen jedes hieraus herzuleitende
Praejudiz. — Mainz 1232 November 3.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Omnibus, ad
quos presens scriptum pervenerit, perenniter salutem in Christo perpetuam. Ne
quod pro necessitate temporis factum esse dinoscitur, trahatur a posteris in
exemplum, universitati vestre dignum duximus declarare, quod licet in favorem
tarn nostre, quam Limpurgiensis ecclesie fuerit introductum, quod archiepiscopi
Maguntini tantum de gremio Maguntine ecclesie firatres capitulares Limpurgiensi
ecclesie prepositos debeant assignare, nos tarnen Eberardo de Tsenburc, fratri
nondum capitulari Maguntino, temporis necessitate inspecta de consensu dictarum
nostre et Limpurgiensis ecclesiarum Limpurgiensem contulimus preposituram
volentes, ut ex hoc facto nostro nullum preiudicium memoratis ecclesiis in
posterum generetur.
Actum anno domini M .CC°.XXXn ., tercio nonas Novembris, pontificatus
nostri anno secundo.
Testes : Waltherus decanus, Arnoldus scolasticus sancti Petri, Arnoldus decanus
sancti Victoria, Godefridus cantor sancti Johannis, Budolfus plebanus sancti Quin-
tini Maguntini; Adelbertus Rapa, magister Johannes canonici Wormatienses. Layci:
Heinricus et Gerlacus fratres de Ysenburc, Wigandus, Heinricus et alii quam plures.
Or. in München. S. des Erzb. in zinnoberrothem W. an rother Seidenschnur zerbrochen.
Abschr. im Lib. reg. eocl. Mog. No. 1.
Gedr. Joann. II, 873; Severus, Parrooh. Mog. 17; Mainzer Monatssohr. von geietl. Sachen
1788, No. 22; Fischer, Geschlechtsregister d. H. Isenburg II, 85 mit dem J. 1233.
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. II, 2076 (nach Fischer mit 1233); Goetze, Annal. XIII, 299;
Hillebrand im Osterprogramm des Gymnasiums zu Hadamar 1883; Will n, 222, No. 71.
443. — Dechant Wigand und das Capitel des Stifts S. Georg zu
Limburg erklären, dass nur dem Erzbischofe von Mainz das
Recht der Ernennung ihres Propstes, und zwar aus dem Schosse
des Mainzer Domcapitels, zustehe. — Mainz 1232 November 3.
Wigandus decanus totumque capitulum ecclesie Limpurgiensis. Notum sit
omnibus, ad quos presens scriptum pervenerit, quod nos coram venerabili domino
nostro Sifrido, sancte Maguntine sedis archiepiscopo, et suo capitulo prelatisque
ecclesiarum ac aliis bonis et honestis Maguntie constituti unanimiter et sponte
recognovimus, nil iuris in electione Limpurgiensis prepositi nos habere, sed eum
Digitized by
Google
298 1232 November 3. — 1232 November 3.
sine contradictione qualibet nos debere recipere, quem dictus dominus archiepis-
copus et sui successores de gremio Maguntine ecclesie fratrem capitularem nobis
in prepositum duxerint assignandum. Renuntiavimus insuper omni iure, si quod
umquam in electione prepositi nos contendebamus habere et omni commodo
litterarum, si que super eodem negotio impetrate forent vel in posterum impetrande
interposito iuramento firmantes, quod numquam aliquam questionem super hoc
iure movebimus ecclesie Maguntine, ad penam nichilominus centum marcarom
dicte Maguntine ecclesie persolvendam nos et successores nostros, si contra factum
fuerit, obligando recognitione et renunciatione predictis in suo robore duraturis.
In huius rei testimonium presentem litteram ecclesie Maguntine dedimus sigillo
nostre ecclesie roboratam.
Actum anno domini M .CC°.XXXH., tercio nonas Novembris. "Testes:
Waltherus decanus, Arnoldus scolasticus sancti Petri, Arnoldus decanus sancti
Victoris, Godefridus cantor sancti Johannis, Rudolfus plebanus sancti Quintini
Maguntini; Adelbertus Rapa, magister Johannes canonici Wormatienses. Layci:
Heinricu8 et Gerlacus, fratres de Ysenburc, "Wigandus, Heinricus et alii quam plures.
Or. in München. Das beschädigte 8. des Stifts in rothem "W. hängt an rothseidenen
Seidenschnüren. Ebenso wie die nachstehende Urk. ans der Mainzer Kanzlei.
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1.
Gedr. Mainzer Monatsschrift von geistlichen Sachen 1788, S. 24.
VergL Götze, AnnaL XÜI, 299.
M4. — Heinrich und Gerlach von Isenburg, Vögte des Stifts
S. Georg zu Limburg, geloben, die Erzbischöfe zu Mainz
in Ausübung des ihnen zustehenden Rechtes der Ernennung
der Pröpste des Stifts aus dem Mainzer Domcapitel niemals
hindern zu wollen. — Mainz 1232 November 3.
Notum sit omnibus, ad quos presens scriptum pervenerit, quod nos Heinricus
et Gerlacus, fratres de Ysenburc, advocati Limpurgiensis ecclesie, presentibus
litteris confitemur, nos in manum venerabilis domini nostri Sifridi Maguntini
archiepiscopi fide data firmiter promisisse, quod eum et successores suos et ecclesiam
Maguntinam in iure preficiendi prepositum ecclesie Limpurgiensi, quod ius ad
dictum dominum archiepiscopum et suos successores dicimus libere pertinere,
nulla in hoc electione Limpurgiensi capitulo competente. nullatenus impediemus
vel per alium procurabimus impediri. Immo quemcumque fratrum de capitulo
Maguntino Limpurgiensi ecclesie in prepositum assignaverit archiepiscopus Magun-
tinus, honorabimus et tarn ipsum quam Limpurgiensem ecclesiam cum bonis suis
bona fide pro viribus omni tempore defendemus. Insuper quecumque de bonis
vel iuribus eius distracta invenerimus, una cum loci preposito laborabimus ad
ecclesiam revocare. In cuius rei testimonium mei EL sigillum vice amborum
presentibus est appensum.
Actum Maguntie, anno domini M°.CC°.XXXn ., tercio nonas Novembris,
presentibus et testimonium perhibentibus : Gerbodone preposito, Cristiano decano,
Cunrado scolastico et toto capitulo maiori, Walthero decano, Arnoldo scolastico
sancti Petri, Arnoldo decano sancti Victoris, Godefrido cantore sancti Johannis,
Digitized by
Google
1232 November 3. — 1232 November 20. 299
Budolfo plebano sancti Quintini Maguntini, Alberto Rapa, magistro Johanne
canonicis Wormatiensibus et aliis quam pluribus.
Or. in München. Das an rothseidenen Schnüren angehängt gewesene S. ab.
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1.
Gedr. Mainzer Monatsschrift von geistlichen Sachen 1788, S. 21. Auszug bei Joann. II, 373.
Vergl. Götze, Annal. XIII, 299; WiU II, 222, No. 70.
445. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz verpachtet Cuno von
Geisenheim den halben Amthof zu Winkel auf Lebenszeit.
— 1232 November 20.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Omnibus ad quos
presentes pervenerint harum serie litterarum intimamus, nos concessisse medie-
tatem officii seu villicationis curtis nostre in Winchela terre nostre Ringavie dilecto
fideli nostro Cunoni de Gysinheim tali pactione interveniente et forma, prout in
sequentibus est expressum. Sane predictum officium sibi indulsimus ad vite sue
tempora duntaxat, heredum suorum successione prorsus exclusa. Ipse etiam in
cathedra sancti Petri proxime nunc Ventura in curia, in quam officium et ius
officii cum suis pertinentiis pertinet et requiri solet, se recipiet et eandem continue
personaliter inhabitans infra annum primum in equis, iumentis et aliis rebus ad
culturam bonorum ipsi curie pertinentium necessariis sibi taliter providebit, quod
pro cultura vinearum et agrorum omnique labore, ex quo utilitas officii provenire
poterit, sive in stercorando agros et vineas predictas sive in exercendo quolibet
alio opere necessario sibi et curie satisfaciat competenter. Horreum et torcular
in ipsius curie fundo vel area de novo infra primum annum edificabit et edifi-
catum cum aliis edificiis in statu bono conservabit. Census et servicia aliasque
exactiones a colonis et hubariis curtis predicte sublevabit easque procuratori nostro
statuto tempore minietrabit. Preterea Cuno predictus dabit annuatim vini franci
melioris crementi ibidem carratam L et hunici unam cum dimidia, tritici maldra X.,
siliginis V. et XV. pullos, in cena domini ova XXX., in festo Martini uncias VI.
et V. denarios Maguntine monete, in purificatione beate virginis VE. uncias et
dimidiam, in pascha II. uncias et dimidiam. Ista solvet salvo iure exeniorum
nostrorum nobisque assignabit sub suo periculo, laboribus et expensis Magunciam
aut ubicunque dicto procuratori nostro placuerit ea commodius recipere. Huo-
bariis, qui ad prefatam curtim pertinent, intendet fideliter negligentiam et excessus
eorundem corrigendo pacemque inter eosdem pr Iudicium villicale ter
in anno exercebit, prout consuetudinis est et iuris. Emendas, que inde provenient,
pro tercia parte sibi reservando alterum nostris visibus applicabit. Agrorum
dominicalium bunden divisioni obstabit et divisa recolliget exceptis hiis, qui vul-
gariter frechten dicuntur, nullatenus, si qui forte bannum et pacem de possessione
eorundem reclamaverint, satisfaciendo eisdem. In pacto concessionis huiusmodi
elegit Cuno prefatus et acceptavit, si idem in solutione pensionis nominatis terminis
facienda vel observatione predictorum negligens exstiterit vel remissus, amodo cadet
a iure officii ipsius nulla sibi petitione vel repetitione pro ipso officio quomodolibet
competente. Ad hec ut magis sit cautum nobis nostrisque in ecclesia Maguntina
successoribus de predictis firmiter et absque dolo servandis, predictus Cuno ponet
Digitized by
Google
300 1232 December 27. — 1232.
fideiussores duos, qui more fideiussorio de predictis fideliter adimplendis cavebunt,
uno autem eorundem decedente alter surrogabitur intra mensem, quo neglecto
officium vacabit ipso facto sicut prius. Super quibus omnibus et singulis idem
Cuno litteras suas dabit nobis et ecclesie nostre suo suorumque, ut predictum est,
fideiu88orum sigillis fideliter communitas. Nos itaque, ne dubietatis scrupulus moveri
queat super premissis, presens scriptum sigilli nostri munimine duximus roborandum.
Actum et datum anno domini M .CC .XXX°II., XTT. kal. Decembris, ponti-
ficatus nostri anno tertio.
Gedr. Bodmann 8. 733. Yergl. WiU H, 222, No. 75.
446. — Propst Wilhelm von S. Mauritz zu Mainz bekundet, dass —
nach vorhergehendem Rechtsspruch des Schultheissen und
der Gemeinde zu Hattenheim über das Eigentumsrecht
einer in zweiter oder dritter Ehe lebenden Frau an dem
Kachlasse des ersten Ehemannes nach dem Tode der Kinder
erster Ehe — ein Einwohner zu Hattenheim mit dem Kloster
Eberbach Grundstücke bei dem Steinberg ausgetauscht
habe. — Hattenheim 1232 December 27.
Testes huius rei sunt: Rimundus abbas, Gerhardus et Embricho cellerarii,
Hertwicus et Wilhelmus monachi, Giselbertus, Heroldus, Godefridus conversL De
villanis: Engelfridus de Rusteberc, Hartungu«, Heinricus de Sveinheim, Embricho
Lugelin, Cunradus retro ecclesiam et ceteri omnes, quibus datum est vinum testi-
moniale, sicut consuetudo requirit.
Actum anno domini M°.CC .XXX°.n ., in die sancti Johannis ewangeliste,
in Hatterheim 1 ) ante cimiterium.
Or. im St.-A. Das angehängte S. des Ausstellers ist beschädigt. Abschr. Ocul. mem. II, 22. .
Gedr. Bodmann S. 506; Rössel, Eb. Ü.-B. I, 279. Yergl. Baer, Gesch. von Eberbaoh II, 14.
447. — Abt Rimund von Eberbach bekundet, dass das Kloster
Eberbach von den Erben der Margareta von Wiesbaden
deren in Hallgarten bei dem Neuhof belegenen Güter für
38 Mark gekauft haben. Bezüglich des ersten Drittels,
welches Erpho de Gesbodesheim und dessen Söhnen ge-
hörte, übernehmen Embrico Vulpes, Meingotus und Hert-
wicus Eselwecke Bürgschaft dahin, dass die Erben des
Erpho auf dasselbe Verzicht leisten und später keine An-
sprüche erheben werden. Die gleiche Bürgschaft übernehmen
bei dem zweiten Drittel, welches Volmar von Sonnenberg
und dessen Miterben gehörte, Symon, Hertwicus Eselwecke
und Heinricus Gallus und bei dem letzten Drittel, welches
Cunrad von "Wiesbaden und seiner Frau Lucgardis gehörte,
Nicholaus, Meingotus und Heinricus Gallus. Die Bürgen
verpflichten sich zum Einlager in ein Haus zu Mainz. — 1232.
Acta anno gratie M .CC°.XXXn°.
*) Rössel fälschlich Hattinheim.
Digitized by
Google
- 1283. 301
Abschr. Ocnl. mem. I, fol. 44.
Gedr. Rössel, £b. U.-B. I, 282.
Bodmann S. 118 druckt Bruchstücke einer zweiten oder vielleicht dieser und einer zweiten
auf diesen Gegenstand bezüglichen Eberbacher Urk., das erste stimmt mit dieser Urk. überein,
das zweite lautet „ — postmodum itaque secundum promissum eisdem bonis renunciayerunt
Embrico Grifenclouwen et uxor eius Alberadis, filia predicte Margarete de Wesebaden, et Adam
filius eiusdem Margarete et uxor eius". Die Urk., welcher dieses zweite Bruchstück entnommen
ist, scheint nicht erhalten zu sein, wenigstens findet sich dieselbe im Eberbacher Archive nicht.
Die Datierung 1245 bei Roth I, 64, No. 316 bleibt zweifelhaft. Yergl. übrigens die folgende Urk.
von 1263 August 3, Rössel U, No. 380.
448. — Rheingraf Embrico bezeugt, dass er vor zwanzig Jahren
yon dem damaligen Meister Helfricua zu Reichartshausen
ein Pferd zum "Werthe von 2 Mark erhalten und hierfür
dem Kloster eine kleine Rheinau, haagh genannt, abge-
treten habe. Sodann habe sein Bruder Rheingraf "Werner
vom Bruder Ingelricus von Bingen 2 Mark erhalten und
darauf den Tausch bestätigt, dann sei später von ihm und
seinem Bruder in Eberbach der Tausch nochmals, nachdem
jedem von ihnen vom Kloster noch eine halbe Mark gezahlt
sei, bestätigt worden. — Eberbach 1233.
Presens itaque scriptum sigilli nostri munimine et testibus subscriptis
duximus roborandum, quorum hec sunt nomina: Cunradus de Appenheim,
Araoldus Ruffus et filius eius Arnoldus et alii quam plures tarn monachi quam
seculares.
Datum anno domini M°. CC°. XXXTTT ., in claustro de Everbach.
Or. im St.-A. Das beschädigte S. des Rheingrafen hängt an einem Pergamentstreifen.
Abschr. Ocul. mem. II, 70.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 290. Yergl. Baer, Gesch. von Eberbach II, 27.
449. — Rheingraf Werner bekundet, dass sein Bruder Rheingraf
Embrico dem Kloster Eberbach für eine Forderung eine
kleine Rheinau, haagh genannt, abgetreten und er seine
Zustimmung hierzu gegeben habe, nachdem er von dem
Bruder Ingelricus von Bingen 2 Mark zur Entschädigung
erhalten habe. Auf Bitte des Klosters habe er sodann
zusammen mit seinem Bruder in Eberbach nochmals auf die
Rheinau Verzicht geleistet, nachdem jeder von ihnen eine
weitere halbe Mark als Entschädigung erhalten habe. —
0. D. [Eberbach 1233.]
Zeugen: Cunradus de Appenheim, Arnoldus Ruffus et filius eius Arnoldus
et alii quam plures tarn monachi quam seculares.
Or. im St.-A. Das an Pergamentstreifen hängende S. des Ausstellers beschädigt
Abschr. Ocnl. mem II, 70.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 289.
Digitized by
Google
802 1234 Februar 3. — 1234 [1233] Februar 26.
450. — Papst Gregor IX. verbietet den päpstlichen Legaten, die
Cisterzienserklöster mit der Vollstreckung der Excommuni-
cation gegen deren Stifter oder gegen Städte und Burgen,
in deren Bereich die Klöster liegen und deshalb leicht
Anfeindungen zu erdulden haben, zu beauftragen. — Im
Lateran 1234 Februar 3.
Datum Laterani, IQ , nonas Februarii, pontificatus nostri anno septimo.
Abschr. Ocul. mem. I, fol. 12.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 291. Vergl. Potthast No. 9387.
451. — Erzbischof Dietrich IL von Trier gibt seine Zustimmung zu
dem Vergleiche zwischen dem Erzbischofe Sigfrid IIL von
Mainz und dem Kapitel zu Limburg wegen der Pfarrkirchen
zu Bergen, Limburg und Neuenkirchen, sowie der Verwal-
tung der Propsteigüter und des Eides der Pröpste. — Coblenz
1234 [1233] Februar 26.
Theodericus dei gratia Trevirorum archiepiscopus. Omnibus hoc scriptum
intuentibus perpetuam in domino salutem. Donationes ecclesiis liberaliter facta*
pia nos decet provisione munire, ne malignorum insidiis avocentur ab eis, que
pia fidelium devotio ipsis duxerit largienda. Pröinde iustis petitionibus Iimpur-
gensis ecclesie annuentes beneficia et redditus, quos ad meliorationem prebendarum
suarum et decanie de consensu venerabilis fratris nostri Sifridi archiepiscopi
Moguntini et totius maioris ecclesie capituli et Everhardi nunc prepositi Lim-
purgensis eam invenimus assecutam, de consensu et bona voluntate Arnoldi
maioris prepositi Treverensis et archidiaconi loci firmiter habere volumus et per-
petuo possidere ea ipsi nichilominus confirmationis nostre munimine roborantes
singula specialiter exprimendo. Ecclesiam in Berge et parrochiale altare infra
muros oppidi eiusdem in Limpurch, que cedent stipendiis fratrum, et ecclesiam
in Neuenkirchen, que perpetuo deserviet decanie. Bona quoque que Hermannus
quondam Limpurgensis prepositus contulit ecclesie, que partim decanie, partim
fratribus cedent, sicut ab eodem capitulo extitit ordinatum. Officia quoque pre-
positure, que in manibus laicorum sunt, ab eis abstrahantur et nequaquam de
cetero laicis conferantur. Volumus etiam prout statutum est, quod prepositi qui
pro tempore fuerint, in sue institutionis initio iuramentum prestent presentibus
eis, quos ad hoc capitulum destinaverit, quod res ecclesie neque vendent neque
obligabunt neque de novo aUquatenus infeudabunt et distracta pro viribus recu-
perabunt, prebendas etiam fratribus modo debito ministrabuni Nulli ergo
hominum liceat, hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei ausu
temerario contraire. Quod qui presumpserit, indignationem dei omnipotentis et
beati Petri se noverit incursurum et districtione ecclesiastica severius puniendum.
Datum apud Confluentiam, anno domini millesimo ducentesimo tricesimo
tercio, quarto kalend. Martii, pontificatus nostri anno vicesimo secundo.
Or. im St.-A. Das abgefallene S. des Erzbischofe hing an grünen Seidenachnüren.
Vergl. No. 441—444, Götze, AnnaL XHI, 300.
Digitized by
Google
1234 nach November 11. — 1284. 308
452. — Gertrudis, Wittwe des Ritters Ludemenze von Eltville
schenkt daselbst belegene Weingärten an Kloster Eber-
bach. — 1234 nach November II.
Gertradis uxor Ludemenze militis de Alta villa dedit nobis pro deo duale
vinee situm in veltwingart. Hoc duale comparaverat vivente adhuc Friderico
quondam marito suo, unde nunc filiis prioris viri iam dudum mortui attinebat.
Tres enim viros diversis temporibus constat eam habuisse. Resignavit autem ipsa
in communi placito apud Altam villam in manus Heinrici de Wormacia et Wil-
helmi monachorum. Inde dantur ad censum HL denarii et obolus. Testes sunt:
Sifridus scultetus ibidem, Heroldus et Heinricus frater eius, Heinricus Slenge,
Heinricus et Anseimus scabini, Hertwinus, Gevardus et Cunradus milites, Arnol-
dus Hose, Walterus Scozze et alii quam plures.
Actum anno domini M.CC.XXXHIL, in Novembre, post festum Martini.
Auszug Ocul. mem. I, foL 95.
453. — Kaiser Friedrich IL überlässt den von einer Reichs-
ministerialin geborenen Sohn des Mainzer Marschalls
Sifrid [von Frauenstein] dem Erzstifte Mainz als dessen
Ministerialen. — Precina 1234 November.
Fridericus dei gracia Romanorum imperator semper augustus Jerusalem et
Sicilie rex. Per presens scriptum notum facimus universis imperii fidelibus tarn
pre8entibus quam futuris, quod venerabilis Maguntinus archiepiscopus dilectus
princeps noster celsitudini nostre humiliter supplicavit, ut licet filius quondam
Sifridi marescalci ecclesie Maguntine ex parte matris sue ministerialis debeat esse
imperii, quia tarnen feodum patris ammiteret a ), quod tenet ab eadem ecclesia,
nisi debitum servicium exhiberet eidem, dignaremur concedere, ut sit ministerialis
ecclesie nominate. Nos autem suis supplicationibus inclinati necnon indempnitati
eiusdem filii dicti quondam Syfridi providere volentes, ipsum eidem archiepiscopo
et ecclesie Maguntine duximus concedendum, ut eidem episcopo racione feodi,
quod tenet ab eo, debitum servicium exolvere teneatur. Ad huius autem con-
cessionifl nostre memoriam et inviolabilem firmitatem presens scriptum fieri et
sigillo nostro fecimus communiri.
Datum Precine b ), anno dominice incarnacionis millesimo ducentesimo trecesimo
quarto, mensis Novembris, octave indictionis.
Abschr. in No. 20 der Mainzer Bücher im Kreisarchive zu Würzburg.
Hiernach gedr. (Juden. I, 534; Huillard IT, A. 502. Yergl. Böhmer-Ficker Ko. 2062;
Will H, 237, No. 139.
454. — 1234.
In einer ungedr. Urkunde wird Cuno III. [von Reifenberg] als
Ritter von Reifenberg zuerst nach seinem Burgsitze genannt,
welcher ebenfalls einen Sohn Cuno hatte, der Pfarrer inHeftrich war.
Notiz bei Hannappel, Gesch. der Herrschaft Reifenberg, Annalen IV, 1, S. 21.
*) Guden. las anneotet, was Böhmer corrigirte.
b ) Precure Guden. irrig.
Digitized by
Google
304 1285 April - 1235 December 11.
455. — Schiedsrichterliche Entscheidung des Streits zwischen dem
Propste Reinald von Frankfurt und Walter von Vilbel
wegen des Zehntens der villa Husen. — 1235 April.
Nob Cristianus dei gracia decanus, "Walterus de Assheburnen canonicus
Moguntinus, abbas de Arnesburc, Heinricus de Hagenowe, HL de Cronenberc
et C. Yulpes de Rudensheim milites. Notum esse volumus omnibus huius pagine
inspectoribus, quod littigantes diu coram Waltero decano sancti Petri Moguntini
suißque coniudicibus a sede apostolica delegatis Reinaldus prepositus de Franken-
vort ex parte una et Walterus suique filii, scilicet Rfidolfus et Walteruß de
Velewile ex parte altera super decima in villa Husen in inferiori Bomersheim
sita tandem se nostro arbitrio submiserunt promittentes fide data et nichilominus
obligantes se ad penam quadraginta marcarum, quam pars nolens servare
arbitrium nostrum dabit parti volenti servare idem, se velle servare quicquid
inter eos concorditer ordinaremus. Nobis itaque in forma arbitrii concordantibus
statuimus et pronunciavimus, quod dictus Walterus et filii sui renuntiare deberent
dicte decime. Quod et fecerunt, obligantes se ad dictam penam et quod nichi-
lominus eorum feoda, que ab ecclesia Moguntina tenerunt, ipso facto vacarent, si
de cetero dictum prepositum vel aliquem successorum suorum perturbarent, intro-
mittendo se iterum de decima memorata. Insuper statuimus, quod dictus prepo-
situs de Frankenvort propter bonum pacis dabit predicto Waltero temporibus vite
sue tantum, exclusis filiis suis et omnibus aliis heredibus, annuatim in octava
Epiphanie tres marcas Colonienses denariorum. Ut autem hos factum nostrum
firmum et inconvulsum secundum formam et penam pretaxatam permaneat, hanc
litteram conscribi fecimus et sigillis nostris sigillisque partium duximus roborari
Actum anno domini M°.CC°.XXX°. quinto, mense Aprile.
Gedr. Böhmer, 0. d. Moenofr. S. 60.
VergL Joann. H, 357; Yogel S. 858.
456. — Pfarrer Wigand zu Wörsdorf willigt ein, dass der Abt von
S. Alban zu Mainz als Provisor der Abtei Bleidenstatt eine
ihm von dem Kellner des Stifts S. Maria zu den Greden
als Pfarrer zu Dörsdorf bisher entrichtete Getreiderente
mit 12 Mark colnisch ablöst — 1235 December II.
Wigandus plebanus in Werstorf. Presenti littera confiteor et protestor, quod
dominus abbas sancti Albani in Moguntia, provisor ecclesie Blidinstadensis, pen-
sionem viginti maldrorum siliginis et totidem avene Limpurgensis mensure, quam
dominus C. cellerarius sancte Marie ad gradus, plebanus in Durstorf, ex diffinitione
arbitraria pro laboribus meis et expensis mihi annis singulis exsolvebat et quo-
adusque ego et ipse viveremus, solvere tenebatur, pro duodecim marcis Colo-
niensibus denariorum apud me redemit et a solutione mihi facienda liberavit
penitus et absolvit et ego eidem pensioni simpliciter et absolute spontaneus
l ) Der Kirchensatz zu Wörsdorf und Ddrsdorf stand dem Kloster Bleidenstatt zu, mit
dem letzteren war 1194 Werner Ton Bolanden vom Abte belehnt; rergl. Sauer, Lehnsbücher
der Herrsch. Boland S. 25.
Digitized by
Google
0. D. 1Ö35. - 1235. SÖ5
renuntiavi et promisi fide et iuramento interveniente, me nunquam cellerario et
plebano predicto nee ecclesie Blidinstadensi super eadem pensione vel ecclesia in
Durstorf, quam idein cellerarius ab abbate et ecclesia Blidinstadensi tenet et
possidet, questionem moturiim nee nomine meo aliquem alium de meo consilio
vel auxilio vel assensu et quod eisdem super predictis nullum gravamen vel
impedimentum de cetero per me vel per alium procurabo. Omni etiam emolu-
mento, quod ex anno mihi gratie seeundum ordinationem inter nos coneeptam
posset vel deberet provenire, renuntiavi omnino. Promisi etiam, instrumenta
universa inter me et prefatum cellerarium coneepta ecclesie me Blidinstadensi
restituturum. Et hec peeunia predieta presentabitur mihi in Limpurg a domino
abbate et provisore predicto usque Invocavit 1 ), sive cellerarius prenominatus in
vita sit vel debitum universe carnis exsolverit. Si autem ego vocatus a domino
medio tempore decessero, eadem peeunia erit preposito Rudigero in Walstorf et
fratri meo Heinoni vel alteri eorum, si alter decesserit, exsolvenda; si vero
dominum abbatem, quod deus avertat, medio tempore decedere contigerit vel a
provisione ecclesie Blidinstadensis quoeunque casu absolvi, eadem ecclesia erit
mihi in solutione predicte peeunie obligata. A die actum est etiam in predidta
ordinatione, ut si predieta peeunia usque ad Letare non fuerit persoluta, totidem
marce, quot tunc exstiterint solvende, aecrescant in pena. In cuius rei evidentiam
presens littera sigillo domini abbatis, ecclesie Blidinstadensis, prepositi sanete Marie
Moguntie ad gradus et meo proprio exstitit insignita.
Actum anno domini M°.CC°.XXXV ., tercio idus Decembris.
Or. im St.-A. Ton den angehängten vier S. sind die drei ersten nur in kleinen Bruch-
stücken erhalten, das vierte verloren.
457. — Die Mainzer Richter bezeugen dem Erzbischofe Sigfrid III.
von Mainz, dass Herlindis, "Wittwe des Dudo von Lorch,
dem Kloster Otterberg zwei Weinberge zu Lorch vermachte.
— 0. D. 1235.
Reverendo domino suo S. sanete Moguntine sedis archiepiscopo, sacri imperii
per Gennaniam archicancellario iudices sanete Moguntine sedis reverenciam in
omnibus. Noverit dominacio vestra, quod domina H. relicta Dudonis de Lorcha
confessa est coram nobis, se legasse ecclesie in Otterburg duas vineas in Lorcha,
quarum una vocatur paffenwissen, alia vocatur mannendal.
Aus dem Copiar des El. Otterberg auf der Stadtbibliothek zu Mainz fol. 76 gedr. Frey
und Beinling, U.-B. des Kl. Otterberg S. 48.
458. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bestätigt dem Kloster
Otterberg das Vermächtniss zweier Weinberge zu Lorch
von Seiten der Herlindis, Wittwe des Dudo von Lorch. —
Mainz 1235.
S. dei gratia sanete Moguntine sedis archiepiscopus. Cum omnium ecclesiarum
nobis commissarum curam gerere ipsarumque teneamur utilitatibus intendere, nos
*) Nach dieser und der gleich folgenden Angabe war die Ablösungssumme zwischen
Februar IX und März 9 des folgenden Jahres 1286 zu zahlen.
Codas dipL Nim. I, u 20
Digitized by
Google
306 1235. - 1235.
tarnen earum peticionibus iustis et rationabiliter porrectis, quas ob devocionem
sincere religionis in Christo diligimus, decet specialiter aures faciles inclinare.
Hinc est, quod ad peticionem abbatis et conventus de Otterburg innotescere
yolumus presentibus ac futuris hanc paginam inspecturis, qualiter Dudo miles de
Lorcha cognomento puer adhuc yivens et sui compos duas vineas, unam scilicet
sitain in mannendal et alteram earum in paphenwissen, uxori sue Herlindi asaig-
navit ad vite sue terminum possidendas, testes ydoneos adhibendo, scilicet
Stephanum scultetum, Frankonem de Sygenheim, Arnoldum Rustecken, Eber-
hardum Rubesac, Reynoldum, Heinricum de Legere, -Berwelfum, Udonem, ea
tarnen condicione, quod ipsa domina Herlindis easdem vineas alicui conferre
ecclesie ubicunque locorum sibi placeret, cui post obitum utriusqüe pro amborum
remissione peccaminum deservirent. Tandem vero premisso Dudone de medio
sublato domina Herlindis ipsius iam relicta prehabitas vineas possidendi et cui-
cunque placeret ecclesie conferendi potestatem a viro collatam in domo placiti
coram Stephano sculteto et plebis frequentia obtinuit per sentenciam scabinorum.
Hiis itaque tarn rationabiliter actis sepedicta domina Herlindis divinitus inspirata
memoratas vineas ecclesie in Otterburg, Gerhardo abbate eiusdem ecclesie cum
duobus suis monachis, videlicet Friderico cantore ac Kunone sacerdote huis facto
astantibus, contulit post suum obitum perpetuo possidendas. Heredibus autem
antedicti Dudonis istam donacionem contradicentibu^ dies constituta fuit coram
Stephano sculteto testes ydoneos in contrarium producendi. Deficientibus demum
heredibus in sua probacione . . abbas ecclesie sepius prehabite per sententiam . .
sculteti et scabinorum vineas obtinuit sepedictas. Ad cuius rei maiorem confir-
mationem scultetus hoc factum iure, quod vulgo ban dicitur, vice tercia confir-
mavit. Huius testes sunt: Stephanus scultetus, Heinricus de Waldecken, Herwicus
albus, Franko de Sygenheim, Hermannus Brendelen, Wignandus, Reynerus cam-
panarius et quam plures alii. Ut factum istud firmum et stabile perseveret,
presens scriptum inpressione sigilli nostri precepimus roborarL
Datum apud Maguntiam, anno dominice incarnationis M°.CC°.XXXV°.
Aus dem Copiar des El. Otterberg auf der Stadtbibliothek zu Mainz fol. 76 gedr. Frey
und Remling, U.-B. des Kl. Otterberg S. 48. Yergl. die folgende Urk. von 1247 August, Will II,
8. 240, No. 203, sowie den Excurs zu dieser Urk. unter den Nachträgen.
459. — Erzbischof Dietrich IL von Trier bestätigt mit Zustimmung
des Erzbischofs und Domcapitels zu Mainz dem Stifscapitel
zu Limburg den Besitz des yom Propste Eberhard abge-
tretenen Patronatsrechts der Pfarrkirchen zu Bergen und
Limburg, sowie die vom Stiftscaprtel getroffene Bestim-
mung über die Besetzung dieser Pfarreien und die Ver-
theilung der Einkünfte der von dem ehemaligen Propste
Hermann geschenkten Güter. — Coblenz 1235.
In nomine sancte et individue trinitatis. Theodericus dei gratia Trevirorum
archiepiscopus omnibus in perpetuum. Ecclesiis nobis commissis impensa bene-
ficia tanta nos decet provisione munire, ne malignorum insidiis contra ipsam
quicquam valeat saltem de facto in posterum attemptari Notum igitur
Digitized by
Google
1295. — 0. D., etwa 1235. 307
volumus tarn presentibus quam futuris, quod cum dilectus filius Everardus prepo-
ßituß in Limpurch ecclesiam in Berge, item parrochialem ecclesiam sancti Nicolai
in Limpurch, in quibus ius patronatus habuerat, ampliationi prebendarum fratrum
suorum in Limpurch modis omnibus intendens eisdem peteret assignari, habito
super hoc consensu venerabilis fratris archiepiscopi Sifridi, cognati nostri dilec-
tissimi, ad cuius donationem dicti loci prepositura pertinebat, necnon capituli
sui Maguntini «nos eiusdem petitionem et pium propositum quantum licuit et
quantum valuimus ex officii nostri debito promovere volentes de assensu capituli
nostri Treverensis necnon et Arnoldi maioris prepositi et archidiaconi loci, con-
sanguinei nostri, nostro tarnen et successorum nostrorum, archidiaconorum quoque
qui pro tempore fuerint, per omnia salvo iure dictas ecclesias contulimus fratribus
memoratis ea provisione adhibita, ut in eisdem ecclesiis, cum ipsas vacare con-
tigerit, ad presentationem eorumdem fratrum instituantur persone ab archidiacono
loci. In parrochia de Limpurch upus canonicorum, qui frater sit capituli in
Limpurch, sacerdos vel qui possit et velit infra spacium unius anni vel duorum
ad ordines presbiteratus*) promoveri et in eadem personaliter deservire, cuius
eciam stipendio medietatem omnium proventuum ipsius ecclesie volumus assig-
nari In reliqua vero Berge scilicet persona undecumque assumenda, que et in
ipsa possit et velit personaliter deservire, cui etiam decimas in Tele, in "Werse,
in Nuhem excepta portione campanario deputata et tres mansos in Berge et
in Nescebach et in Nuhem, insuper census, qui ascendunt ad triginta solidos
Colonienses, preterea manipulos, qui vulgo dicuntur lesegarve et oblationes pro
beneficio duximus deputanda residuis omnibus utriusque ecclesie proventibus
meliorationi prebendarum sepedictorum fratrum in posterum profuturis. Item
volumus, ut ammotis laicis, qui hactenus amministrabant fratribus prebendas, nulli
laicorum de cetero talis amministratio permittatur. Item cum Hermannus quondam
prepositus in Limpurch quedam bona contulerit eidem ecclesie et secundum ordi-
nationem fratrum eiusdem decanus marcam Coloniensem quatuor denariis minus
et quatuor maldra tritici et residuum fratres percipere debeant, ordinationem
huiusmodi ratam habemus eandem sicut iuste facta est et provide confirmantes.
Ut autem hec rata permaneant et debita stabilitate firmentur, presens scriptum
inde confectum nostri necnon memoratorum capituli et archidiaconi Trevirensis
sigUlorum nunimine roboratum fratribus tradidimus antedictis.
Datum Confluencie, anno domini M .CC°.XXX°. quinto, pontificatus nostri
anno XX . tertio.
Zwei Originalausfertigungen im St.-A., beide mit den 8. des Erzbischofs, des Domoapitels
und Archidiacons.
Gedr. "Würdtwein, Dioee. Mog. III, 5. Yergl. die ürk. No. 451.
460. — Erzbischof Dietrich IL von Trier verzeichnet seine Burg-
mannen und Burglehen zu Montabaur. — 0. D., etwa 1235.
Ego Th. dei gratia Trevirorum archiepiscopus notum facimus hoc scriptum
inspecturis, quod nos dedimus Roberto filio Henrici de Nassouwe LX marcas
») presbiteratus promoreri ad ordines die zweite Aasfertigung, darnach Würdtwein.
20*
Digitized by
Google
1236 Januar 25. — 1236 Juni.
Colonienses, XTT solidis pro marca computatis, pro allodio suo, quod habuit Ditse
et in superiori Lainstein in vineis, agris, pratis et silvis. Sive etiam titulo
pignoris ea possideat, bona sua pro supradictis denariis nobis obligavit, eadem a
nobis recipiens in feodo, quod burcbleen dicitur, ita ut pro tali feodo in Castro
Monthabur residentiam faciat anno integro nobis et posteris nostris iuxta sacra-
mentum nobis super hoc prestitum, illud fideliter custodiendo boc modo, ut si a
Castro nostro recesserit, eadem bona ad nos libere revertentur etc.
Abschr. im Balduineum saec. 14 in Coblenz.
Gedr. Hontheim I, 716; Gallia Christ. 13, 355; Kremer, Or. Naas. II, 275; Mitteirk U.-B.
III, 421. Vergl. Goerz, Regg. der Erzbischöfe von Trier 8. 44; Mittelrh. Regg. II, 2194.
461. — Aebtissin Trmindrudis und das Kloster Altmünster zn Mainz
verpachten den Brüdern Gerlach und Embrico und Cunrad,
dem Sohne des Embrico, ihre Yillication zu Asmanns-
hausen auf Lebenszeit. — Mainz 1236 Januar 25.
•
Trmindrudis miseratione divina abbatissa totusque conventus veteris monas-
terii Maguntie. Constare volumus universis hanc litteram inspecturis, quod nos
officium villicationis nostre in Hasemanshusen cum bonis attinentibus Oerlaco et
Embriconi fratribus cum consensu C. 1 ) provisoris nostri concessimus ad perpetuum
vite sue ; sed post obitum Embriconis filius suus Cunradus eodem iure, quo pater
suus habuerat, idem officium quamdiu vixerit optinebit. Hanc autem nostre per-
solvent ecclesie pensionem, unam carratam franci vini melioris crementi et sex
maldra siliginis mensure sancte Bilehildis et VI. pullos inter assumptionem et
nativitatem beate virginis annuatim. In cena domini L. ova. In festo Martini IQ.
uncias et HM. Colonienses denarios. In purificatione beate virginis DI. uncias.
In pascha II. uncias et dimidiam. Ista solvent salvo omni iure abbatisse in
exeniis et oblationibus dandis. Predictis vero tribus personis defunctis excluso
omni iure heredum suorum officium antedictum libere ad ecclesiam revertetur.
In testimonium huius rei hanc litteram conscriptam sigillo ecclesie nostre fecimus
roborari. Testes sunt: Hildegardis decana, Adelheidis de Honart, Adelheidis de
Sarebrucgin, Ysengardis, Guta custos, Drutlindis, Erkentrudis, Adelheidis, Vremen-
trudis, Adelheidis de Zarnheim, Sophia, Jutta et Susanna.
Actum Maguntie, anno domini M .CC°.XXX°VI; VHI . kalend. PebruariL
Gedr. Bodmann S. 681. Vergl. Wagner, Stifter II, 97.
462. — Conrad von Dornburg, dessen Frau und Schwester bekun-
den, dass das Stift S. Stephan zu Mainz ihnen 120 Mark
als Kaufpreis für die Güter zu Wicker gezahlt habe. —
1236 Juni.
Cunradus, Jutta uxor eius et Adilhidis soror eiusdem C. de Dornburc.
Omnibus hanc litteram inspecturis constare cupimus, quod canonici sancti Stephani
Maguncie centum et viginti marcas, quas nobis pro omnibus bonis, que in villa
Wikere habuimus, que dicti canonici a nobis racionabiliter emerunt, dare emp-
') Bodmann bemerkt: Conradus cantor sancti Petri.
Digitized by
Google
1236 Juli. — 1236 August 21. 309
cionis titulo debuerunt, integraliter persolverunt. In cuius rei testimonium hanc
litteram conscribi et sigillis tarn iudicum sedis Maguntine quam nostris fecimus
communiri.
Actum anno domini M°.CC°. XXXVI., mense Junio.
Or. im 8t.-A. Von den an Pergamentstreifen hängenden S. der Mainzer Richter und des
Aussteuere sind Bruohstüoke erhalten.
Vergl. die Urk. No. 471 und von 1241 März 25.
463. — Mainz 1236 Juli.
Erzbischof Sifrid III. von Mainz bestimmt, dass die zu Archi-
diaconen ernannten Capitulare, welche nicht bei dem Dome resi-
diren wollen, dem Herkommen gemäss als Ersatz für ihre Person
einen Vicar für den Dienst im Chore zu stellen haben. Ne
vero ex huiusmodi archidiaconorum ingressu chorus sentiat detrimentum, ex ... .
vicariorum suorum, qui continue serviebant, certas prebendas personis
servituris duximus ordinandas statuentes, ut cedente vel decedente pastore ecclesie
de Nordenstad, cuius patronatus ad capitulum nostrum plene nunc pertinet,
decanus iuxta capituli eiusdem statutum personam ydoneam archidiacono presentet
ad illam curam animarum recepturam ab ipso et constituta Uli per capitulum
prebenda, de qua possit congrue sustentari et tarn archiepiscopo quam archi-
diacono loci de suis iusticiis respondere; quicquid residuum fuerit de proventibus,
quos pastor habere solebat, duabus personis a capitulo ad chori servicium insti-
tuendis in perpetuum sit prebenda etc. — — — — — — — — —
Actum Maguntie, anno domini M°.CC°. XXXVI ., mense Julio.
Absohr. saec. 15 in No. 19 der Mainzer Bücher, Kreisarchiv Würzburg.
Vergl. Guden. II, 769, welcher im Elenchus yicar. Eccl. Metrop. Mog., No. XIX, vio.
S. Lamberti, Folgendes bemerkt:
Patronus est Decanus; Fundator tradente G. Helwich in mss. Fridericus de Oronberg
scholasticus : capellam inquiens consecratam 1291 per Archiep. Gerhardum. Yerumtamen libro III
priyilegiorum B mi Capituli insoripta reperi sequentia:
„Archiepiscopus Moguntinus anno domini MCCXXXYI. duas yicaiias super
„ecclesia parochiali Nordenstatt et capella S. Lamberti in vineis extra muros
„Mogunt. [quarum ultimam — idem confert] fundavit. Nescio ad cuius
„collationem prima spectat."
Yerisimiliter ergo in Ecclesiam maiorem fuerit translata; sodann Yogel 8. 553; Will H, 244,
No. 224.
(??)464. — Bischof Conrad IL und das Domcapitel zu Hildesheim ver-
kaufen dem Kloster Bleidenstatt für 120 Mark ihre Be-
sitzungen zu Erbach. — Hildesheim 1236 August 21.
C. dei gratia episcopus, R. prepositus, G. decanus et capitulum ecclesie Hil-
desemensis omnibus Christi fidelibus salutem in domino. Notum sit omnibus has
litteras yisuris, quod quelibet bona ecclesie nostre sita in Heberbach et prope
eandem, hoc est curtem, agros, vineas, cum aquis et aquarum decursibus, piscariis,
pratis, pascuis et omni prorsus utilitate yendidimus abbati et conventui monasterii
sancti Ferrucii in Blidenstad pro centum et XX marcis, transferentes in eos
eorumque successores omne ius, quod usque in presens ad nos pertinere vide-
batur in bonis predictis, priusquam ea vendidimus. Et quamvis de eisdem bonis
Digitized by
Google
4
310 1296 August 21.-1237 Januar 1.
tallias et exactiones iniuste frequenter supportavimus, nichilominus ius advocatie
aut hereditatis nemini recognovimus eo excepto, quod inde pro decima ministra-
vimufl annuatim dimidiam amam vini hunici communis, quandoque illa per certum
nuncium fuerat requisita. Et ne hac de re in futurum dubitationis scrupulus
valeat exoriri, hanc cartulam sigillis nostris, episcopi scilicet et capituli Hildese-
mensis, duximus roborandum.
Datum anno dominice incarnationis M. CC. XXXVL, XIT. kal. Septembr.,
in capitulo HildesemensL
Angeblich nach dem Or. mit 4 (!!) S. gedr. Bodmann S. 811.
Die Urk. ist wohl zweifellos Fälschung Bodmann's, welcher der Text der
folgenden Urkunde zur Vorlage gedient hat. Ueber den Hof zu Erbach finden sich weder im
Archive des Domstifts Hildesheim nooh in dem des Klosters Bleidenstatt irgend welche Nach-
richten. Ueber die Weinberge des Hildesheimer Domcapitels zu Gleisenheim vergl. Chron.
Hildes, bei Pertz S. S. VII, 852, Bodmann S. 44.
465. — Bischof Conrad IL und das Capitel zu Hildesheim verkaufen
der Abtei Marienberg ihre Güter zu und bei Boppard 1 ). —
Hildesheim 1236 August 21.
Datum anno MCCXXXVI, XTT. kaL Septembris. In capitulo HildensemenaL
Or. im St.-A. zu Ooblenz. Abschr. saeo. 18 im St-A.
Gedr. Günther II, 185; Mittelrh. U.-B. HI, No. 565. Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. H
No. 2230.
466. — Meister Hermann vom deutschen Hause zu Jerusalem
tauscht mit Jutta von Dorndorf, welche im Thale der h. Elisa-
beth (Tiefenthal) den Bau eines Klosters begonnen hat,
Güter aus. — 1237 Januar I.
Frater Hermannus hospitalis sancte Marie domus Theutonice Jherosolomitani
minister humilis omnibus fidelibus imperpetuum. In nomine domini noverint
uniyersi, quod exquo ad domum dei in cultu religionis amplius dilatandam
nobili femine sorori Juthe de Dorndorf iuxta pium voluntatis sue propositum
monasterium sanctimonialium in loco, qui nunc dicitur vallis sancte Elyzabeth,
concessimus inchoare, ne propter bona sua, que late distabant, dispendium
pateretur forsitan et defectum, de fratrum nostrorum consilio pro suis bonis
tantumdem de bonis nostris in locis vicinioribus iusta estimatione taxatis permu-
tationiß titulo duximus assignandum. Bona autem ipsius ista fuerunt In Buslar
et in Casle, pro quibus ei dedimus decimam inWisebaden et bona alia, que ad
domum Confluentinam nostri ordinis pertinebant, quorum redditus ad quindecim
marcas annis singulis conputantur. Item bona in Guntersblume ad octo marcanrm
redditus annuatim. Item in Wickere bona, que fuerant fratris Gerhardi de Dieze,
que solvunt similiter per annos singulos octo marcas. Item in Hambach ad tres
marcas et in Nova curia ad duas marcas ei relinquimus annuatim. Insuper habet
ipsa de bonis propriis in Derne decem marcarum redditus annuatim. Testes
huius rei sunt: frater Heinricus de Honlo tunc habens in Theutonia vices nostras,
l ) Unter welchen wahrscheinlich Güter bei Camp, rergl. No. 470.
Digitized by
Google
1237 Februar 2. — 1238 März 30. 311
frater Conradus quondam lantgravius, frater Rudbertus de Nassov, frater Hein-
ricus de Ybach, frater Conradus Rubsame, frater Conradus de Osterna, frater
Volbertus et alii quam plures.
Acta sunt hec anno domini M°.CC°. XXXVII ., in circumcisione domini
Or. mit Siegelbruchstück an rothen und gelben Seidenschnüren im 8t.-A.
Abgchr. saec. 18 in Kindlinger's Sammlung 134, S. 46, mit Correoturen Kindlinger's.
Gedr. Würdtwein, Dioeo. Mog. II, 128; Rössel, Denkmäler aus Nassau I, 18; Hennes, ürk.
d. d. O. I, 105; Beyer, M. U.-B. HI, 445. Auszug bei Bodmann S. 899.
Yergl. Annal. m, 1, 82; 2, 85; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 2249.
467. — Conrad Poto von Wiesbaden verkauft demKloster Johannis-
berg seine Güter zu Hattenheim. — Hattenheim 1237 Februar 2.
Noverint universi tarn presentes quam futuri Christi fideles, quod ego Cun-
radus dictus Poto de Wissebaden armiger cum consensu et bona voluntate uxoris
mee Anne omnia bona nostra in Rinegowe, que ad nos in villa Hattinheim in
vineis, agris, domibus et diversis censibus pertinere dinoscuntur, domino abbati
et conventui in monte sancti Johannis pro quadam pecunie summa nobis ante
has litteras plenarie persoluta vendidimus perpetuo possidenda et ne in posterum
super hoc exoriatur controversie materia, hec venditio in maiorem firmitatis
cautelam facta est in predicta villa Hattinheim coram sculteto et scabinis in
iudicio, quod dicitur botding.
Acta sunt hec in die purificationis beate Marie virginis, anno domini
MCCXXXVÜ, Testes huius rei sunt de fratribus dicti monasterii: Henricus
quondam ceHarius, Arnoldus, Sigebertus, Gebeno conversus. De laicis: Sigefridus
de Vroinstein et frater eius Henricus, Ulricus de Etichenstein, Henricus Rufus,
Hartwicus Eselwecke, Cunradus dictus Poto et alii fide digni.
Abschr. von Schott in dem Urkundenbnche zn seiner Geschiohte des Rheingräfliohen
Hauses, hiervon die Abschr. von Kindlinger 137, 79.
Nach Schott Auszug bei Bodmann S. 376, 655, vergl. 45; nach Kindlinger gedr. Roth II, 14.
468. — Papst Gregor IX. beauftragt den Erzbischof und die Geist-
lichkeit von Mainz mit dem Schutze des Klosters Eberbach.
— Im Lateran 1238 Februar 27.
Datum Laterani HL kal. Marcii, pontificatus nostri anno undecimo.
Or. im St.-A. Der- Name des Papstes mit verlängerter Schrift; Bulle an rothgelber Seiden-
schnur, Diekamp No. 35, schön erhalten. Auf der Urk. Spuren grösserer Tintenflecken. Auf dem
Bug links p. pa, sowie von einer Hand saec. 13 der Yermerk: hoc Privilegium fuit Moguntie
per incaustum sie perfusum.
Abschr. Ocul. mem. II, fol. 8.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 310. Vergl. Baer, Gesch. von Eberbach II, 8, Potthast No. 26277,
Will II, 248, No. 274.
469. — Papst Gregor IX. bestätigt die Privilegien und Besitzungen
des Klosters Eberbach. — Im Lateran 1238 März 30.
Datum Laterani, per manum magistri Guillelmi sanete Romane ecclesie
vicecancellarii et notarii domini pape, HI. kal. Aprilis, indictione XI*., incamationis
Digitized by
Google
312 1238. — 1239 Januar 6.
dominice anno millesimo CC°. XXX . VIII ., pontificatus vero domini Gregorii
pape VIlTT. anno duodecimo.
Or. im St.-A. Die an rothgelben Seidenschnflren hängende Bulle, Diekamp No. 36, ist
wohl erhalten. Die erste Zeile (bis imperpetuum einschl.) mit verlängerter Schrift. In der
oberen linken Ecke Tancradus ; auf dem Bug links p. A. (?) ; auf der Rückseite Cisterc. de Eberb.
Abschr. Ocul. mem. II, 5.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. 1, 312, mit Facsimile der Rota und des Monogramms. Potthast No. 26278.
470. — Das Kloster Marienberg bei Boppard gibt die von dem
Domcapitel zu Hildesheim gekauften Weingärten bei Camp
in Erbpacht. — 1238.
Omnibus tarn presentibus quam futuris, quibus hanc paginam videre con-
tigerit, Walterus prepositus, M. magistra totusque conventus in monte sancte
Marie Bopardiensis in perpetuum. Ea que geruntur in tempore, labuntur cum
tempore, nisi scripti memoria perempnentur. Noverit igitur universitas vestra,
quod nos ex consensu prudentum virorum bona quedam sita in Campe, que a
dominis Hildensheimensibus comparavimus, scilicet octo vineas, Embriconi filio
Harperni et heredibus suis concessimus iure hereditario possidendas sub hac
forma, quod annuatim in purificatione beate virginis decem et novem solidos
Colonienses persolvat. Vinee autem sunt hee. Tres in Welterswese, due in Over-
vlachte et tres in Nidervlachte. Insuper de sua hereditate duas vineas adiecit
sitae in Soveam iuxta litus, ut si bona predicta per eum negligerentur vel
prefati census indebite supersederentur, per illas duas ecclesie dampnum refun-
datur et ad ecclesiam cum aliis vineis libere revertantur. Si vero contigerit
predicta bona de progenie in progenitorem dividi, nulla fiet divisio, donec
memorati census ecclesie assignentur. Cum vero dictus E. vineas colliget, nunciis
ecclesie intimabit, quod parati sint de supradictis octo vineis decimam recepturi.
Ut autem factum istud firmum maneat et inconcussum, presentem paginam sigillo
ecclesie nostre fecimus roborari. Testes huius rei sunt: Conradus dapifer
de Baienheim, Everhardus, Wigandus, Hartwicus, Yolcmarus, Arnoldus, Johannes
de Husen; fratres ecclesie: Johannes sacerdos, Helwicus, Enkerus, Embrico con-
versi, Conradus de Wendecke et alii quam plures.
Actum anno domini millesimo ducentesimo tricesimo octavo.
Chirograph. Or. mit wohlerhaltenem S. des Klosters an farbigen Seidenschnüren im St-A.
Das in Unzialbuchstaben die ganze rechte Schmalseite der Urk. einnehmende Wort Cyrographum
ist in der Mitte durchschnitten.
Deutsche Uebersetzung in Kindlinger's Handschriften in Münster; vergl. Goerz, Mittebh.
Regg. m, 99.
471. — Graf Gerhard von Diez verzichtet zu Gunsten des Stifts
8. Stephan zu Mainz auf sein Recht an die Güter zu "Wicker,
welche Conrad von Dornburg dem Stifte verkauft hatte. —
Mainz 1239 Januar 6.
Gerhardus comes de Ditse universis hoc scriptum intuentibus salutem in
domino. Noverint universi tarn presentes quam futuri, quod nos dei omnipotent»
intuitu ac pro beati Stephani prothomartiris reverentia animeque nostre salute
Digitized by
Google
1239 gegen Februar 13. — 1239 Februar 20. 313
perpetua infra missarum solemnia accedentes personaliter ad altare beati Stephani
Moguntie super ipsum altare precise renuntiando eidem liberaliter manu propria
contulimus ecclesie, si quid iuris habuimus vel habere videbamur in bonis "Wiccere
sitis, que prefate canonici ecclesie a nobili viro Cunrado de Durnburc compara-
verunt, ita ut nee nos nee aliquis successorum nostrorum ullam de eisdem bonis
habere de cetero valeat accionem. Acta sunt hec anno domini M°.CC°. XXXIX .,
in die Epiphanie domini, presentibus Theoderico de Stalecchen maioris ecclesie
canonico, Theobaldo decano, Arnoldo scolastico, Gotsmanno cantore totoque capi-
tulo saneti Stephani Moguntie. Laicis: Theoderico de Blidenstat, Heinrico Speth,
Embricone fratre eius, Dimone de Kazenelenbugen, Gerlaco de Waldeken et aliis
quam pluribus. In cuius rei evidentiam hanc litteram scribi et sigillo nostro
feeimus communiri.
Or. im St.-A. An Pergamentstreifen hängt das dreieckige S. des Auestellers in braunem "W.
Gedr. Joann. II, 533.
Yergl. die ürk. No. 462 und yon 1241 März 25; Wenck, Hess. L.-G. I, 314. Wagner,
Hess. Arch. Y, 3, 3a
472. — Propst Wilhelm yon S. Mauritz zu Mainz bekundet, dass die
Gemeinde Hattenheim dem Kloster Eberbach omne ius
quod habebat in via que directe tendit per medias vineas
in Steinberg versus silvas verkauft habe für drei Mark
ad opus nove testudinis in ecclesia sua ex lapidibus
faciendum. Für die Gemeinde Hattenheim, die kein eigenes
Siegel hat, siegelt Propst Wilhelm. — 1239 gegen Februar 13.
Testes sunt: Arnoldus plebanus, Cunradus miles de Wisebade, Engelfridus,
Heinricus sculthetus, Hartungus, Ludewicus Gozleman, Embricho zem lugele,
Cunzo retro ecclesiam, Volcwinus faber, Wienandus, Heinricus gener Hartungi,
Sifridus et Reinoldus filius eius, Wernerus carnifex et alii quam plures.
Actum anno millesimo ducentesimo tricesimo nono, incarnationis dominice
M°.CC°. XXXIX ., circa prineipium quadragesime.
Or. im St.-A. Das angehängte S. des Ausstellers erhalten.
Abschr. mit Fortlassung der Zeugen Ocul. mem. H, 22.
Gedr. Bossel, Eb. TJ.-B. 1, 830. Yergl. Baer, Gesch. yon Eberbach II, 51 ; Bodmann S. 120, 835.
473. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz befreit die Güter des
Klosters S. Jacob bei Mainz zu Algesheim und Lorch von
Steuern. — Mainz 1239 Februar 20.
S. dei gratia sanete Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicanceUarius uniyersis presentes litteras inspecturis salutem in
domino. Tenore presentium publice protestamur, quod in bonis ecclesie saneti
Jacobi Maguntine sitis apud Algesheim et Lorche nullam nomine nostro exaetionem
fieri volumuB vel collectam. Dantes eidem ecclesie presentes has litteras nostro
sigillo munitas in testimonium super eo.
Datum Maguntie, X. kalend. Martii, pontificatus nostri anno IX.
Or. in Darmstadt. S. abgefallen.
Facsimile des Originals (ohne S.) von der Hand Bodmann's in dessen Sammlungen zur
Geschichte des Klosters S. Jacob, Miltenberg.
Digitized by
Google
314 1239 Februar. — 1239 Mai 22.
Abschr. im Diplomatarium monasterii montis S. Jacobi (von der Hand des Abis Jacoboi
Keim) im Nachlasse Bodmann's zu Miltenberg.
Gedr. Bodmann S. 757, der die Urk. irrig dem Erzb. Sigfrid II. zulegte und in das Jahr
1209 setzte; Baur, Hess. U.-B. II, No. 83 im Auszug.
Yergl. Scriba, Regg. HI, 1210; Will II, 253, No. 315.
474. — Ritter Giselbert von Eschborn und seine Frau Kunegundis
schenken dem Kloster Marienstatt ihr Haus zu Wetzlar. —
Wetzlar 1239 Februar.
Judices, scabini et universi cives Wetflarienses. Omnibus in perpetuum.
Ut robur firmitatis acta mortalium obtineant et ne a memoria hominum cum
tempore recedant, consuetum est, ipsa litterali testimonio confirmari. Noscant
igitur tarn presentes quam futuri, quod Gyselbertus miles dictus de Aschebumen
et Kunegundis uxor sua domum suum in Wetflaria iuxta claustrum sitam, quam
iuste et legittime conpararant, communicata manu in remedium et salutem ani-
marum suarum monasterio Loci sancte Marie libere contulerunt perpetuo possi-
dendam, ut in dicto monasterio a fratribus ibidem deo deservientibus ipsorum
memoria perhenniter habeatur. Huic donationi interfuerunt testes subscripti:
Wigandus sub Thuguriis, Gerbertus, Heinricus Wedeman et Richolfus fratres,
Rudolfus Regel, Lodewicus scoltetus, Ortholfus, Berno, Gerlacus de Kazenirurt,
Conradus Reio, Eckelo, Richolfus de Braht et Conradus de Dridorf scabini,
Heinricus de Munchusen, Godefridus de Dridorf et alii quam plures cives. Ke
vero in posterum super premissa coDatione prefato monasterio aliqua lis aut
impedimentum a quoquam valeat suscitari, presentem paginam de consensu et
precibus partium sigillo civitatis nostre fecimus communirL
Actum Wetflarie, anno domini M°.CC .XXX°.IX ., mense Februario.
Or. im St.-A. S. ab.
Gleichzeitiges Indorsat: Giselbertus miles in Wetflaria domum suam contulit nobis.
475. — Vergleich zwischen dem Capitel von S. Stephan zu Mainz
und der Gemeinde Münsterliederbach auf einer, den Marken-
richtern im Dreieich auf der anderen Seite über das Mark-
• nutzungsrecht der Erstgenannten. — Im Dreieich 1239 Mai 22.
Rupertus burgravius de Vrideberg. Universis presentium inspectoribus
cupimus innotescere, quod nos litem, que vertebatur inter canonicos sancti Stephani
Moguntie et universitatem de Munsterliederbach ex una parte et provinciales
iudicio de Diereich attinentes ex parte altera super cultura novalium, que
vulgariter roder vocantur, sopivimus in hunc modum. Canonici sancti Stephani
et universitas dicte ville omnes culturas novalium ibi factas libere possidebunt,
ita quod provinciales nullam communionem percipient cum eisdem. De cetero
vero nee canonici nee universitas de Munsterliederbach aliquas facient in marchia
novalium exculturas. Adiecimus, quod iam dieta universitas viam, que ducit in
marchiam provincialium, Bic reparabunt, quod propter collapsionem vie provin-
ciales in pratis suis aut in agris nullum dampnum aut periculum ineurrere
videantur. Testes huius ordinationis sunt: Franco et Otto de Gruninberg fratres,
Digitized by
Google
1239 Juni. - 1239 Juli. 315
Hartmudus de Heidersheim, Godefridus de Hagelstein, Godefridus de Delcken-
heim, Hertwicus de Heidersheim, Cuno de Birencheim, Burchardus de Kruftele
milite8 et alii quam plures.
Actum apud Diereich, anno domini MCCXXXIX, IX. kal. Junii.
Gedr. Ghiden. n, 636.
476. — Frankfurt 1239 Juni.
Genannte Schiedsleute vergleichen Cuno III. von Minzenberg
mit seinem Vater Ulrich wegen der Besitzungen des Hauses
„Ouch hant sie gesatzt, daz die bürg Kunnigstein sal sin in gewalt min und mins
bruder h. Ulrichs mit solchem underscheide, daz ich und min vader vier
bescheiden manne gemeynlichen setzen, die die gulde der bürge zu houfe halden,
biz sie davon gesammet tusent und zwey hundert mark, da midde zu beraden
unser dri swestern. So daz gescheit, so sal die selbe bürg und die gulde zu mir
und mine bruder Ulriche widder komen. Dar nach so hant sie mine vader
zugeteilet die kirchsetzen und die manlehen."
Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Cartular fol. 103 ; hiernach gedr. Archiv für hess.
Gesch. VIII, 230.
477. — Die Klage des Kitters Hildegerus von Wesele gegen das
Kloster Eberbach wegen einer Korngülte aus dem Hofe
Steinheim wird durch Urtheil des Schultheissen zu Ober-
wesel abgewiesen. — 1239 Juli.
Sifridus de Gundelnhusen scultetus in Wesele universis Christi fidelibus
presens scriptum audituris salutem in domino. Constare vobis facimus, quod
dominus Hildegerus miles de Wesele maritus domine Gertrudis fratres de Ever-
bach convenit in iudicio coram nobis et petiit ab eisdem quinque maltra annone
conferri sibi ad pactum annis singulis de bonis in Steinheim, que dominus
Fridericus et uxor eius Hildegundis de Sconnenburg predictis fratribus legaverant
propter deum. Super quo fratres Meinardus et Heroldus de Everbach constituti
coram nobis et ad nutum abbatis et conventus sui per virtutem obedientie
commoniti et astricti dixerunt, quod prefatus miles et uxor eius iniustam
haberent contra ecclesiam actionem et nichil eis iure conferri deberet de bonis
supradictis. Dixerunt etiam, quod ea essent ecclesie sie legata, quod heredes
legitimi possent ea pro XY. marcis redimere quando vellent, alias nullum ius
sibi vendicare possent in eisdem. Testes igitur geste rei sunt: Humbertus et
Merbodo frater eius, Fridericus et Otto frater eius, item Otto buregravius
de Sconeberg, Hermannus quondam scultetus in Wesele, Hermannus de Lorcho,
Humbertus vamme Keine milites, Ezelo filius eiusdem Humberti, Nantwog,
Heinricus scabinus filius Cristancie, Hildebrandus filius Sifridi Garlandere, Embrico
filius Hartlibi, Johannes servus Hermanni, Cunradus de Speie, Ludewicus miles
gener domini Hildegeri, Godefridus de Wilbach et alü quam plures. In eviden-
tiam huius rei presentem paginam nostro sigillo feeimus confirmari.
Actum anno domini M°.CC°. XXXIX ., mense Julio.
Digitized by
Google
316 1239 Juli. — 1239 December 15.
Or. in Miltenberg. An Pergamentstreifen hängt das wohlerhaltene dreieckige S. des Aus-
stellers in hellbraunem W.; der Schild zeigt einen tingirten Querbalken, Umschr.: f SigilL
SifridL sculteti. Wesalie.
Absohr. Ocul. mem. II, 65.
*478. — König Conrad IV. belehnt Cuno von Reifenberg nebst
dessen Frau und Kindern mit der Burg Reifenberg, doch so,
dass er darin eine anständige Wohnung für seinen Yater,
den Kaiser, und dessen Nachkommen errichte, wozu er ihm
Kalk und Sand verspricht. — (Frankfurt) 1239 Juli.
Zeugen: die Grafen von Henneberg und von Hohenlohe.
Cop. saec. 18 in Darmstadt.
Fälschung.
Böhmer, Regg. Conr. No. 12.
479. — Das Domcapitel zu Cöln verpachtet seinen Hof zu Hochheim
dem Canonicus Hartmann von Liebesberg für 45 Mark
jährlich, von welcher Summe ein von dem Pächter zu
leistender bestimmter Zuschuss zu den Einkünften des
dortigen Geistlichen in Abzug gebracht werden solL —
1239 December 15.
Hartmannus de Liebesberg, canonicus Coloniensis, universis has litteras
inspecturis. Notum sit omnibus, quod capitulum Coloniense curtem suam in
Hogheim cum decima et omni iure, quod ad eos ibidem pertinere dinoscitur,
consensu unamini mihi, quoad vixero, dederunt ad pensionem pro quadraginta
quinque marcier annuis Coloniensis monete, quarum terciam partem in nativitate
domini, terciam in Pascha et terciam in nativitate beati Johannis baptiste ipsis
persolvam salvo mihi per omnia iure aliorum pensionariorum ecclesie supradicte.
Et cum prebenda sacerdotis ibidem pro tempore celebrantis adeo tenuis existeret,
quod nullu8 valeret ibi commode residere, ne hoc archidiaconus loci ullo modo
pateretur, ordinaverunt, quod ego annuatim decem maldra siliginis, dimidiam
carratam vini et quinque solidos Moguntine monete sacerdoti in prefata villa
facturo residentiam preter prebendam, quam ante hanc ipsorum ordinationem
quilibet ibi deserviens consuevit percipere, superaddam et hec vel eorum equi-
valens de prefatis XL U V. qae marcis annuatim subducam. Confiteor etiam tenore
presentium, quod si statutis mihi terminis prefatam pecuniam non solvero, elegi
et eligo, quod elapsis XV. diebus ab eo termino, quo solvere debuero et non
solvero, fructus prebende mee in ecclesia predicta mihi subleventur in penam,
ubicunque fuero, si ab ipso capitulo ulteriores inducias non valuero obtinere. Si
vero infra XV. dies post sublevationem fructuum prebende mee ipsis non satis-
fecero, extunc excommunicandi me habeant potestatem. Quod si per annum in
tali perstitero contumacia, de curte predicta, quod ipsis placuerit, ordinabunt et
domum meam pro retenta eis pecunia habebunt pignori obligatam. In cuius rei
testimonium presens scriptum sigillo meo est communitum.
Datum anno domini M .CC .XXX VnH ., XVIH. kal. Januarii.
Or. mit angehängtem S. des Ausstellers im Königl. Staatsarchiye zu Düsseldorf.
Digitized by
Google
1239. - 1240 Januar 4. 317
480. — 1239.
Joannes scriptor thelonei in Erinfels.
Bodmann S. 74«, Note b.
481. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz und Werner von Bolanden
genehmigen den von dem Ritter Bertold Glime und dem
Kloster Eberbach abgeschlossenen Austausch einer Rhein-
aue Walluf gegenüber und eines Weinberges bei Walluf. —
Mainz 1240 Januar 4.
Sifridus dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius, et Wernerus de Bolandia universis Christi fidelibus
presentem paginam audituris salutem in domino. Tenore presentium recognoscimus
et hiis litteris protestamur, quod nos concambium ratum et gratum habemus,
quod Bertoldus Glime miles et eius filii cum abbate et fratribus de Everbach
fecerunt dantes eisdem fratribus insulam in transitu Rheni contra Waldaffe
positam, quam de me Wernero in pheodum tenuerant ab antiquo et ego Wernerus
eandem a domino nostro archiepiscopo Maguntino, et recipientes a fratribus
predictis pro insula memorata duo iugera vinearum in Waldaffe sita et insuper
decem marcas, de quibus alia bona, que a me Wernero in pheodum recipient,
comparabunt. Preterea dictus miles et eius filii de suo predio bona, que alias
decem marcas valeant, mihi assignabunt et a me hec omnia in pheodum recipient
loco insule supradicte. Unde per manum domini nostri archiepiscopi Maguntini
ego insulam eandem resignavi et contuli abbati et fratribus de Everbach sub
proprietatis titulo in perpetuum possidendam. Presentes autem erant in hoc facto :
dominus Cunradus decanus et magister, Johannes scolasticus maioris ecclesie
Maguntine, Heinricus prepositus de Heilgenstat, Rimundus abbas in Everbach,
Wilhelmus notarius, Wernerus maior cellerarius, Symon et Symon monachi,
Meinardus frater in Everbach, Gerardus de Gerardestein, Symon da Rudensheim,
Heinricus de Hepenhefte et alii quam plures. In evidentiam geste rei presens
scriptum nostris sigillis fecimus confirmari.
Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quadragesimo, in
octava Innocentium.
Zwei Originalausfertigungen:
a) in Miltenberg. Von den beiden Siegeln ist das des Erzbischofs Sigfrid in rothem W.
an rothen Seidenfäden in beschädigtem Znstande erhalten.
Indorsat von derselben Hand, welche den Vermerk auf der ebendenselben Gegenstand
betr. Urk. des Erzb. Sigfrid II. von 1223 Januar 19, No. 389 schrieb : de insula in Steinheim que fuit
Bertoldi Glime hicque agitur de concambio per manum episcopi et Werneri de Bolandia facto.
Littere optüne semper demonstrande.
b) gleichfalls in Miltenberg, hat im Contexte nur zwei unerhebliche Abweichungen von
der ersten Ausfertigung, hingegen ist die Zeugenreihe abgekürzt in nachstehender Weise:
Presentes autem erant in hoo facto dominus Cunradus decanus et magister Johannes scolasticus
maioris ecclesie Maguntine.
Angebracht sind Einschnitte für drei Siegel, erhalten sind: 1) an rothen Seidensohnüren
das beschädigte S. des Erzb. in rothem "W.; 2) an gelben Seidenschnüren das dreieckige S.
Werner^ von Bolanden in rothem W., das achtspeiohige Boland'sche Rad zeigend; Umschr.:
t SigilL Werneri de Bola mperialis. aule. dapiferi.
Indorsat von derselben Hand, welohe das Indorsat auf dem vorgenannten Exemplar a schrieb :
Digitized by
Google
318 1240 Mftrz 25. — 1240 Mftrz.
de insula in Steinheim que fuit Bertoldi Glime. Ißte littere nulli demongtrentar, nisi alie forte
perdantur, quia non expedit, duplices litteras exhiberi.
Abschr. Ocul. mem. II, 64.
Gedr. Baer, Beiträge II, 283.
Yergl. die vorstehend angeführte Urk. No. 389; Baer, Gesch. von Eberbach n, 55 ff.;
Will U, 258, No. 350.
482. — Ritter Sifrid Unrait von Boppard schenkt dem Kloster
Marienberg Hörige zu Camp. — Marienberg 1240 März 25.
Noverint universi tarn fiituri quam presentis temporis hoc scriptum inspec-
turi, quod ego Sifridus dictus Unrait miles de Bopardia pro remedio anime mee
ac aliorum parentum meorum contuli ecclesie sanctimonialium in monte sancte
Marie apud Bopardiam cum pleno dominio, quicquid iuris habebam in filiabus
Gerlaci de Seiewege in Campe, Gertrude videlicet, Odilia, Bertheyde et Methilde,
quas iure proprietario tanquam venia dominus quiete tunc possidebam. Et ut
hanc collationem in honore dei genetricis virginis Marie peractam libere motu
proprio non valeat quisquam in posterum impugnare, presentem cedulam super
hoc conscriptam domini Cunradi notarii Bopardiensis sigillis petivi communiri.
Datum et actum in supradicta ecclesia sancte Marie, anno dominice incarna-
tionis millesimo ducentesimo quadragesimo, in annunciatione beate virginis Marie.
Or. mit 2 Siegeln im St.-A. zu Coblenz.
Gedr. Mittelrh. U.-B. III, No. 674. VergL Goerz, M. Rh. Regg. m, 150.
483. — Ritter Reinmar von Bierstatt verkauft dem Stifte S. Maria
zu den Greden zu Mainz einen Mansus zu Bierstatt und
erhält denselben auf Lebenszeit in Pacht zurück. — Mainz?
1240 März.
Judices sancte Maguntine sedis. Presenti pagina patere volumus universis,
quod cum capitulum sancte Marie ad gradus Moguntie apud Reinmarum militem
de Birgenstat mansum XXX. iugera complectentem, quorum HL sita sunt iuxta
langenburnen et VII. iuxta illa in campo versus Wisebaden, Ü penes Twerhen-
bach, in campo versus Erbenheim iuxta holderbusc V., iuxta swertburnen, IDL,
in lindenwege VII. minus V. particulis, in crumbelanden HL, comparasset et
idem R. eum in presentia nostra dicto capitulo assignasset, ipsum eundem mansum
annuatim pro XXT1TT. maldris Maguntine mensure ante nativitatem beate Marie
inde solvendis nomine pensionis et Maguntie in littore Reni presentandis eidem
concessit ad sue vite perpetuum possidendum. Hac adiecta conditione, quod si
summam annone prenominate usque ad dictum terminum non solvent, statim a
iure dicte possessionis cadat, pensionem illius anni nichilominus soluturus, facul-
tate libera ordinandi de mansu predicto ad ecclesiam redeunte. Et si cui
memoratum capitulum hec bona duxerit concedenda, occasione huius R. gravis
extiterit aut molestus, in X. marcis iam dicto capitulo teneatur. Que omnia
nobis promisit fide prestita observare. Ad huius rei evidentiam presentem
litteram sepedicto capitulo nostri sigilli munimine tradimus roboratam.
Actum anno domini M .CC°.X°L., mense Martio.
Or. im St.-A. S. beschädigt.
Digitized by
Google
1240 April 2. - 1240 April 6. 319
484. — Kheingraf Embricho genehmigt, dass Hermann von Hohin-
stein seine Frau Wiltrud auf die zu seinem Burglehen in
Rheinberg gehörigen Lehnsstücke bewitthumt. — 1240 April 2.
Nos Embricho ringravius recognoscimus per hoc scriptum, quod nos in
dotem damus, conferimus atque contulimus per presentes domine Wiltrudi, con-
thorali domini Hermanni de Hohinstein, omne feodum, quod a nobis possidet seu
habet de homagio seu dominio iure feodali de castro nostro Rinbergh ipse
dominus Hermannus prefatus, videlicet in Hirzenowe yiginti quatuor maldra avene
Bopardiensis mensure, in Loricho viginti quinque solidos Trevirensium denariorum
circa festum sancti Remigii percipiendos. In Springe quidquid ibidem ad ipsum
dominum Hermannum de advocatia spectat seu a nobis possidet in feodo. Item
in Hambache et in Wazilinheine duas partes bladi, quod nuncupatur rauchkorne.
Item in Berrestat quandam partem decime. Item molendinum in Wissebura,
prata, pomeria et decem solidos Trevirenses in Husen tempore vite sue a nobis
possidenda seu habenda sine omni fraude et dolo in his penitus amotis et
exclusis. In cuius rei testimonium sigillum nostrum presentibus litteris ad preces
domini Hermanni predicti duximus apponendum in signum omnium premissorum.
Datum anno domini M°.CC°.XL., quarto*) nonas Aprilis.
Abschr. „ex origiuali tt yon Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rhein-
gräflichen Hauses.
Hiernach die Abschr. Kindlinger's, sowie der Druck bei Bodmann S. 155 „aus dem Original".
B. änderte in der Datierung quinto non. in quarto non.
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. III, 153. — Die genannten Ortschaften im Nass. Amte
Langenschwalbach.
485. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schreibt Franko von Esch-
born und dessen Brüdern, dass er auf ihren Wunsch den
Abt (Eimund) von Eberbach mit der Entscheidung ihres
Streites mit dem Domcapitel zu Mainz wegen der Pfarrei
zu Nordenstatt beauftragt habe. — Bingen 1240 April 6.
S. dei gratia Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Germaniam
archicancellarius, fidelibus suis F. ac fratribus eius de Ascheburnin salutem in
domino. Quia variis impediti causam, que inter capitulum Maguntinum ex una
parte et vos ex altera super iure patronatus ecclesie in Nordenstat vertitur,
decisioni nostre per compromissum partium fidei interpositione firmatum commissam
terminare non possumus, dilecto nostro abbati . . de Ebberbach duximus com-
mittendam sicut nos rogastis, mandantes eidem, quatinus eam secundum formam
nobis iniunctam examinans previa ratione decidat faciens nichilominus, quod
decreverit, per censuram ecclesiasticam firmiter observari.
Datum Pinguie, VJLLL . idus Aprilis, pontificatus nostri anno decimo.
Or. im St.-A. Yon dem auf der Rückseite befestigten S. ist ein Bruchstück erhalten.
Abschr. im Lib. reg. ecol. Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Ereisarchive zu
Würzburg.
Gedr. Würdtwein, D. Mog. II, 121. Vergl. Will II, 259, No. 856.
») Schott quinto.
Digitized by
Google
320 1240 April 8. — 1240 November 28.
486. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz ertheilt dem Abte von
Johannisberg das Recht, die Inful zu tragen. — Bingen 1240 April 8.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius dilecto filio Emberchoni *) abbafci ecclesie montis
sancti Johannis in Rinecowe salutem cum vera in domino caritate. Ut inter
prelatos ecclesie Maguntine prerogativa debita numereris, quoniam hactenus infola
caruisti, tibi et successoribus tuis in perpetuum indulgemus, ut ad ecclesie tue
decorem tuumque ac successorum tuorum honorem utamini infulis infulatorum
abbatum morum et consuetudinem obtinentes. Et ut honor is vobis perpetuo
conservetur, presenti vos super eo pagina communimus.
Datum apud Pingwiam, VI. idus Aprilis, anno domini M°.CC°. quadra-
gesimo, pontificatus vero nostri anno decimo.
Or. in München, an dem oberen Rande beschädigt, das an rothen und grünen Seiden-
schnüren hängende S. des Erzbischofs ist beschädigt. .
Gedr. Guden. I, 566. Vergl. Wül H, 258, No. 357.
487. — Die Richter des Archidiaconats des Stifts S. Peter zu Mainz
erkennen dem Domcapitel daselbst streitige Güter zu
Nordenstatt zu. — 1240 Juli 6.
In nomine domini amen. Nos iudices archidiaconatus sancti Petri Maguntie.
In causa, que inter dominos maioris ecclesie et Rudingum et Alburgim uxorem
suam vertitur, per diffinitivam sententiam pronuntiamus, quod domini maioris
ecclesie plene suam intentionem probaverunt, videlicet quod bona, de quibus
questio vertebatur, prepositus Ludegerus iure hereditario R. et A. concessit, unde
in hac parte eadem bona dominis maioris ecclesie adiudicamus, adversariis
quantum ad hoc silentium imponentes.
Actum anno domini millesimo CC°XL, mense Julio, in octava apostolorum.
i
Abschr. Mainzer Bücher versch. Inhalts XVII, fol. 132, im Kreisarchive zn Würzburg.
Mit dem Randvermerk „De quibusdam bonis in Nordenstat".
488. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz, Dompropst Arnold von Trier,
Bruno von Braunsberg, Dietrich von Isenburg, Gotfrid und
Gerhard von Eppenstein vergleichen sich wegen Theilung des
Erbes ihrer Mutter und Oheims von "Wied, sowie wegen der
Lehen ihres Oheims, des Grafen Lothar von Wied. — Bratimberg
1240 November 28.
In nomine veri dei. Nos Sifridus archiepiscopus Maguntinus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius, Arnoldus maior prepositus Treverensis, Bruno
l ) Abt Embricho verkauft in demselben Jahre 1240 dem Stifte S. Mauritz zu Mainz die
Güter seines Klosters zu Husen, nachdem Erzbischof Sigfrid III. seine Genehmigung hierzu
ertheilt hatte; Mone, Zeitschr. XI, 307; Guden. III, 957. Die von Mone, a. a. O. ausgesprochene
und noch von Will II, 260, No. 368 angenommene Meinung, Husen sei Hausen v. d. IL, A.
Langenschwalbach, ist zu berichtigen, gemeint ist das ausgegangene Hausen bei Eisheim, K. Ober-
ingelheim; vergl. Wagner, Wüstungen, Rheinhessen No. 34, der jedoch die eben angeführten
Urk. nicht berücksichtigt hat.
Digitized by
Google
im Kovember. — 1241 Februar 25. 321
de Brunesberg, Thidericus de Isemburg, Godefridus et Qerardus de Eppenstein
recognoscimus et presenti pagina protestamur notum omnibus ipsam videntibus
facientes, quod licet ad unionem illam, que non patitur sectionem sanguinis,
debitum nos astringat, ut tarnen procul a nobis omnis dissensio et divisio
repellatur, data fide promittendum duximus invicem et promissum nostrum proprio
confirmavimus iuramento, quod omnem hereditatem ac proprietatem, que aliquem
nostrum ex matrum vel avunculorum de Wieden parte contingit feodaque avun-
culi nostri Lotharii comitis de Wieden, si qua vel iam aliquis nostrum adeptus
est vel poterit successivis viribus adipisci, secundum consilium nostrum Sifridi
archiepiscopi Maguntini et Amoldi maioris prepositi Treverensis equaliter divi-
demus, feodis tarnen predictis apud nos laicos remansuris et secundum consilium
consanguineorum nostrorum archiepiscopi et prepositi prefatorum, prout per nos
obtenta fuerint, dividendis. Quod si me prepositum prius quam divisio predic-
torum fiat mori contingit, consiliis domini mei archiepiscopi tenebuntur fratres et
consanguinei mei predicti in divisionis effectum firmiter obedire. Si vero dominus
meus archiepiscopus prior ab hac luce discesserit, iidem consiliis meis obedient
atque stabunt. Si autem decesserimus ambo, antequam fuerit particio predictorum,
inter se laici secundum suum proficuum concordabunt. Et si forte nequiverint
concordare, eligent de viciniore parte sanguinis et cognationis nostre duos vel
unum, quorum consiliis pareant in hac parte. Ut igitur id inter nos inviolabiliter
observetur, conscribi hoc fecimus et sigillis nostris singulis roborari.
Datum Brunesberg, IUI. kal. Decembris, anno domini millesimo ducentesimo
quadragesimo.
Or. im Fürstlich Wiedischen Archive zu Neuwied. Die sechs an Pergamentstreifen
gehängten 8. sind abgefallen.
Gedr. Fischer, Geschlechtsregister etc. 8. 63 mit dem falschen Datum Till. kal. Decembr.,
welcher Fehler sich gleichfalls auf der Abschrift im St.-A. zu Coblenz, nach welcher die Urk.
im Mittelrh. U.-B. HI, No. 688 gedruckt ist, findet. Görz, Mittelrh. Begg. ffl, No. 177, sowie
Will II, S. 260, No. 370 haben demnach irrig November 24.
489. — 1240 im November.
J. dei miseratione abbatissa, C. provisor und der Convent des
Klosters Tiefenthal verpachten . . dilecto ac familiari nostro
Hartmudo officium villicationts nostre, census et agros universos
curti nostre in H . . attinentes — — — — . — — — — —
Actum anno domini M.CC.XL., mense Novembre.
Gedr. im Auszuge ohne genauere Angabe des Namens der curtis bei Koch, Erbleihen
im Erzat. Mainz 8. 35.
490. — Graf Gerhard von Diez und Gerhard von Eppenstein
bekunden, dass Polcwin von Wicker auf sein Recht an
dort belegene Güter, welche Conrad von Dornburg dem
Stifte S. Stephan verkauft hatte, zu Gunsten dieses Stifts
verzichtet hat. — Mainz 1241 Februar 25.
Nos Gerardus comes de Dietse et Gerardus de Eppensteyn presenti scripto
protestamur, quod Folcwinus de Wickera omni iuri, quod habuit vel habere
Cod«x dipl. Km I,t. 21
Digitized by
Google
322 1241 Februar 26. — 1241 Man.
yidebatur in bonis dominorum de sancto Stephano, que a nobili viro Cunrado
de Dorenburc comparaverant in eadem villa Wickera, coram nobis penitus renun-
ciavit et quod eadem bona ipsis integre demonstret bona fide promisit et si qua
per eum alienata, distracta vel neglecta vel in preiudicium ecclesie commutata,
restituet et ab eisdem bonis usque ad pascha proximum cedet omnino et predicti
domini prout eis placuerit de bonis ordinabunt eisdem. Idem quoqne F. medie-
tatem omnium fructuum hyemalium ab ipso excultorum cum Stramine et aliia
commodis et terciam partem estivalium proporcionaliter secundum terre consne-
tudinem presentabit nee de deeima supradictorum dominorum ibidem se aliqua-
tenus intromittat. Idem vero domini ad peticionem nostram ipsum F. ab inpe-
ticione XXXVI. maltromm siliginis, in quibus confessus est eis se teneri, absol-
verunt. Interfuerunt hü : Theobaldus decanus, Gozmannus cantor, Egidius,
Fridericus, Johannes canonici saneti Stephani, Helfricus de Seihoben, Merbodo
de Steynheim, Burchardus de Drechtingeshusen milites et aliL In huius rei
evidenciam presentem paginam sigillis nostris feeimus communirL
Actum Maguncie, anno domini M°.CC°.XLI ., V°. kal. MartiL
Or. im 8t.-A. Von den an Pergamentstreifen hängenden S. der Aussteller sind Bruch-
stücke erhalten.
Gedr. Joann. n, 533.
VergL Scriba HI, No. 1440, und die Urk. No. 462, 471.
Nach dem Eppensteiner Lehnsbuohe saeo. 13 waren die von Eppenstein von den Grafen
von Diez mit der „fauthy in Wicker a belehnt.
491. — Abt Eimund von Eberbach entscheidet den Streit zwischen
dem Domcapitel zu Mainz und den Brüdern von Eschborn
wegen des Patronatsrechts über die Pfarrei zu Nordenstatt
dahin, dass die Besetzung dieser Pfarrei noch in einem
Falle denen von Eschborn, späterhin jedoch dem Dom-
capitel zustehen solle. — 1241 März.
In nomine domini. In causa, que vertitur inter ecclesiam maiorem et fratres
de Asceburnen a ) super iure patronatus ecclesie in Nordinstat b ), dictis testium
examinatis de consilio iurisperitorum propter compositionem a rege Philippo
quondam faetam inter illos de Hasilstein °) ex una parte et illos de Asceburnen d )
ex altera per diffinitivam sententiam adiudico prefatis dominis de Asceburnen 6 )
ius presentandi clericum ad eandem ecclesiam hac vice tantum, ecclesie rero
maiori per eandem adiudico sententiam ius patronatus ecclesie in Nordin-
stat f ) in perpetuum, quia evidenter probatum est, illos de Hasilstein 8 ),
a ) Aschebnrnen die zweite Ausfertigung.
b ) Nordenstat daselbst.
°) Haselstein das.
d ) Ascheburne das.
•) Ascheburne das.
Nordenstat das.
8) Haselstein das.
Digitized by
Google
0. D., 1241 MÄrz. 323
a quibus maior ecclesia habet ins, solos et integraliter ius in eodem patronatu
habuisse.
Actum anno domini MCCXLI , mense Marcio*).
Zwei Originale mit kleinen Siegelbruchstücken in München.
Abschr. saec. 15 in No. 19 der Mainzer Bücher, Kreis -Archiv Würzburg.
492. — Abt Rimund von Eberbach erklärt, dass er den Streit
zwischen dem Domcapitel zu Mainz nnd den Brüdern
von Eschborn wegen des Patronatsrechts über die Pfarre
zu Nordenstatt dahin entschieden habe, dass die Besetzung
dieser Pfarre noch in einem Falle denen von Eschborn,
späterhin jedoch dem Domcapitel zustehen solle. — 0. D.
(1241 März).
Universis ad quos presens scriptum pervenerit, frater R. dictus abbas in
Eberbach salutem in omnium salvatore. Cum inter conventum maioris ecclesie
Maguntine ex una parte et dominum Hartmädum et fratres eius de Ascheburne
ex altera lis verteretur super iure patronatus ecclesie Nordenstat, ex utraque
parte fide data in hoc convenerunt, ut testibus hinc inde receptis super intentione
utriusque partis sine allegationibus et de piano in dicto negocio modo starent
arbitrio absque contradictione et remota omni appellatione. Receptis igitur
testibus et pensatis omnibus, que pensanda erant, de consilio prudentum virorum
taliter arbitratus sum: predicti fratres de Ascheburne ad ecclesiam memoratam
pastorem presentabunt ista vice tantum, quo mortuo vel alias cedente ius patro-
natus eiusdem ecclesie ad ecclesiam maiorem Maguntinam in perpetuum devolvetur.
Or. im St.-A. S. ab.
493. — Der Burggraf S. von Priedberg bittet wegen der Nach-
stellungen des Erzbischofs von Mainz seinen Schwager,
Ritter C. von Eschborn, um Geleit zur Heimkehr vom
königlichen Hofe in Speier. — 0. D., 1241 März.
Dilecto sororio suo C. militi de Asseburne S. burgravius de Prideberch
salutem et debite dilectionis integritatem. Cum nee propter domini regis presen-
ciam nee ob honestatem propriam dominus archiepiscopus Moguntinus suo potent
animo moderari, quin iubeat b ) me in civitate Spirensi violenter a suis satelli-
tibus °) captivari, facturus mihi malum, si magestas ei regia non obviasset, et si
ego ex precedentibus coniciens ac timens futura dubitem ipsum mihi passim
insidias posuisse, tuam rogo dilectionem, quatinus ad me cum securitate redu-
cendum coadunatis vestris amicis et cognatis venias sine mora.
Aus einer (Wormser?) Briefsammlung des 13. Jahrh. im cod. S. Mathie ap. extra mur.
Trevir., membr. s. XIV, 8°, No. 32, Stadtbibliothek Trier, pag. 120'; gedr. Winkelmann, Acta
Imp. I, S. 533.
Vergl. Böhmer-Ficker V, No. 4436; Will H, 8. 262, No. 382.
*) In zweiter Ausfertigung von anderer Hand wie der des Schreibers des übrigen Textes,
und anscheinend von dem Schreiber der ersteren Ausfertigung geschrieben.
*) iubet.
c ) satalitibus die Handßchr.
21*
Digitized by
Google
324 1241 Juni 14. — 1241 Juli 18.
494. — Das Kloster Altmünster zu Mainz vergleicht sich mit dem
Schultheissen Dietrich, sowie einigen Bürgern zu "Wies-
baden und Erbenheim wegen der Besteuerung des Kloster-
guts zu Erbenheim. — Mainz 1241 Juni 14.
Judices sancte Maguntine sedis. Cum Dietricus scultetus et quidam cives
in Wisebaden cum quibusdam villanis in Erbenheim coram nobis in iudicdo
comparerent ad instanciam C. cantoris sancti Petri et provisoris veteris monasterii
Maguntini super eo, quod iniustis exactionibus idem monasterium in quodam
predio suo in Erbenheim molestabant, tandem partes inducte in magistrum
Philippum, qui iudicio tunc presedit, consenserunt utrimque, ut ipse causam
amicabiliter terminaret. Ipse vero propter bonum pacis et concordie taliter
statuit ordinandum, quod dictus provisor monasterii mera liberalitate ad necessi-
tatem et emendacionem civitatis in Wisebaden illa vice tantum unum daret
fertonem denario uno minus et scultetus et cives predicti villanis de Erbenheim
predictis recognoverunt, predium ipsius monasterii supradictum ab omni exactione
debere esse liberum et immune firmiter promittentes, quod de cetero de predio
illo nullam exactionem requirent nee eciam extorquebunt. In cuius rei testi-
monium presens scriptum nostri impressione sigilli feeimus roborari Testes sunt:
Cunradus cellerarius sancte Marie de gradibus, Henricus et Cunradus canonici
sancte Marie veteris monasterii Maguntini et Marquardus dictus Keppekin et
Anseimus de Wisebaden. De Erbenheim: Giselbertus scultetus, Volcwinus,
GuntramuB, Francho, Hertwicus, Cunradus Rufus et eciam Cunradus, Arnoldus,
Henricus, Arnoldus plebanus de Jegestat, Volmarus, Gotfridus de Jegestat et
alii quam plures.
Actum in claustro maioris ecclesie Maguntine, anno domini M°.CC°.XLI .,
XVm. kalend. Julii.
Or. im St.-A. Mit dem beschädigten S. der Mainzer Richter.
Yergl. Sohliephake n, 46.
495. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem Kloster
Mariaehausen eine Waldparzelle im Kammerforst zu einer
Rodung, sowie den aus derselben zu gewinnenden Zehnten.
— Bingen I24i Juli 18.
Sifridus dei gracia sancte Maguntinae sedis archiepiscopus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius univereis Christi fidelibus hoc scriptum visuriß
salutem in domino. Cenobium, quod dicitur in Ulinhusen, frequenter in necessarüs
gravem defectum patitur et preeipue in annona. Nos igitur sanetimonialium
domino ibi servientium tenuitate et devocione inspeeta, ut hilarius et expedicius
oracionibus et divinis obsequüs possint insistere, particulam nemoris pro nostris
et antecessorum nostrorum peccatis eis tradidimus exstirpandam et suis usibus
cum deeima, que inde proveniet, iure perpetuo deputandam. Hec autem nemoris
particula ex una parte terminatur ad semitam, que meline dicitur, usque ad
quercum, cui impressum est signum crucis et ab illa per descensum fossati,
quod factum est per torrentem usque ad campum, qui meyroch vulgariter
Digitized by
Google
1241 Juli 10. - 1241. 825
appellatur 1 ). Ut autem nostra donacio debitam obtineat firmitatem, presens
scriptum eis tradidimus sigilli nostri munimine roboratum.
Datum Pingwie, anno domini M°CC° quadragesimo, XV . kalend. Augusti,
pontificatus vero nostri anno undecimo 2 ).
Abschr. saec. 13 im Copialbuche des Klosters.
Von dieser Urk. scheint Roth eine unvollständige und ungenaue Abschrift gesehen zu
haben, nach welcher das Regest I, S. 228, No. 4, in welchem die Urk. irrthümlich dem Erzb.
8igfrid II. beigelegt und yon 1211 August 1 datiert wird. Der weitere Zusatz daselbst „ex ori-
ginali mit Siegelbruchstück apud me tt wird gleichfalls irrthümlich an diese Stelle gelangt sein.
Yon einer Urk. Sigfrid II. von diesem Tage ist im Archive des Klosters keine Spur. Ebenso
wie das Regest bei Roth ist demnach auch das auf demselben beruhende bei Will II, 150,
No. 169 zu ändern.
496. — Philipp von Schöneck und seine Frau Alheydis statten
ihre mit Emilricus von Heppenheft verlobte Tochter mit
120 Mark aus und sichern jedem ihrer übrigen Kinder die
gleiche Summe als Erbtheil zu. — Boppard 1241 Juli 10.
Es siegelte die Stadt Boppard.
Actum Bopardie, in publico iudicii consistorio, anno dominice incarnationis
millesimo CC.XLL, VI. idus Julii, indictione XTTTT .
Abschr. des Or., dessen S. abgefallen, Eindlinger 199, 1.
Hiernach Mittelrh. U.-B. III, No. 710.
497. — Erzbischof Sigfrid III. schenkt dem Kloster Eberbach
eine neu entstandene Rheinaue bei dem Hofe Ricartshusen.
— Bingen 1241 November 24.
Actum anno domini MCCXLI. Datum Pinguie VJJLl. kal. Decembris.
Gedr. Baer, Beiträge II, 285; vergl. Baer, Gesch. von Eberbach II, 58; Will II, 264,
No. 896.
498. — 1241.
Dechant Hermann und Custos Cunrad zu Bingen bezeugen,
dass der Ritter Heinricus Prentsac und seine Frau domina Agnes
de Winkelo zur Unterhaltung einer ewigen Lampe in der Michaels-
kapelle des Klosters Eberbach zwei Weinberge zu Münster bei
Bingen bestimmt haben. Heinrich P. behält sich gegen eine jähr-
liche Abgabe von fünfzig Pfund Oel den lebenslänglichen Niess-
brauch vor, nach seinem Tode gehen die Weinberge in den Besitz
des Stifts zu Bingen über. Die Geschenkgeber leisten zuerst
Yerzicht „in manus domini Rimundi abbatis, Werneri maioris
*) „qnod maioris appellatur" in der Schenkungsurk. desselben Erzb. No. 440. Zur
Sache vergl. die Bemerkungen zu der Urk. No. 360. Nach der dort erwähnten Karte
von 1706 waren der Stumpf und die Wurzeln der hier bezeichneten Eiche, ebenso der Graben
damals noch sichtbar, die semita meline wird daselbst mit dem Asmannshäuser Melpfuhl (im
Klosterwalde) in Verbindung gebracht; die Parzelle Meyroch ist genau markirt.
*) Das elfte Pontifikatsjahr ist das Jahr 1241, es ist daher anzunehmen, dass der Schreiber
des Copiars das im Or. auf quadragesimo folgende Wort primo aus Versehen fortliess. Am
18. Juli 1240 war der Erzbischof in Erfurt.
Digitized by
Google
326 1242 April 6. — 1242 Mai 12.
cellerarii, Petri sacerdotis et Meinardi fratrum de Everbach —
in strata publica, sicut in possessionibus propriis exigit mos
civilis", sodann wird der Verzicht wiederholt in der S. Walburgis-
kirche zu Winkel „presente fratre Petro monacho supradicto nomine
ecclesie sue et coram testibus Cunrado sacerdote sancte Wal-
burgis, Wolmaro, Eppone et Heinrico nauta conversis, Heinrico
Graet milite et Cristiano de Cube, Cunrado Grifenclawe, Wolframo
scultheto, Hiltwino de Gisenheim, Otthero de Winkelo et alliis
quam pluribus".
Für den Geschenkgeber, der kein Siegel hat, s. die obengenannten Binger
Geistlichen.
Actum anno ab incarnatione domini M°.CC .XL°. primo.
Or. im 8t.-A. Von dem an zweiter Stelle hängenden S. des Costos Cunrad ist ein Bruch-
stück erhalten.
Gedr. Bossel, Eb. U.-B. I, 345; Beyer HI, 548.
499. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bestätigt dem Kloster
Tiefenthal den Besitz der von dem ehemaligen Schultheissen
Dietrich zu Wiesbaden gekauften Güter zu Bierstatt. —
Diez 1242 April 6.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius. Dilectis in Christo sorori Jutthe de Dorendorph et
eius conventui Maguntine diocesis salutem in domino. Justis petentium desideriis
facilem nos decet prebere consensum et vota, que a rationis tramite non recedunt,
effectu prosequente complere. Eapropter, dilecte in domino filie, iustis Yestris
postulationibus favorabiliter inclinati bona illa in Birgestad, que a Theoderico
olim scultheto de Wisembade iusto emptionis titulo comparastis, cum bonis
omnibus, que in presentiarum iuste et rationabiliter possidetis et modis iustiß in
posterum prestante domino poteritis adipisci, vobis auctoritate presentium confir-
mamus. Nulli ergo hominum liceat, hanc nostre confirmationis paginam infringere
vel ei ausu temerario contraire. Quod si quis attemptaverit, indignationem dei
omnipotentis, beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, beati Martini ac nostre
excommunicationis sententiam se noverit incurrisse.
Datum apud Dythse a ), anno incarnationis dominice millesimo CC°. quadra-
gesimo secundo, VIII. idus Aprilis, pontificatus nostri anno duodecimo.
Or. mit beschädigtem S. des Erzbischofs im St.-A.
Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, S. 11; hiernach gedr. Roth II, 16.
VorgL Will n, 269, No. 415.
500. — Herbordus, ehemals Schultheiss zu Oppenheim, und seine
Brüder verkaufen dem Kloster Eberbach den Zehnten von
einer Steinheim gegenüber belegenen Rheinaue. — 1242 Mai 12.
Herbordus quondam schulthetus in Oppenheim, Godefridus scultetus in
Ingelnheim. Constare volumus universis presens scriptum inspecturis, quod ego
») So und nicht Düohse, wie Will a. a. 0.
Digitized by
Google
1242 September 1. — 1242 October 9. 827
Herbordus et fratres mei videlicet Billungus, Wigandus et Embricho ecclesie
Eberbacensi vendidimus decimam cuiusdam insule, que sita est ex opposito ville
Steinheim, pro quatuor marcis perpetuo possidendam. Ceterum promisimus, ut
si quid impedimentum ecclesie predicte super hac vendicione in posterum ortum
fuerit, ego Herbordus et fratres mei prefati quamdiu vixerimus et heredes nostri
post nos omnimodis deponemus. Testes: Reinardus, Embrico, Henricus et filius
suus Henricus, Embrico Roida scabini, Herdegeno de Heisinsheim, Herbordus
et fratres sui, Embrico de Ockenheim, Yolcmarus de Ingelnheim, Nibelungus.
In cuius rei evidentiam presens scriptum sigillis nostris duximus muniendum.
Actum anno domini M .CC .X°Ln ., quarto idus Mail
Or. in Miltenberg. Die an Pergamentstreifen hängenden S. beider Aussteuer in braunem "W.
sind beschädigt. Auf demselben Dorsualnotiz von der Hand des Schreibers der Urk. : Sciendum,
quod hec acta sunt temporibus fratris Friderici magistri in Steinheim, qui fuit possessor et
presentarit IUI. marcas subscriptas presentibus monachis magistro Rudolfo et Wernhero
de Partenheim et fratre Heroldo.
Abschr. Ocul. mem. II, 66.
Hegest von Kindlinger in seiner im 8t.-A. befindlichen handschriftlichen Sammlung zur
Gesch. des Bheingaus.
501. — Gyselbertus de Ascheburnen schenkt dem Stifte zu "Wetzlar
eine Hufe zu Wehrdorf, welche er von dem dortigen Bürger
Rudolf de Curia und dieser von dem Ritter Reinherus
de Lunspach gekauft hatte, zur Stiftung seiner Memorie,
sowie der Memorien seiner Eltern und seiner verstorbenen
Frau Eunegundis. — Wetzlar 1242 September I.
Unter den Zeugen Burcardus de Stockheim.
Für den Aussteller siegelte der Prior zu Altenburg.
Actum Wetflarie, anno domini MCCXLH, mense Septembri, in ipso die
Egidii abbatis.
Copie im Si-A. zu Coblenz.
Gedr. Guden. V, 7; Mittelrh. U.-B. in, 569. Vergl. Mittelrh. Regg. HI, 806.
502. — Gotfrid von Eppenstein entscheidet den Streit zwischen
dem Kloster Eberbach und Cunrad, Heinrich, Engebrand
und Rifrid, den Erben des Heinrich Stemelere, wegen des
Zehntens von "Weinbergen, welche das Kloster von diesem
gekauft hatte, dahin, dass die genannten Erben bei Strafe
von zwanzig Mark und dem Verlust seiner Freundschaft
auf ihre Klage verzichten, das Kloster aber auf die Rück-
forderung des fortgenommenen Schiffes und Weines zum
Werthe von vier Mark verzichtet und den Erben noch
fünf Mark zahlt. Quod et factum est. — Braubach 1242
October 9.
Testes huius rei sunt: Godefridus de Bighen dictus marscalcus, Heinricus,
Einolphus, Godefridus et Fridericus milites et fratres dicti Himelstoze, Ulricus
Corph, Reinhardus et Cunradus fratres, Engebrandus, Heinricus Beghenoet,
Digitized by
Google
828 1242. - 1242.
"Wigandus Ruffus de Etkenstein milites, Hermannus advocatus de Brubach, Cun-
radus filius Elizabet de Speie, Albertus quondam sculthetus in Osterspeie. Item
Rimundus abbas, Wilhelmus notarius et Witicho monachi de Everbach, Heroldus
et Heinricus magister in Speie et alii quam plures.
Actum anno domini M°.CC°.XLII ., in die sancti Dyonisii, in cimiterio
sancti Martini iuxta Brubach.
Or. mit beschädigtem Reitersiegel Gotfridß von Eppenstein im St.-A.
Abschr. Ocul. mem. n, 78.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 848; vergl. Baer, Gesch. von Eberbach n, 29.
In Rossel's Abdrucke zu ändern S. 348, Z. 26: pro morte statt post mortem.
503. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem (neuen Cister-
zienserinnen-) Kloster Tiefenthal das ehemalige Benedictiner-
kloster daselbst und ertheilt demselben nach Empfang einer
Entschädigung Befreiung von allen Abgaben. — Mainz 1242.
Sifridus dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius. Noverint universi, quod nos peticionibus dilecte in
Christo . . abbatisse de Dyfendal, fratris Bertoldi commendatoris fratrum domus
theutonice per Alemanniam et fratris Heinrici de Honloch et aliorum religiosorum
acquiescentes claustrum de Dyfendal quondam nigri ordinis dedimus dicte abba-
tisse et conventui absolventes eas ab omni iure et servicio, quo dicte domine
nigri ordinis nobis et antecessoribus nostris tenebantur tarn in hospitando, quam
in peticione alicuius exactionis, quam censibus, volentes hoc tarn a nobis, quam
a successoribus nostris inviolabiliter observari, protestantes nos pro hiis libertatibus
tale a predictis dominabus concambium recepisse, per quod ecclesiam nostram
indempnem in omnibus credimus conservari. In cuius rei testimonium presentes
litteras eisdem contulimus sigilli nostri munimine roboratas.
Datum Maguntie, anno domini M .CC°.XLII ., pontificatus nostri anno tertio
decimo.
Transsumt der Mainzer Richter d. d. 1323 December 9 im St.-A.
Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, S. 53.
Gedr. Annal. III, 2, 78. Vergl. Rhein. Antiqu. II, 12, 88; Will n, 271, No. 430.
504. — Ein Ritter sagt dem G. von Eppenstein ab, weil dieser im
Vertrauen auf seinen Bruder, den Erzbischof von Mainz,
den Schwager jenes gefangen. — 1242?
O. miles de tali loco G. de Eppenstein salutem pro meritis. Noveritis vos
eo, quod de magna potencia fratris vestri nimis confisi manum in sororium meum,
qui nichil fecerat vobis mali, inicere violentam et ipsum tamquam furem et
latronem captivum ducere [noo] erubuistis 1 ) . . .*) eciam nobis inimiciciam con-
parasse. Quapropter estote securi, quod ex nunc in antea vos et vestros in rebus
et personis, quandocunque potero, ledere non cessabo.
Aus einer fWormser?) Briefsammlung des 13. Jahrh. im cod. s. Math, apost. auf der
Stadtbibliothek zu Trier gedr. Winkelmann, Acta imp. I, No. 676.
') erubuisti.
a ) Zwei unleserliche Buchstaben, ax?
Digitized by
Google
1242. — 1243 Juni 19. 329
505. — 1242.
Volradus de Winkela Zeuge in einer bei Bodmann S. 168 angeführten Urk.
506. — Graf Gerhard IIL von Diez und seine Gemahlin Agnes
schenken zur Gründung des Klosters Thron ihre Güter zu
Niedernhain bei Wehrheim, behalten sich jfedoch die Ad-
vocatie über dieselben vor. — 1243 März 20.
In nomine sancte et individue trinitatis amen. Ego Gerhardus de Ditzse et
Agnes uxor mea universis Christifidelibus tarn presentibus quam futuris, quos
scriptum presens intueri contigerit, notum esse volumus, quod nos ex inspiracione
divina pro salute animarum nostrarum et de communi consensu ad inchoacionem
monasterii sanctimoniaüum ordinis Cysterciensis omnia bona nostra, que possi-
demus in inferiori Indagine prope Werene tarn in agris, quam in pratis necnon
et in silvis libere contulimus famulabus deo ibidem in perpetuum servituris.
Salvo tarnen nobis iure advocacie predicti loci, quod nobis specialiter ad defen-
dendum easdem decrevimus observari. Ut autem hoc factum nostrum perpetua
stabilitate duraturum permaneat, presentem paginam sigilli nostri munimine
fecimus roborari presentibus viris idoneis et fide dignis, dilecto consanguineo nostro
Henrico dicto de Wilnauwen, Gotfrido de Stogheim, Heinrico Spech et Rychwino
fratre suo, Heinrico filio Markolfi, Hermanno de Turri, Arnoldo plebano et aliis
quam pluribus.
Acta sunt hec anno domini millesimo CC 0mo quadragesimo tercio, in vigilia
Benedicti
Wörtlich eingerückt in das Transsumt der Bargmänner zu Friedberg d. d. 1359 April 1:
Nos . . Johannes de Beldersheim burgravius in Frideberg, Gylbertus Leo de Steinford senior,
Gernandus de Swalbach, Ebirhardus Orphanus milites, "Wentzelus et Gonradus de Clen armigeri
castrenses in Frideburg reoognoscimus, nos vidisse et audivisse quasdam litteras infrascriptas
non cancellatas, non rasas, sanas et integras nee in aliqua parte viciatas, quas nostrum iuratum
notarium huic libello oonscribi fecimus, quarum singularum tenor loco suo sane patebit; es
folgen 1) die vorstehende Urk., 2) 3) die Urk. des Grafen Gerhard IV. von Diez 1287, 4) des
Grafen Gotfrid yon Diez 1335 April 23, 5) des Königs Wilhelm 1249 Mai 9, 6—10) des Königs
Rudolf von 1277 März 4, 1277 März 4, 1287 März 27, 1288 Februar 1, 1288 Januar 5, 11—14) des
Königs Albrecht von 1299 Februar 12 und Februar 13, 15) des Kaisers Ludwig 1346 März 12
[die unter 4, 5, 6, 9, 10, 11, 14, 15 aufgeführten Urk. sind noch im Or. erhalten] Insuper
et nos castrenses in Frideburg, prout prescripti sumus in prinoipio istius libelli, in firmum testi-
monium visionis et audioionis prefatorum sigillum nostrum ad oausas presenti libellulo . . sub
filo serico transfixo duximus appendendum, sub anno domini millesimo CCC° quinquagesimo nono,
seeunda feria prozima post dominioam qua cantatur Letare Jerusalem. — Or. Perg., in Buch-
form geheftet, 5 Folien mit Umschlag, klein Quart, mit Siegelsohnur von grün und gelber Seide
durchzogen, 8. beschädigt. Im St.-A. — Yergl. Arnoldi, Gesch. von Nassau-Oranien II, 60.
507. — Erzbischof Sigfrid IIL von Mainz gestattet als Oberlehns-
herr, dass Arnold von Eltville mit Genehmigung des Reichs-
truchsessen "Werner IV. von Bolanden als Unterlehnsherrn
dem Kloster Tiefenthal Güter verkauft. — Tiefenthal 1243 Juni 19.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius. Notum faeimus tarn presentibus quam futuris
Digitized by
Google
880 1243 Juni 19. — 1243 Juni 19.
presentem paginam inspecturis, quod Arnoldus de Altavilla fidelis noster bona sua
sita in campo illo, qui ufferhäbe vocatur, que a nobis et ab ecclesia Maguntina
ad Wernherum de Bonlandia et ab ipso ad memoratum Ar. iure feudi ulterius
descenderunt, dilectis in Christo . . abbatisse et conventui ecclesie in Dyfendal
ordinis Cisterciensis et Maguntine diocesis pro certa summa pecunie vendidit de
nostro ac dicti Wernheri beneplacito et consensu dominium bonorum ipsorum
iusto venditionis titulo transferens in ecclesiam antedictam et nichilominus recog-
noscens in nostra presentia, quod super omni questione seu difficultate, si qua
forte in bonis ipsis ecclesie memorate emergeret, eam sicut iuste fuerit servare
teneatur indempnem. In cuius rei memoriam et mummen scriptum presens
conscribi fecimus et sigilli nostri munimine roborari cum eorum testimonio, quorum
nomina sunt subscripta: Godefridus, Sifridus et Svicgerus de Vrowenstein, Hein-
ricus de Dothesheim et alii quam plures.
Acta sunt apud Dyfendal, XTTT. kalend. Julii, anno domini M°.CC°. quadra-
gesimo tercio, pontificatus nostri anno tertio decimo.
Or. im 8t. -A. Das wohlerhaltene S. des Erzbischofe von gelblich braunem Wachs
hängt an breitem Pergamentstreifen.
Abschr. Kindlinger's in dessen Sammlung 134, S. 25; hiernach gedr. Roth II, 17; die
Angabe daselbst, das S. sei in „röthlichem" Wachse, beruht auf Missverständniss der von
Kindlinger lateinisch gegebenen Siegelbeschreibung. Yergl. Will II, 273, No. 444.
508. — Reichstruchsess Werner IV. von Bolanden gestattet, dass
sein Lehnsmann Arnold von Eltville dem Kloster Tiefen-
thal Güter verkauft, nachdem Erzbischof Sigfrid III. von
Mainz als Oberlehnsherr seine Genehmigung hierzu ertheilt
und die Güter aus dem Lehnsverbande eximiert hatte. —
Tiefenthal 1243 Juni 19.
Wernerus de Bolandia imperialis aule dapifer. Notum facimus tarn presen-
tibus quam futuris presentem paginam inspecturis, quod Arnoldus de Altavilla
fidelis noster bona sua sita in campo illo, qui vocatur uffirhube, que a domino
Maguntino archiepiscopo et ab ecclesia Maguntina ad nos et a nobis ad memo-
ratum Arnoldum iure feodi descenderunt, dilectis in Christo . . abbatisse et con-
ventui in Difindal ordinis Cysterciensis et Maguntine dyocesis pro certa summa
pecunie vendidit de dicti archiepiscopi videlicet Sifridi beneplacito ac nostro con-
sensu dominium bonorum eorundem iusto venditionis titulo transferens in ecclesiam
antedictam et nichilominus recognoscens, quod super omni questione seu difficul-
tate, si qua forte in bonis ipsis ecclesie emergeret memorate, eam sicut iustum
fuerit servare teneatur indempnem. Accedit etiam ad premissa, quod prenomi-
natus archiepiscopus eadem bona pontificali auctoritate ex parte sua et omnhun
successorum suorum de lege eximens feodali et ea propria faciens et manu propria
porrigens ecclesie sepedicte in eorum possessionem debita sollempnitate misit
eandem. Sed et ipse Arnoldus nobis quedam bona sua propria equivalencia in
compensationem bonorum assigna,vit eorundem, ut proprietas ecclesie purior exti-
tisset. In cuius rei memoriam et munimen scriptum presens fideliter fecimus
conscribi et sigilli nostri munimine roborari cum eorum testimonio, quorum nomina
Digitized by
Google
1243 Juni 19. - 1244 März 26. 331
sunt subscripta: Godefridus, Sifridus et Swigerus de Vrowinstein, Henricus de
Dothesheim et alii quam plures.
Acta sunt apud Difindal, tertio decimo kalend. Jiüii, anno domini millesimo
ducentesimo quadragesimo tercio.
Or. im 8t.-A. Das an rothseidenen Schnüren hängende kreisrunde S. den Ausstellers in
weissem W. ist wohlerhalten.
Abschr. Kindlinger's in dessen Sammlung 134, S. 26; hiernach gedr. Roth II, 17.
Vergl. Will n, 273, No. 444.
509. — Reichstruchsess Werner IV. von Bolanden gestattet Arnold
von Eltville, seinem Lehnsträger, dem Kloster Tiefenthal
Güter zu verkaufen. — Tiefenthal 1243 Juni 19.
Wemherus de Bonlandia imperialis aule dapifer. Notum facimus tarn
presentibus quam futuris presentem pagfnam inspecturis, quod Arnoldus de Alta-
villa fidelis noster bona sua sita in campo illo, qui vocatur ufferhübe, que a
domino Moguntino archiepiscopo et ab ecclesia Moguntina ad nos et a nobis ad
memoratum Ar. iure feudi descenderunt, dilectis in Christo abbatisse et conventui
in Diffendal ordinis Cisterciensis et Moguntine diocesis pro certa summa pecunie
vendidit de nostro ac dicti archiepiscopi beneplacito et consensu dominium
bonorum ipsorum iusto venditionis titulo transferens in ecclesiam antedictam et
nichilominus recognoscens, quod super omni questione seu difficultate, si qua
forte in bonis ipsis ecclesie memorate emergeret, eam sicut iustum fuerit teneatur
servare indempnem. In cuius rei memoriam et munimen scriptum presens
conscribi fecimus et sigilli nostri munimine roborari cum eorum testimonio,
quorum nomina sunt subscripta: Godefridus, Sifridus et Svigerus de Vrowenstein,
Henricus de Dothesheim et alii quam plures.
Acta sunt aput Diffendal, XTTT. kalend. Julii, anno domini M .CC°.XLDI .
Or. im 8t.-A. Das wohlerhaltene, kreisrunde S. des Aussteuere hängt an einem Pergament-
streifen.
Kürzere Fassung der vorhergehenden Urkunde.
510. — Mainz 1244 März 26.
Beilegung des Streites zwischen dem Propst und Capitel
des Stifts S. Stephan zu Mainz über die Verwaltung des Stifte-
vermögens durch benannte Schiedsrichter. — — — — — —
Iniungimus etiam preposito memorato, ut pro absolutione bonorum in Lieder-
bach ad dominum C. de Mincenberg*) accedat personaliter infra festum beati
Johannis baptiste proximo nunc futurum.
Unter den als Zeugen genannten Domcanonikern Walterus de Escheburnen.
In cuius rei testimonium has litteras iudicum sedis Moguntine, Henrici prepositi
•) So Bodmann, Cunonem Joann.
Digitized by
Google
1244 April 26. — 1244.
sancti Stephani et omnium eeclesiarum Moguntinarum ac nostris sigillis ferimiu
roborari.
Actum in claustro maioris ecclesie Moguntine, anno domini MCCXTjI LLL *\
vil. kalend. April.
Gedr. Joann. EI, 537, von Bodmann in seinem Handexemplar nach dem Or. corrigiert und
mit dem Vermerk „adp. 15 sigilla" versehen; Ghrüsner, Beitr. III, 166.
5tL — Papst Innocenz IV. trägt dem Abte von Eberbach auf, den
Erzbischof von Mainz, sofern derselbe von irgend Jemand
aus irgend einer Ursache excommuniciert werde, kraft päpst-
licher Vollmacht sofort loszusprechen, wenn der Erzbischof
ihn darum angehe. — Im Lateran 1244 April 26.
Datum Laterani, VI. kal. Maii, Anno 1.
Berger, Les regiatres d'Innocent IV, 8. 109, No. 628; Will II, 278, No. 478.
512. — Erzbiachof Sigfrid III. von Mainz ertheilt dem Kloster
Thron einen Abläse. — Eisenach 1244 Juli 22.
8. dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Grer-
maniam archicancellarius. Dilectis in Christo . . abbatisse et conventui ancillanun
Christi de Trono sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis salutem
et sinceram in domino caritatem. Propter teneram loci vestri plantam cupientes
intendere hiis, que ad commodum vobis cedere poterunt et salutem, ut monasterium
yestrum a quocunque catholico episcopo valeat consecrari, devotioni vestre
presentibus indulgemus pro retributione divina omnibus corde contritis et ore
confessis ad locum yestrum confluentibus et eidem ad constructionem officinarum
eius manum porrigentibus adiutricem in ipso dedicationis die annum et quadra-
ginta dies, in revolutione. vero mensium primi anni quadraginta, in anniversario
autem consecrationis die quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia relaxantes.
Datum apud Vsnach, XI. kal. Augusti, anno domini M°.CC°. quadragerimo
quarto, pontificatus vero nostri anno quinto decimo.
Or. mit besch. 8. des Erzbischofe im 8t.-A.
Vergl. Wül H, 280, No. 498.
513. — Kloster Eberbach und Schultheiss Sibolt zu Winkel tauschen
Grundstücke zu Ermart und bei Reichartshausen, nach-
dem letzterer die Lehnsherrn, die Brüder Embricho von
Logeneck und Conrad von Winkel genannt Greifenclau,
entschädigt hatte. — 1244.
Nos fratres et milites Embricho in Logenecke et Conradus in Winkela cog-
nomento Grifenclawen. Constare cupimus universis presentibus et futuris, quod
Siboldus scultetus in Winkela concambium faciens cum religiosis confratribus de
Erbach accepit de eis iurnales sitos in Ermart agri seminalis tradens eis de
nostro consensu titulo proprietatis quemdam fundum ipsorum curie Rychardes-
*) So Bodmann in seinem Handexemplar, Joann. und Grüsner MCCXLIIL
Digitized by
Google
1245 Janaar 16. — 1245 Januar 28. 333
husen adiacentem, quem a nobis iure tenuit pheodali. Ea tarnen nobiscum habita
preordinacione, quod partem bonorum suorum propriorum in agris sive vineis
dicto fundo equivalentem in manus nostras resignaret eandem nobis partem sicud
fundum tenuit in feodo recepturus. Super hiis quoque nobis fideiussores dedit
Hertwicum Eselwecke, Mengotum Stange et Nycolaum milites in Scarphenstein.
Ad maiorem itaque huius facti evidenciam ego Embricho presentem paginam
inde conscriptam mei sigilli munimine roboravi. Ego vero Conradus, quia sigillo
carui, sigillo fratris mei contentus fui.
Actum anno domini M°CC°XL quarto. Testibus eciam subscriptis, qui huic
facto interfuerunt, quorum hec sunt nomina: Rymundus abbas, Waltheimus prior,
Walterus subprior, Heinricus, Wernherus et Symon monachi in Ebirbach. Laici
seculares: Gerhardus et Euegerus milites prefati castri, Heinricus scultetus de
Altavilla et Eberhardus frater eius scultetus in Kethercha et alii quam plures.
Abschr. im jüngeren Gopiar von Eberbach (saec. XV) III, fol. 4.
Hiernach gedr. Baer, Beiträge II, 286.
Auszug bei Bodmann S. 83, 376, an letzterer Stelle ist die Jahreszahl 1224 wohl nur
Druckfehler. Das Regest bei Roth I, 51, No. 204 ist demnach zu ändern.
514. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz befiehlt seinen Rhein-
zollbeamten, die Güter des deutschen Hauses zu Coblenz
zollfrei vorbeifahren zu lassen. — Lahneck 1245 Januar 16.
Sifridus dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger-
maniam archicancellarius. Universis officiatis suis super Renum constitutis salutem
et omne bonum. Yolumus et mandamus vobis, ut naves dilectorum nobis fratrum
domus Teutonicorum in Confluentia cum rebus, quas nuntii eorundem iuramento
prestito affirmaverint esse suas, descendendo per Renum seu etiam ascendendo
in perpetuum permittatis sine telonei exactione libere pertransire.
Datum apud Lonekke, XVII. kal. Febr., anno domini M.CC.XL. quinto,
pontificatus nostri anno quinto decimo.
Or. in Wien.
Gedr. Hennes, U.-B. d. d. Ord. I, 121.
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. HI, 413; Will II, 283, No. 509.
515. — Papst Innocenz IV. bestätigt die Besitzungen des Klosters
Tiefenthal. — Lyon 1245 Januar 23.
Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus . .
abbatisse et conventui monasterii in Diffendal Cisterciensis ordinis Maguntine
diocesis salutem et apostolicam benedictionem. Sedis apostolice benignitas horum
vota prosequi favore benivolo consuevit, qui pro Christi gratia huius mundi spretis
vanitatibus et relictis in castris claustralibus se claudendo dignum impendunt
domino famulatum. Eapropter, dilecte in Christo filie, ad petitionem venerabilis
fratris nostri archiepiscopi Maguntini, vestri monasterii fundatoris, vestris precibus
inclinati personas vestras et locum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum
omnibus bonis, que inpresentiarum rationabiliter possidetis aut in futurum iustis
modis prestante domino poteritis adipisci, sub beati Petri et nostra protectione
Digitized by
Google
334 1246 Januar 23. — 1246 Mar* 7.
BU8cipimus. Specialiter autem terrae, possessiones ac aüa bona vestra, ßicut ea
omnia iuste ac pacifice possidetis, vobis et per vos eidem monasterio vestro anc-
toritate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus yobis
nichilominus, ut prefatum monasterium libertatibus et immunitatibus, privilegiis et
indulgentiis universis ordini Cisterciensi concessis deinceps plene gaudere valeat
concedentes. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis,
confirmationis et concessionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quia
autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatornm
Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum.
Datum Lugduni, X. kal. Februarii, pontificatus nostri anno secundo.
a) Or. im St.-A. mit wohlerhaltener Bulle an geflochtener rother und gelber Seidenschnur,
wie bei Diekamp No. 36. Am oberen Rande in der Mitte: scriptum (?); auf dem Bug links
in der Ecke cal., vielleicht von der Hand des Schreibers. Auf der Rückseite von anderer Hand:
abbatisse de Difendal super immunitatibus et aliis.
b) Transsumt der Mainzer Richter von 1323 December 9 im St.-A.
Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, S. 64; hiernach gedr. Roth II, 18, nicht correct
und mit unrichtig aufgelöstem Datum 1244 Januar 23.
Vergl. Potthast No. 11518a— 2^12; Will H, 283, No. 510.
516. — Werner IV. von Bolanden genehmigt, dass Simon, Conrad
und Simon von Rüdesheim einen von ihm lehnrührigen
Zehnten zu Hattenheim an das Stift S. Peter zu Mainz
verkaufen. — Mainz 1245 März 7.
In nomine domini amen. Quoniam ad perpetuam rerum memoriam salubriter
est inventum, ne oblivionis caligine obfuscentur, litterarum apicibus commendari,
que digna fore memoria decernuntur, ideo nos Wernerus de Bolandia presenti
scripto notum fieri cupimus universis tarn presentibus quam futuris, quod vendi-
tionem cuiusdam decime in Hattenheim, que annuatim in pensione valuit IUI /
solidos Colonienses denariorum, factam per Simonem militem de Rudensheim et
filios patrui sui, Cunradum scilicet et Simonem, ecclesie sancti Petri Moguntie,
quoniam ipsi dictam decimam a nobis in feodo habuerunt, ratam habemus et ei
per presentem litteram robur et nostrum consensum impertimur. Dederunt etiam
prefati S. C. et S. in restaurum prefate decime quoddam iugerum vinearum aput
Rudensheim situm in loco, qui dicitur stein, quod iidem a nobis sicut prefatam
decimam iure feodali possidebunt. Huic contractui interfuerunt: Waltherua
decanus, Hertwicus scolasticus et Cunradus cantor et parrochianus sancti Hein-
meranii, Bruno canonicus, Heinricus cognatus decani, Heinricus custos, Cristianus
parrochianus in Udenmunstre, Walbrunus, Bertoldus de Thuringia, Gerhardus
cellerarius, Rucgerus, Cunradus de Wormacia, Hermannus de Nassuwa, Cunradus
de Strazheim, Hartmudus, Baldemarus canonici ecclesie sancti Petri Maguntie.
Actum Moguntie, anno domini M°.CC°.XLV., nonas Marcii.
a) Or. im St.-A. Tom S. des Ausstellers in braunem W. ist ein Bruchstück erhalten.
b) Abschr. saec. 13 auf fol. 23 des Copialbuchs des Stifts S. Peter auf der Stadtbibliothek
zu Mainz. Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 307 mit der unrichtigen Datierung 1240 März 3.
In dem Or. ist die Datierung so geschrieben, dass Y ebensowohl zu dem vorhergehenden
XL, wie zu dem folgenden Non. gezogen werden kann. Indessen hat das Copiar unzweifelhaft
Digitized by
Google
1245 Juni 12. — 1246. 335
XLY, was Mone a. a. O. nicht erkannte, und ebenso gibt ein dem 15. Jahrh. angehöriges
Indorsat auf dem Or. die Zahl 1245 an. Die Urk. kann demnach unbedenklich in das J. 1245
gesetzt werden, wie es schon von Joann. II, 495 geschah.
517. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem Kloster
Retters den Rottzehnten des Waldes zwischen dem Kloster
und dem Fischbach. — Eppenstein 1245 Juni 12.
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius et minister Fuldensis ecclesie. Omnibus Christi
fidelibus, ad quos pervenerit scriptum presens, salutem in omnium salutari. Dum
sit cautum, pias et providas hominum actiones scripture testimonio roborare, ne
vel hominum malicia infirmentur vel oblivionis caligine ab humana memoria
processu temporis elabantur, innotescere cupimus universis tarn presentibus quam
futuris, quod nos compassionis oculo intuentes tenuitatem et devotionem monialium
de Retteres ordinis Augustini, ut ylarius et expedicius orationibus et divirds
obsequiis valeant insudare, decimam provenientem de novalibus nemoris siti inter
ipsum cenobium Retteres et aquam dictam Vischebach, quod eedem ad usus suos
excolunt et extirpant, ipsis tradidimus iure perpetuo possidendam. Ut autem hec
nostra donatio robur obtineat firmitatis, presentem paginam sigilli nostri munimine
communitam in testimonium eis damus.
Datum in Castro Eppinstein, anno domini M CC°XL V°, II . idus Junii,
pontificatus nostri anno sexto decimo.
Or. in München, S. stark beschädigt.
Gedr. Guden. I, 592 ex autographo und III, 796. VergLWill H, 285, No. 531.
518. — 1245.
Graf Heinrich von Nassau bekundet, dass Ritter Marcquardus
in Milne und seine Frau Bertradis dem Kloster Eberbach die
halbe Mühle zu Miehlen und ihre sonstigen Güter daselbst und
zu Erntere (Ehrenthal, A. S. Goarshausen) unter Vorbehalt des
lebenslänglichen Niessbrauchs und Bestimmungen für den Fall,
dass nach dem Tode des einen Ehegatten der andere eine zweite
Ehe eingeht und aus dieser Kinder erzielt, geschenkt haben.
Verzicht wird geleistet zuerst in Eberbach dem Abte Reymund
coram conventu — amicis — videlicet Anshelmo canonico sancti
Florini Confluentie, Dymone atque Heinrico militibus de Kazzen-
elenbogen, sodann nochmals in Miehlen coram Richwino et Sifrido
militibus, scultheto et tota plebis frequencia. — Die Genannten
überweisen dem Kloster sodann eine Jahresrente von einer Mark,
und zwar zwei Schillinge und einer Wiese zu Gemericha (Gem-
merich, A. Braubach) und Bahoheim (Ober- und Niederbach-
heim, daselbst).
Actum anno domini M .CC°.XL°. quinto, indictione tercia.
Or. mit ziemlich gut erhaltenem 8. des Grafen Heinrieh von Nassau an Pergamentstreifen.
Absohr. Ocnl. mem. H, 83.
Gedr. Rössel, Eberb. U.-B. I, 861.
Digitized by
Google
336 1246 März 20. — 1246 Juli 24.
519. — Die Einwohner zu Nordenstatt werden von der Excommu-
nication losgesprochen, nachdem sie die bestrittene Ab-
gabenfreiheit der in ihrer Gemarkung telegenen Güter
des Klosters S. Jacob zu Mainz zugestanden haben. — Mainz
1246 März 20.
Judices sancte Moguntine sedis. Cum nos universitatem parrochialium in
Nordenstatt ad nostram presentiam peremptorie citassemus pro eo, quod monas-
terium sancti Jacobi Moguntie in bonis suis ibidem in debitis exactionibus pre-
gravarent et ipsos exinde iusticia exigente excommunicationis vinculo duxerimus
innodare, accedens ad nos Fridericus plebanus ibidem et procurator predictorum
petivit dictis parrochialibus suis absolutionis beneficium impendi sub hac forma,
quod predictum monasterium in predictis bonis, que constat esse libera et ab
omni exactione et servitio prorsus aliena, de cetero non gravarent. Nos igitur
sepefatos absolvi fecimus sub forma prenotata eisdem districtius inhibentes, ne
in predictis bonis in aliquo molestarent monasterium memoratum. In cuius evi-
dentiam presentia sigillo nostro fecimus communiri.
Datum Moguntie, anno domini M.CC.XLYI, XTTT. calend. Aprilis.
Abschr. in dem in Bodmann's Nachlass zn Miltenberg befindlichen, vom Abte Jacobue
Keim (1597—1628) geschriebenen Gopialbuche des Klosters S. Jacob.
520. — Ritter Hugo de Wale von Lorch und Adelheid, seine Haus-
frau, schenken der Abtei Eberbach einen Weinberg bei
Asmannshausen. — 1246 April 12. (?, ob 1254?).
Zeugen sind u. a. Hertwicus plebanus in Lorike, Johannes et Hertwicus
sacerdotes socii eiusdem, frater Ludowicus de Berge, frater Hermannus de Wie-
salia ordinis predicatorum, Henricus senex, Richardus milites, Petrus scultetus,
Lampertus iuvenis et Heymo scabini.
Regest in der handschriftlichen Urkundensammlung zur Geschichte von Lorch des Herrn
Keuchen zu Lorch, jetzt im St.-A., ohne Angabe der Quelle.
Eine im St-A. befindliche, von Rössel, Eb. U.-B. H, No. 286 gedruckte ürk. von 1254 tempore
pasohali, durch welche Hugo Gallious zu Lorch dem Kl. Eberbach einen Weinberg zu Trechtlings-
hausen schenkt, hat dieselben Zeugen mit Ausnahme eines. Beide Urk. sind demnach wahr-
scheinlich gleichzeitig ausgestellt und beruht die Angabe des Jahres 1246 wohl auf einem
Versehen.
521. — Papst Innocenz IV. gestattet dem Erzbischofe von Mainz,
dem Kloster Tiefenthal dessen Bitte entsprechend einen
Cisterzienserabt zum Visitator, einen Dominikaner oder
Minoriten zum Beichtvater zu bestimmen. — Lyon 1246
Juli 24.
Datum Lugduni, "Villi, kal. Augusti, pontificatus nostri anno quarto.
Or. mit wohlerhaltener Bulle im St.-A. an Hanfschnur, Diekamp No. 96. Auf der Vorder-
seite am oberen Rande Rasur, auf dem Bug links Symon ver. (?) von der Hand des Schreibers.
Auf der Rückseite von anderer Hand : Ecclesie de Difendal ut prepositum haberet (?).
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. II, 1 mit unrichtigem Ausstellungsjahr 1247.
Vergl. Potthast No. 12239; Will H, 290, No. 567.
Digitized by
Google
1246 oder 1250 September 11. — 1246. 337
522. — König Conrad IV. verleiht dem Burggrafen Erwin von
Friedberg für dessen Burg Cransberg das Holzungsrecht
in der dem Reiche gehörigen Mörlermark. — Speier 1246
oder 1250 September II.
Conradus divi augusti imperatoris Friderici filius, dei gratia Romanorum in
regem electus semper augustus et heres regni Jerusalem, tenore presentium notum
facimus universis fidelibus nostris, quod nos ad preces E. burgravü nostri in Fride-
berk gratiam ei fecimus specialem, videlicet quod castrum suum Cransperk
eundem usum lignorum pro edificiis et aliis necessariis habeat de cetero in silva
nostra, que dicitur Moirlermarke, quem habitatores et homines ville nostre de
Morle in ea hucusque habere consueverunt, quamdiu fuerit de beneplacito imperiali
et nostro. Pro cuius rei memoria presens scriptum inde fieri et sigillo nostro
iussimus communiri.
Datum apud Spiram, undecimo Septembris, none indictionis.
Abschr. im Dipl. Königstein. I, fol. 167 zu Ortenberg.
Deutsche Uebersetznng im Falkensteiner Cartular zu Würzburg f. 64, hiernach gedr.
Böhmer, A. Imp. No. 339.
Bezüglich der Datierung erheben sich Schwierigkeiten. Der deutschen Uebersetzung fehlt
Angabe des Monatstages und der Indiotion, und ist demnach bei Böhmer 1. o. die Ausstellungs-
zeit zwischen 1245 — 1250 gesetzt. — Das Jahr 1251, auf welches die Indiotion hinweist, bleibt
ausgeschlossen, da hier der Kaiser noch als lebend genannt wird und ausserdem der Aufenthalt
Conrads am Mittelrhein im Herbste 1251 sehr wenig wahrscheinlich ist. Yergl. hierüber Ficker
in den Mittheil, des Instituts für Österreich. Geschichtsforschung III, 3, S. 20. Sodann ergibt
sich aus der nachfolgenden Urk. von 1251 April 17, dass Erwin Cranich an diesem Tage das
Burggrafenamt nicht mehr innehatte. Es liegt desshalb am nächsten, einen Irrthum des
Schreibers bezüglich der Indiotion anzunehmen und für 9 die Ind. 8 zu setzen; im September
1250 war der König nachweislich in der Umgegend von Speier.
Möglich wäre es übrigens auch, dass der Fehler durch den Schreiber des Copiars — denn
im Or. ist die Urk. nicht erhalten — herbeigeführt ist, der leicht im Or. Ind. IX statt Ind. IV
lesen konnte. Ind. IV führt auf 1246, in welchem Jahre Conrad gleichfalls im September in
Speier war, Böhmer-Fioker, Regg. Conr. No. 4517.
523. — Propst Wilhelm von S. Mauritz zu Mainz bezeugt, dass Cun-
radus miles de Wisebaden, dessen Frau Lücgardis und
deren ältester Sohn Arnoldus vor dem Schultheissen
Embrico und der Gemeinde zu Hattenheim auf dem dortigen
Markte dem Kloster Eberbach für eine gewisse Summe
Geldes ihre sämmtlichen Güter bei Hallgarten und dem
Neuhof verkauft und dem Prior Walthelm Verzicht geleistet
haben vino testimoniali super hoc dato secundum quod mos
exigit civilis. Die Verkäufer erklären zugleich, dass sie
von dem Grafen von Spanheim mit einer Rente von einem
halben Talent aus diesen Gütern belehnt sind, diese aber
sonst frei seien. — 1246.
Zeugen: Waltelmus prior, Sifridus camerarius, Fridericus cellerarius minor
monachi, Gotschalcus conversus, Arnoldus plebanus et Cunradus Scolaris eius,
Codex dipL Na«. I,i. 22
Digitized by
Google
338 0. D. 1246. — 1247 Januar.
Engelfridus, Embricho schulthetus, Ludewicus, Cunradus retro ecclesiam et alii
quam plures.
Actum anno domini millesimo ducentesimo quadragesimo sexto.
Or. mit S. des Ausstellers an Pergamentstreifen im St.-A.
Abschr. Oeul. mem. II, 22.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 370. Vergl. Bodmann S. 118.
524. — Graf Johann von Sponheim schreibt dem C(unrad) von
Wisebaden, dass er den von ihm vorgenommenen Verkauf
> von Gütern (zu Hattenheim und Neuhof) an das Kloster
Eberbach genehmige. — 0. D. 1246.
Zeugen: Arnold, Willichin, Philipp, Kyndelin, Bertholf.
Absohr. Ocul. mem. H, fol. 22.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 371.
525. — Kloster Altmünster zu Mainz verpachtet seine Villication
und seinen Hof zu Geisenheim auf zwanzig Jahre. — 1247
Januar 16.
Soror J. dicta abbatissa totusque conventus veteris monasterü Cisterciensis
ordinis in Moguntia. Notum esse cupimus — quod nos de communi consensu
Wernhero filio Lutzonis in Gysinheim curiam nostram reedificandam, IL iugera
vinearum et agros nostros sitos ibidem pro medietate fructuum cum officio nostre
villicationis XX. annis concessimus excolendos ea tarnen conditione interposita,
quod si post XX. annos ei et nobis pariter commorari non expedit, edificia sua
secundum estimationem bonorum virorum ei vel suis heredibus persolvantur; sed
censum, quem dictus W. tamquam noster villicus in eadem villa collegerit, sine
omni diminutione nobis totaliter presentabit. Preterea scire volumus, quod cum
ius vendendi, obligandi, transmutandi in eisdem bonis, si nobis expedire videbitur,
nostre ecclesie reservamus hoc adiecto, ut, si sepescriptum W. infra memoratum
terminum mori contigerit, eadem bona ad ecclesie redibunt liberam potestatem.
Item unum iugerum singulis annis stercorabit et si circa debitam bonorum cul-
turam negligens exstiterit, nos eadem bona resumendi plenam habebimus facul-
tatem. Huius rei testes sunt : Cunradus scholasticus sancti Petri, Heinricus, Cun-
radus canonici nostre ecclesie, Philippus canonicus sancte Marie Husen.
Acta sunt anno domini M°.CC°.XLVII ., XVII. kal. Februarii.
Im Auszuge gedr. Bodmann S. 681.
526. — Das Stift 8. Maria zu den Greden erwirbt drei Morgen
Weinberg zu Oe strich. — 1247 Januar.
B. decanus, H. scolasticus et A. cantor totumque capitulum sancte Marie
de gradibus Maguntie. Constare volumus universis presentes litteras inspecturis,
quod cum tria iugera vinearum in Ostrich, que Rudolfus civis Maguntinus in
fundo nostro pro hama vini singulis annis nomine census nobis solvenda iure
hereditario possidenda plantarat, nobis exhibita ab eodem decrevissemus pro Xllil.
marcis et dimidia Coloniensibus nostre ecclesie libere comparare, magister Sifridus
noster concanonicus et religiosa mulier Metildis relicta Mengoti parvi civis Magun-
Digitized by
Google
1247 Mai IS. — 1247 August. 83Ö
tini animarum suarum remedio intendentes dictam pecuniam et expensas in resig-
natione vinee accedentes de nostro consensu solverunt totaliter sub hac forma,
quod ipsi fructua vinee memorate ad usus suos convertant temporibus vite sue
sibique succedant invicem si yoluerint in eisdem et habeant nichüominus liberam
potestatem, fructus eiusdem vinee quibuscunque deliberaverint divinis cultibus ad
honorem dei et salutem propriam in nostra ecclesia perenniter deputandi post
mortem, salvo tarnen nostre ecelesie censu harne predicte annis singulis persolvende.
Ad huius igitur facti evidentiam presentem paginam sigillo nostro decre-
vimus muniendam.
Actum anno ab incarnatione domini M°. CC°. XL V 11°., mense Januario.
Or. mit wohlerhaltenem S. des Stifts S. Marie im St.-A.
527. — Papst Innocenz IV. incorporiert das Kloster Thron dem
Cisterzienserorden und unterstellt es der Aufsicht des
Klosters Arnsburg. — Lyon 1247 Mai 13.
Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis . . abbati Cistercii
eiusque coabbatibus generali capitulo presidentibus salutem et apostolicam bene-
dictionem. Cum sicut accepimus dilecte in Christo filie . . abbatissa et conventus
de Trono sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis gestautes ipsius
ordinis habitum et instituta servantes eidem incorporari desiderent et per omnia
couniri, nos earum pium desiderium favore benivolo prosequentes universitatem
vestram rogandam duximus attentius et monendam per apostolica vobis scripta
mandantes, quatinus monasterium earundem incorporantes et unientes per omnia
ordini supradicto dilectis filiis . . abbati et conventui de Arnespurg predicti ordinis
et eiusdem diocesis mandare curetis, ut monasterium ipsum deinceps recipienites
in filiam de ipsa sicut de aliis filiabus ipsius ordinis de cetero sollicitam curam
gerant, informando illud per omnia secundum dicti ordinis instituta.
Datum Lugduni, III. idus Maii, pontificatus nostri anno quarto.
Or. mit wohlerhaltener Bleibulle (Diekamp No. 36) an Hanfschnur im St.-A. In der
oberen linken Ecke fe Ton einem Schrägstrich durchschnitten, auf dem Bug Rasur. Auf der
Rückseite Tronus sancte Marie.
Vergl. Potthast No. 12519 c. — 26387.
528. — Herlindis von Mainz, Wittwe des Dudo Puer von Lorch,
vermacht dem Kloster Otterberg Weinberge zu Lorch. —
Mainz 1247 August
In nomine domini amen. Amore Christi facta donacio firmitatis cautelam
meretur precipuam accipere, ne possit eam oblivio comes diuturni temporis infir-
mare. Notum sit igitur universis Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris
presentis scripti continenciam inspecturis, quod ego Herlindis civis Moguntina et
Dudo dictus Puer, quondam maritus meus felicis memorie, ad honorem Jhesu
Christi ac sue sanctissime genitricis et pro remedio animarum nostrarum vineam
unam in paffenwysen sitam ecelesie sancte Marie in Otterburg coram iudieibus
et scabinis in Lorche communicata manu dedimus et resignavimus accedente
heredum nostrorum consensu. Preterea ego eadem Herlindis iam dicte ecelesie in
22*
Digitized by
Google
340 1247 October 28. — 1248 Februar 11.
Otterburg pro remedio anime mee et mariti mei defuncti aliam vineam in man-
nendal sitam de consensu heredum meorum legavi post obitum meum inperpe-
tuum pos8idendam ea condicione adiecta, quod sepulturam et plenam fraterni-
tatis commumonem habeam in ecclesia memorata. Ne itaque sepedicte ecclesie
in Otterburg possit processu temporis aliquis de premissis dubietatis aut impe-
dimenti scrupulus suboriri, presentem paginam, quia proprium sigillum non
habeo, procuravi venerabilium virorum iudicum domini C. prepositi ecclesie
Moguntine sigillo muniri in testimonium ac perhennem memoriam premissorum.
Datum Maguncie, anno dominice incarnacionis M°.CC .XLVJJ°., menseAugusti.
Aus dem Copiar des Kl. Oiterberg auf der Stadtbibliothek zu Mainz fol. 76 gedr. Frey
und Remling, U.-B. des El. Otterberg S. 58.
VergL die vorstehenden Urk. No. 457, 458.
529. — Ritter Arnold von Horste und sein Bruder Gerard verzichten
zu Gunsten des Klosters Arnsburg auf Güter zu Bergen
undRödelheim. — Gelnhausen 1247 October 28.
Cunradus de Hoenloch, Didericus sculthetus et burgenses in Geilnhusen —
constare faeimus, quod Arnoldus miles de Horste renunciavit pro se et pro suis
coheredibus universis omni querimonie, quam habebat super bonis in Berge et in
Redeinheim vel alibi sitis sive quoeunque modo querelam habere poterat contra
ecclesiam in Arnesburg et insuper promisit data fide, quod eandem ecclesiam
absolvet penitus ab omni impetitione seu gravamine coheredum suorum predic-
torum. Preterea Gerardus frater eius renunciavit eodem tempore coram nobis
omni querimonie, quam habebat modo quolibet contra ecclesiam antedietam.
Testes : Petrus de Hetkenseze, Volradus de Albestat, Bertoldus de Urbo, Didericus
de Detzelnheim, Dimarus de Grenda et Philippus frater eius milites, Fridericus
Ineptus, Ortwinus Bresto, Hartmannus de Breidenbach, Wernerus Groppo, Hein-
ricus de apotheca, dominus Wilhelmus abbas, Hermannus portarius, Hartmannus
cellerarius, Heinricus de Frankenvort monachi de Arnesburg et alii quam plurea.
Actum in Geilnhusen, anno domini M.CC.XLYH., in festo apostolorum
Simonis et Jude.
Or. mit den 8. der Aussteller in Darmstadt.
Gedr. Baur, Arnsbnrger U.-B. No. 51. Yergl. Soriba No. 8381.
530. — Gerhardus comes de Diez, Godefridus de Biegen, Sifridus
de Vrowenstein marschalcus et frater Gerhardus humilis
provisor in Diffendal bekunden die Beilegung des Streites
zwischen dem Kloster Tiefenthal und dem dominus Adam
nobilis de Wisebaden wegen der Güter, welche Theodericus,
ehemals Schultheiss zu Wiesbaden, mit Zustimmung seiner
Frau Pauline dem Kloster vermacht hatte, specialiter — de
uno manso et bonis Theoderici semiclerici et Omnibus bonis,
que prefata ecclesia possedit . — Wiesbaden 1248 Februar II.
In huius igitur facti memoriam presens scriptum cum sigillorum nostrorum
munimine dedimus prenominate ecclesie in Diffendal corroboratum. Testes siqui-
Digitized by
Google
1248 Februar 11. — 1248 März 12. 341
dem huius rei sunt : Petrus de Dernen, Heinricus Franco, Ulbertus de Sunnenberch,
Bodo filius suus, Fridericus filius C. de Rudensheim, Arnoldus de Cleberch,
Simon de Rudensheim, Nicolaus de Scarpenstein, Ruggerus frater ipsius, Cunradus
de Kunegestein, Heinricus de Scerstein, Wigandus Mulich, Rupertus advocatus,
Marquardus advocatus milites, item Bertoldus Runechin scultetus, Keppechinus et
scabini Wolframus, Wigandus, Anshelmus, Heinricus de Birgestat et scabini in
Wisebaden, item Heinricus scultetus de Birgestat, Giselbertus scultetus de Erben-
heim et alii quamplures tarn milites quam rustici.
Actum anno domini M°.CC .XLVni°, HI idus Februarii, in cimiterio ecclesie
beati Mauricii in Wisebaden.
Or. im St.-A. mit Siegelbruchstück an weissen Schnüren.
Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, 8. 19.
Gedr. Würdtwein, Dioec. Mog. II, 129. Yergl. Rössel, Stadtwappen Ton Wiesbaden S. 15.
531. — Franko, Hartmud und Walter von Eschborn ziehen die von
ihnen vorgenommene Ernennung des Priesters Bertold,
Sohnes des Franko von Eschborn, zum Pfarrer in Norden-
Statt als unrechtmässig zurück und versprechen, das Dom-
kapitel zu Mainz in Ausübung des ihm bezüglich dieser
Pfarre zustehenden Patronatsrechts ferner nicht stören zu
wollen. — Mainz 1248 März I2 1 ).
Universis has litteras visuris Franko, Hartmudus, Otto, fratres de Asche-
burnen, et Waltherus, filius patrui eorundem, salutem in domino. Cum bone
memorie R. 2 ) abbas in Eberbach, a venerabili patre domino S. archiepiscopo Magun-
tino inter capitulum Maguntinum et predictos fratres super iure patronatus ecclesie
in Nordenstat de consensu partium delegatus, ius patronatus ecclesie predicte in
perpetuum ecclesie Maguntine adiudicasset, relicto nobis usu presentandi ad ipsam
ecclesiam tantum vice illa, dominus Franko ex nobis senior vice nostra ecclesiam
ipsam contulit Eberwino nunc canonico Maguntino et post resignationem eiusdem
ipsam postmodum de facto contulit nomine nostro Bertoldo clerico, nato suo.
Nos igitur informati, quod post primam presentationem, quam nobis solam abbas
indulserat memoratus, nichil nobis iuris remanserat quoad ius patronatus ipsius
ecclesie et quod per consequens posterior clericus a memorato F. contra iusticiam
fuerat presentatus, clericum ipsum cedere fecimus ecclesie memorate protestantes
pro nobis, heredibus et coheredibus nostris, quod nichil iuris habemus in iure
patronatus ecclesie iam prescripte et, si quid habuimus vel videbamur habere,
pro nobis et ipsis Uli iuri renuntiamus in perpetuum cum resignatione instru-
mentorum, que habuimus circa illud, firmiter promittentes, quod super eo per
nos vel alios aut heredes nostros numquam inquietabimus ecclesiam Maguntinam,
cui et soli integrum et perpetuum ius recognoscimus in iure patronatus ecclesie
x ) Da die nachfolgende Yerziohtleistung des Bertold an demselben Tage, wie diese Urk.,
Tor den Mainzer Richtern ausgestellt ist, ist zweifellos auch für diese Urk. Mainz als Aus-
stellungsort anzunehmen.
% ) Abt Rimund 1228—1247 October 26, vergL No. 491, 492.
Digitized by
Google
342 1248 März 12. - 1248 October 30.
sepefate. In cuius facti memoriam presentem litteram conscribi et sigiQo
no8tromm trium et predicti W. nepotis nostri fecimus communirL
Actum anno domini M .CC.XLVm o , im idus Marcii.
Or. im St.-A. Die an Pergamentstreifen angehängten S. ab. Angeführt bei Joann. I, 909.
532. — Der Priester Bertold verzichtet auf die ihm von seinem
Vater Franko von Eschborn unrechtmässig übertragene
Pfarre zu Nordenstatt. — Mainz 1248 März 12.
Iudices sancte Maguntine sedis. Noverint universi, quod Bertoldus clericus,
natus domini Frankonis de Ascheburnen, in nostra presentia constitutus recognovit
in iure, quod ex presentatione illa, quam pater suus de eo fecerat ad ecclesiam
in Nordenstat, nichil iuris sibi fuerat acquisitum et ad superhabundantem cautelam
cessit iuri, si quid in ipsa ecclesia habuit vel videbatur habere et promisit sollemp-
niter, quod super ipsa nunquam impeteret ecclesiam Maguntinam. Testes:
H. sancti Petri, S. sancte Marie in campis decani, S. sancti Victoris scolasticus,
E. de Bomersheim, canonicus sancti Stephani; laici: Helfricus et Embrico milites
de Selehoven et alii quam plures.
Actum anno domini M°.CC°.XLVttt, im idus MarciL
Or. im 8t.-A. S. ab.
533. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem Kranken-
hause des Klosters Eberbach die Fischerei zwischen den
Dörfern Erbach und Hattenheim, aus welcher jährlich ein
Salm an ihn zu liefern ist. — Castel 1248 Juni 20.
Datum apud Castele, XII. kal. Julii, M°.CC°.XLVIII .
a) Or. mit beschädigtem S. des Erzbisohofs an rothgelben Seidenschnüren im 8t.-A.
Gedr. Baer, Beiträge II, 287; Rössel, Eb. U.-B. I, 380. Vergl. Will II, 300, No. 632.
b) Abschr. im Ocul. mem. II, fol. 19, in welcher durch Versehen des Schreibers in der
Jahreszahl L ausgelassen und M°CG XYIII geschrieben ist. Rössel übersah dieses und betrachtete
die Urk. als vom Erzb. Sigfrid II. 1218 Juni 20 ausgestellt, der Abdruck, Eb. U.-B. I, S. 202,
sowie das Regest bei Will n, S. 169, No. 304 sind demnach zu streichen. Vergl. No. 355.
534. — König Wilhelm gestattet den Brüdern des h. Grabes zu
Rode, eine vom Reiche versetzte Au bei Ingelheim zu lösen
und als Eigenthum zu behalten. — Aachen 1248 October 30.
Wilhelmus dei gratia Romanorum rex semper augustus. TJniversis sacri
imperii fidelibus ete. gratiam suam et omne bonum. Ad notitiam singulorum
volumus pervenire, quod nos, qui iustis petitionibus facilem consuevimus prebere
assensum, honorabilibus et devotis nobis sincere dilectis H. priori et fratribus
domus in Rode, ordinis dominici sepulcri, gratiam specialem facere dignantes
indulsimus eisdem, ut insulam in Reno apud Ingilenheim, que werdere dicitur,
nobis et imperio attinentem redimere valeant pro pretio, pro quo a predecessoribus
nostris Cunrado dicto Heppechin de Bacharaco fuit pignori obligata, ita ut eam,
postquam redempta fuerit, nomine proprietario possideant et eandem ad alios
transferre libere valeant nomine proprietario possidendam ac de ipsa insula, quod
sibi placuerit, ordinäre. Ut autem hec, que predicta sunt, debitam in perpetuum
Digitized by
Google
1248. — 1249 März 5. 343
obtineant firmitatem, presens ipsis soriptum contulimus sigilli nostri munimine
roboratam.
Datum apud Aquas, HL kal. Novembris, anno domini M°. CC°. XL V Hl .,
indict. VI.
Gedr. Bodmann S. 224 aus einem nicht weiter bekannten Ohartular des Klosters Johannis-
berg, in dessen Besitz die Au durch Kauf 1478 überging.
Vergl. Böhmer-Ficker, Regg. Wilh. No. 4933.
535. — Vertrag des Klosters Eberbach mit dem Pfandinhaber eines
dem Kloster gehörigen Weinberges bei dem Dreiser Hofe
über den Rückfall desselben nach dem Tode des Inhabers.
— 1248.
Item cum claustrum nostrum nimio debitorum onere fuisset pregravatum,
dominus C. emit quandam yineam que dicitur altwikes attinentem curie nostre
Dreisen pro XL* marcis pecnnie numerate. Post empcionem vero ductus zelo
dei ob honorem Jhesu Christi ac gloriose genitricis sue perpetue virginis Marie
yineam tandem retradidit claustro nostro sub hac forma, quod diebus vite sue
excluso quolibet aure vel exercitus sinistro eventu Üii or carratas vini francko-
nici melioris, quod haberi potest, de illa vinea sibi presentabimus Maguncie iuxta
portam piscium annuatim nomine pensionis sub claustri nostri periculo et expensis.
Post mortem autem ipsius claustrum nostrum manebit ab illa pensione liberum
penitus et absolutum. Ipsa quoque vinea pro remedio anime sue claustro sine
contradictione qualibet remanebit.
Actum anno domini M°CC°XLVIII .
Auszug im jüngeren Copiar des Klosters Eberbach II, fol. 155. Yergl. No. 558.
536. — Die Deutschordenscommende zu Coblenz tauscht mit Lau-
rentius, Canonicus von S. Castor daselbst, Weinberge zu
Lahnstein. — 1249 März 5.
Universis Christi fidelibus presens scriptum visuris Walterus commendator
ceterique fratres domus Theutonicorum in Confluentia. Notum esse volumus,
quod cum nos ex una parte et Laurentius canonicus sancti Castorfs ex altera
haberemus proprias particulas vinearum in villa Lonstein sitas alternatim nobis
vicinas, de communi consensu et voluntate utriusque de ipsis particulis permu-
tationem fecimus in hunc modum, sie yidelicet, quod dictus Laurentius dedit
nobis in dieta villa tres particulas, unam in Hurrinc, seeundam in Hungergazen,
tertiam in Evenode, liberas et nichil solventes onmino. Et nos reddidimus eidem
tres alias particulas in eadem villa, unam in Evenode, alteram in Ovecamerthe,
tertiam in Lo et campum nostrum cum arboribus nueiferis et quiequid predieta
bona nostra hactenus solverunt. Idem ius reeepimus ad nos de bonis Ulis, que
dictus Laurentius nobis dedit, deineeps in perpetuum plenarie persolvendum. In
huius igitur permutationis contractum presens pagina et sigillis domus nostre et
sigillis magistri Medardi scolastici sancti Castoris in Confluentia et ipsius Laurentii
roborata.
Acta sunt hec hiis presentibus: Petro milite, Hartungo de Drie, Johanne
Digitized by
Google
344 0. D., 1230—1249 März 9. — 1224 (1249—1261).
filio Alveradis, Rethere, Alberone, Conrado, Herbordo et Ruperte fratribus domus
nostre et aliig quam pluribus, anno domini M.CC.XL. VIIL, tercio nonas MarciL
Or. in "Wien.
Gedr. Hennes, Ü.-B. d. Deutsch. Ordens I, No. 132.
537. — Erzbischof Sigfrid IIL von Mainz belehnt den Ritter Dieto
von Lahnstein mit einer Weinrente, nachdem dieser erklärt
hat, dass seine Lehen zu Oberlahnstein und Sobernheim
erzstiftisch sind. — Mainz 0. D., 1230—1249 März 9 1 ).
S. dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Ad noticiam univer-
sorum volumus pervenire, quod Dieto miles de Logenstein in presentia nostra
Maguntie constitutus prelatis nostris presentibus publice protestatus est, quod
omnia bona, que nomine feodi tenet in Logenstein et in Sobernheim, a manu
archiepiscopi Maguntim recepit nulli dominorum aliquid iuris in eo recognoscendo,
sicut a suis progenitoribus ad ipsum est devolutum. Et in memoriam huius
recognitionis vinum censuale Vtt. hamarum, quod de bonis suis ecclesie Magun-
tine annuatim persolvit, ad tempora vite sue concessimus obtinendum, ita tarnen,
ut nulli heredum suorum post eius obitum ahquid iuris in hoc debeant obtinere.
Absohr. Mainzer Ingrossaturbnch I, 113, Mainzer Bücher versch. Inhalts XVH, 98, beide
im Ereisarehive zu "Würzburg.
*538. — Erzbischof Christian IL von Mainz belehnt den Grafen
Hartmann von Weilnau mit den Grafschaften Husun,
"Wilinadorfe und Mittelrine, sowie dem Truchsessenamte
seines Erzstifts. — Weilburg 1224 (1249-1251).
Cristianus dei et apostolice sedis gracia archiepiscopus Moguntinus et eiusdem
sancte sedis legatus tenore presencium recognoscimus et notum facimus univereis,
nos honorabili viro Hartmanno comiti de Wilenowe in feodum dedisse, quod vul-
gariter lentelit vocatur, comecias tres in villis nostris Husun, Wilinadorfe, Mittel-
rine cum omnibus suis attinenciis et pertinenciis universis et officium dapiferatus
ecclesie nostre Moguntine, ita quod amodo dapifer noster et ecclesie nostre sit et
esse debeat perpetuis futuris temporibus et nunquam se amovebit a servicio nostro
vel ecclesie nostre Moguntine. Insuper est adiectum, quod quandocunque ipae
vel sui heredes in dieto officio deserviendo negligentes fuerint vel remissi, extunc
predictum feodum nobis et ecclesie Moguntine predictis vacabit ipso iure. In
cuius rei evidenciam, robur et perpetuam firmitatem presens scriptum sigilli nostri
munimine duximus roborandum.
Datum et actum Wilinaburg, V. kalendas Novembris, anno domini M.CC .
XXnn ., tempore cum in expedicionem contra Saracenos properaret exercitus
Alamanorum generalis.
In Miltenberg. Fälschung, anscheinend aus dem Ende des 17. oder Anfang des
18. Jahrhunderts und von einer Hand dieser Zeit ^geschrieben.
Der Fälscher hat sich bemüht, der Urk. soweit wie möglich das Aussehen einer ächten
x ) Die undatierte bezw. unvollständig abgeschriebene Urk. gehört wohl dem Erzbischofe
Sigfrid III. an.
Digitized by
Google
1249 April 3. — 1249 Mai 9. 345
Urk. des 13. Jahrhunderts zu geben. Das Pergament ist etwa 21 cm. lang, 12 cm. breit, der
Pergamentstreifen für das Siegel ist der mittelalterlichen Form genau nachgeahmt, . ein
Siegel selbst war jedoch nicht angebracht. Die Wortformen und Ligaturen sind denen des
13. Jahrhunderts gleichfalls genau nachgeahmt, auf der Rückseite sind Registraturnoten, wie
solche im 15. Jahrhundert üblich waren, nachgezeichnet. Diese Registraturnoten sind ähnlich
denen auf den Urk. des Klosters Eberbach befindlichen, wodurch es wahrscheinlich wird, dass
die Urk. dort angefertigt wurde. Diese Annahme wird dadurch unterstützt, dass die Urk. aus
dem Nachlasse von Habel stammt, in dessen Besitze sich manche Eberbacher Originalurkunden,
wie die auf den Klosterhof Steinheim bezüglichen, befinden. Der Text der Urk. ist, soweit
dies angfingig, ächten Urk. des 13. Jahrhunderts entlehnt. Legatus passt jedoch nicht auf
den Erzb. Christian II. Die Hauptperson der Urk., der angebliche Lehnsträger Graf Hartman
yon Weilnau, ist völlig erfunden und hat nie existiert. Es scheint, dass dem Fälscher hier der
in der Urk. des Erzb. Bardo von 1043, die Terminei von Schlossborn betr., auftretende Hart-
mannus, der ein praedium bei der Weilquelle besass, vorgeschwebt hat. Yon Beziehungen der
Grafen von Weilnau zu dem erzbisohöfiichen Hofe in Mainz ist urkundlich nichts bekannt. Das
Erbtruchsessenamt war im Besitze - der Grafen von Yeldenz, vergl. Heusser, Erbhofämter von
Mainz S. 53 ff., das niedere Truchsessenamt, spätere Erblandhoftruchsessenamt, im Besitze des
Ministerialengeschlechts von Rheinberg, vergl. Heusser a. a. 0. S. 73, Bodmann S. 387. Für
den Grafen Hartmann von Weilnau ist hier nirgends Platz. Husun soll jedenfalls Hausen bei
Rod a. B. sein, Wilinadorf das alte Wilina oder Scanwilina der vorhin angeführten Urk. von
1043, Mittelrine ist mir unbekannt. Ueber die Veranlassung und den Zweck dieser sonderbaren
Fälschung war nichts zu ermitteln. Eine Aufklärung in dieser Richtung wird dadurch erheblich
erschwert, dass, wie schon bemerkt, das Kloster Eberbach mit aller Wahrscheinlichkeit als
Fälschungsort anzunehmen ist. Ob vielleicht eine blosse Spielerei eines Eberbacher Mönches vorliegt ?
539. — König Wilhelm befreit das Kloster Eberbach von demRhein-
zolle zu Boppard und an anderen Orten. — Eberbach 1249 April 3.
Datum apud Eberbach, III . nonas Aprilis, imperii nostri anno primo.
Or. im St.-A. Das an grünen und gelben Seidenschnüren hängende Majestätssiegel in
rothem W. ist am Rande beschädigt.
Abschr. Ocul. mem. II, 11 und in dem Transsumte des Erzbischofs Peter d. d. 1313 Juni 21.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 373 mit falscher Datierung 1247. Böhmer-Ficker No. 4973.
540. — Papst Innocenz IV. bestimmt, dass als Beichtväter der
Cisterziensernonnen nur Angehörige dieses Ordens, nicht
aber Weltgeistliche fungiren sollen. — Lyon 1249 April 27.
Datum Lugduni, Y. kal. Maii, pontificatus nostri anno sexto.
Originaltrans8umt des Abts Johannes yon Citeaux yon 1273 im St.-A. mit S. des Ausstellers.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 205.
Vergl. Potthast No. 13308.
541. — König Wilhelm gestattet der Aebtissin Irmengard und
dem Kloster Thron, in Reichsstädten Häuser zu erwerben,
verleiht für dieselben Abgabenfreiheit und bestätigt den
Besitz des Platzes, auf welchem das Kloster steht, mit
welchem früher Graf Gerhard von Diez belehnt war, welcher
letztere statt dessen ein Lehen zu Lauken erhalten hat. —
Nassau 1249 Mai 9.
Willelmus dei gratia Romanorum rex et semper augustus universis imperii
fidelibus, ad quos presentes litere pervenerint, gratiam suam et omne bonum.
Regalis benignitas ex liberalitate serena provocatur et inducitur hiis prodesse,
Digitized by
Google
346 1249 Juni 1. — 1249 September 29.
qui sibi per yite meritum et aliiß proficiunt laudabile per exemplum. Sane igitur
ad noticiam universorum volumus pervenire, quod nos Irmengardi abbatisse et
conventui sanctimonialium de Throno sancte Marie Cistersiensis ordinis Maguntine
diocesis hanc gratiam fecimus specialem, quod si in civitatibus regalibus curiam
emerint usibus suis necessariam vel quam iam habeant provide comparatam,
libere possideant et quiete. Kos enim pro nostre incremento salutis ab omni
exactione prefatas curias, quas in nostris civitatibus habent vel postmodum
poterunt adipisci, duximus liberaliter eximendas. Volumus etiam et ex. serenitatis
nostre gratia indulgemus, quod fundum prefati claustri cum suis attinenciis abba-
tissa et conventus proprietatis possint titulo possidere, quamvis nobilis vir Ger-
hardus comes de Dieths fidelis noster fundum ipsum in feodo tenebat ab imperio
et a nobis. Idem etiam comes proprietatem quandam in villa Loukene equi-
valentem feodo supradicto in restaurum feodi a nostra serenitate recepit. Vt
igitur huius facti dubietas ab omnibus auferatur, presens scriptum sigillo nostro
duximus roborandum.
Actum apud Nassowe, anno domini millesimo CC .X°LVIIII ., VJLl idus
Maij, indictione sexta.
Or. im St.-A. Das S. ist abgerissen. Gedr. Kremer, Or. N. II, 283. Yergl. Böhmer-Ficker,
Regg. Wilh. No. 4978 und die Anmerk. zu Urk. No. 506.
542. — Magister Menwardus, Scholasticus von S. Castor in Coblenz,
schenkt dem Kloster Eberbach einen Weinberg in Speye.
— 1249 Juni I.
Acta sunt hec anno domini M°.CC°. XL Villi ., kalendis Junii.
Or. mit faBt ganz zerstörtem S. des Abts von Eberbach im 8t.-A.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. H, 8; Mittelrh. U.-B. in, 753.
543. — Erzbischof Christian IL von Mainz befreit die zur Elemosyn
der Klosterpforte zu Eberbach gehörigen Güter zu Kiedrich
von Abgaben. — Eberbach 1249 August 20.
Datum Everbach, anno incarnationis dominice M°.CC°.XLIX., pontificatus
nostri anno primo, XTTT. kal. Septembris.
Or. im St.- A. mit beschädigtem S. des Erzbischofs.
Auszug Ocul. mem. II, 19.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 9. Vergl. Will II, 308, No. 6.
Wörtliche Wiederholung der Urk. des Erzb. Sigfrid in. d. d. 1231 Januar 18, No. 433.
544. — Papst Innocenz IV. gewährt dem Cisterzienserorden das
Recht der eigenen Visitation und Jurisdiction, mandato
sedis apostolice semper salvo. — Lyon 1249 September 29.
Datum Lugduni, ffl. kaL Octobr., pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren im St.-A., Diekamp No. 37.
Auf der Vorderseite in der oberen Ecke links ein kleines a. Auf der Rückseite Bertoldus,
von rier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift.
Abschr. Ocul. mem. II, 5.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 46 mit falschem Jahre 1250.
VergL Potthast No. 13816.
Digitized by
Google
1249 September 29. — 1249 October 1. 347
545. — Papst Innocenz IV. verbietet, über das zu den Cisterzienser-
klöstern gehörige Personal den Bann zu verhängen. —
Lyon 1249 September 29.
Datum Lugduni, tu. kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544 angegeben,
im St.-A. Auf der Vorderseite der Urkunde in der oberen Ecke links ein kleines a. Auf der
Rückseite in der oberen Ecke rechts y, dann mehr in der Mitte Bertoldus, von vier Kreuzen
umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift.
Abschr. Ocul. mem. II, 6.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 48 mit dem falschen Jahre 1250; Mone, Zeitschr. VH, 35.
Yergl. Potthast No. 13817.
546. — Papst Innocenz IV. ermahnt die Säculargeistlichkeit, die
dem Cisterzienserorden ertheilte Befreiung von der Syno-
dalgerichtsbarkeit nicht zu verletzen. — Lyon 1249 Sep-
tember 29.
Datum Lugduni, ttt. kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie No. 544, im St.-A. Auf
der Vorderseite in der Ecke links a. Auf der Rückseite in der Ecke rechts y, mehr in der
Mitte Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift.
Ocul. mem. II, 6.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 51 mit dem falschen Jahre 1250.
Yergl. Potthast No. 13818.
547. — Papst Innocenz IV. eximiert die Cisterzienserklöster von
der geistlichen Jurisdiction der Bischöfe. — Lyon 1249
September 29.
Datum Lugduni, 1Ü. kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St.-A.
Auf der Vorderseite in der Ecke rechts „ascultentur". Auf der Rückseite, wie es scheint von
derselben Hand, welche den Vermerk auf der Vorderseite schrieb, Bertoldus, von vier Kreuzen
umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift.
Abschr. Ocul. mem. II, 5.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 49 mit dem falschen Jahre 1250.
VergL Potthast No. 13819.
548. — Papst Innocenz IV. erlaubt den Cisterzienserklöstern, in den
Pfarreien, in welchen ihnen bereits die Zehnterhebung
zusteht, fortab einen verhältnissmässigen Novalzehnten
zu erheben. — Lyon 1249 October I.
Datum Lugduni, kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St.-A.
Auf der Vorderseite in der Ecke oben links ein kleines a, auf dem Bug links Angl. Auf der
Rückseite oben rechts y, mehr in der Mitte Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name
des Papstes mit verlängerter Schrift.
Abschr. Ocul. mem. II, 6.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. JJ, 52 mit falschem Regeste und falscher Datumsauflösung
1250 September ...
Vergl. Potthast No. 13821.
Digitized by
Google
348 1249 October 1. — 1249.
549. — Papst Innocenz IY. gestattet den Cisterziensermönchen den
Empfang kirchlicher Weihen ohne vorherige Prüfung
durch Obere aus der Säculargeistlichkeit. — Lyon 1249 October I.
Datum Lugduni, kal. Octobris, pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St-A.
Auf der Yorderseite in der Ecke oben links a, auf dem Bug Angl. Auf der Rückseite j und
Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter 3chrift.
Abschr. Ocul. mem. II, 6.
Gedr. Rosgel, Eb. U.-B. II, 53 mit unzutreffendem Regest und falscher Datumsaufiosung
1250 September . . .
Yergl. Potthast No. 13822.
550. — Papst Innocenz IV. bestätigt dem Cisterzienserorden die von
seinen Vorgängern verliehenen Privilegien und die von welt-
lichen Fürsten ertheilte Steuerfreiheit. — Lyon 1249 October I.
Datum Lugduni, kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St.-A.
Auf der Yorderseite in der Ecke oben links a, auf dem Bug Angl. Auf der Rückseite in der
oberen Ecke rechts y, sodann Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes
mit verlängerter Schrift.
Abschr. Ocul. mem. II, 6.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 54 mit falscher Datumsauflösung 1250 September . . .
Vergl. Potthast No. 13823.
551. — Erzbischof Christian IL von Mainz verbietet seinen Rhein-
zollbeamten, von den Gütern des deutschen Hauses zu
Coblenz Zoll zu erheben. — Mainz 1249 October 15.
Christianus dei gratia electus et consecratus in archiepiscopum Maguntinum,
sacri imperii per Germaniam archicancellarius , universis officiatis suis super
Renum constitutis salutem et omne bonum. Yolumus et mandamus vobis, ut
naves dilectorum nobis fratrum domus Teutonicorum in Confluentia cum rebus,
quas nuntii eorundem iuramento prestito affirmaverint esse suas, descendendo
per Renum seu etiam ascendendo in perpetuum permittatis sine telonei exactione
libere pertransire.
Datum Maguntie, anno domini M.CC. XL /Villi., id. Octobr.
Or. in Wien.
Gedr. Hennes, Urk. d. deutsch. Ord. I, 134, Auszug Mittelrh. U.-B. III, 763. VergL Goerz,
Mittelrh. Regg. HI, 732, Will H, 308, No. 9.
552. — Nicholaus dictus miles de Scarphenstein et uxor Omelina
schenken dem Kloster Eberbach dreissig Mark Cölnisch, von
deren Zinsen jährlich auf Maria Verkündigung dem Convente
Fische zumWerthe von zwei Mark, Brod und besserer Wein
gereicht werden sollen; bei Nichtbeachtung dieser Bestimmung
sollen den Erben der Schenker jährlich drei Mark Cölnisch
aus den Einkünften des Klosterhofes Dreisen zustehen. — 1248.
Actum anno domini M°.CC°.XL°. nono.
Or. mit dem angehängten dreieckigen S. des Ausstellers.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 5; yergl. Bodmann S. 354.
Digitized by
Google
Vor 1250. - 1250 Juli 31. 34Ö
553. — Heinricus Grad und seine Frau Elsebeth schenken dem
Kloster Eberbach ihr Haus und Weinberge zu Caub. —
Vor 1250.
Presentis scripti testimonio datur intelügi, quoniam domina Elsebeth de Cubo
et maritus suus Heinricus Grad communicata manu contulerunt ecclesig in Eber-
bach domum suam et duas partes vinearum retro ecclesiam sitas. Et unam
partem vineg sitam in schelkelinberch.
Notiz von einer Hand aus der 1. Hälfte saeo. 13 im Ocul. mem. I, 119.
Hierzu von anderer Hand der Randvermerk : Preterea idem Heinricus promisit se
daturum HH or marcas, pro quibus spoponderunt fratres ßui Dudo de Weselo et Cristanus
de sancto Goare.
554. — Rheinboldus miles de Burnhoven, Bürger zu Boppard, und
dessen Frau Sophya vertauschen ihre Güter zu Osterspai
gegen den Hof des Klosters Eberbach in der Judengasse
zu Boppard. — 1250 Mai 6.
Actum anno domini millesimo ducentensimo quinquagesimo, Johannis ante
portam Latinam.
Or. mit etwas beschädigtem S. des Ausstellers im St.-A.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. H, 19; Mittelrh. U.-B. in, 783.
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. III, 789.
555. — Ritter Sigfrid von Frauenstein und seine Frau Gertrudis
bestimmen eine Jahresrente von 3 Schillingen Cölnisch aus
ihrem Gute zu Wörsdorf für die Unterhaltung des Lichts
in der Nicolauscapelle der Klosterkirche zu Bleidenstatt.
- 1250 Juli 31.
Quia attestante apostolo omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi,
prout in corpore gessimus sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem extreme
messionis operibus deo placidis prevenire ac eternorum in spe seminare in terris,
quod reddente domino cum multiplicato fructu in celis recolligere valeamus.
Eapropter universis Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris presentem
paginam inspecturis dignum decrevimus declarandum, quod ego Sifridus miles de
Vrowinsteyn et Gertrudis uxor mea manu coadunata et amborum nostri accedente
consensu voluntario et expresso tres solidos Colonienses ad illuminandam capellam
in honorem sancti Nicholai consecratam in monasterio sancti Ferrucii in Bliden-
stat in remissionem nostrorum contulimus peccatorum. Quos denarios singulis
annorum revolucionibus dimminucione et difficultate qualibet postposita custos
dicti monasterii de bonis* nostris in Wersdorf sitis in festo beati Bartolomei est
imperpetuum recepturus. Hec autem ut perpetuam habeant firmitatem, dominorum
Walrabani et Ottonis comitum de Nassowe et meo sigillis presentem cartulam
duximus roborandam.
Acta sunt hec anno domini millesimo CCL., II . kal. AugustL
Or. im St.-A. Yon den beiden angehängten S. ist das gemeinschaftliche der Grafen
Walram und Otto grossentheils zerstört, das dreieckige Bifrids von Frauenstein wohlerhalten;
Umsohr.: f S. Sifridi marscalci de Yrowensten. Beide S. in braunem W.
Digitized by
Google
350 1260 Juli 31. — 1250 December 16.
Nach einer stellenweise fehlerhaften Abschr. Bodmann's gedr. in den Mittheilungen aus
dem Benedictiner- und Cisterzienserorden IV, 396.
Angeführt Yogel S. 823 irrig mit 1252, während S. 315 das richtige Jahresdatum, aber
unrichtige Monatsdatum Juli 29 angegeben ist. Hennes, Grafen von Nassau 8. 209; Schliep-
hake I, 458 gleichfalls irrig mit 1252.
556. — Ritter Volmar von Sonnenberg und seine Frau Gerdrudis
schenken dem Kloster Bleidenstatt eine Rente aus ihrem
Gute zu. Eschenhahn zur Erleuchtung der Catharinen-
kapelle der Klosterkirche. — 1250 Juli 31.
Quia attestante apostolo omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi,
prout in corpore gessimus sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem extreme
messionis operibus deo placidis prevenire ac eternorum in spe seminare in terra,
quod reddente domino cum multiplicato fructu in celis recolligere valemus. Eapropter
universis Christifidelibus tarn presentibus quam futuris presentem paginam inspec-
turis dignum decrevimus declarandum, quod ego "Volmarus miles de Sunnynberc et
Gerdrudis uxor mea manu coadunata et amborum nostri accedente consensu
voluntario et expresso tres solidos Colonienses ad illuminandam capellam ad
honorem sancte Katerine consecratam in monasterio sancti Ferrucii in Bliden-
ßtat in remissionem nostrorum contulimus peccatorum. Quos denarios singulis
annorum revolutionibus diminucione et difficultate qualibet postposita custos dicti
monasterii de bonis nostris in Eschynhagyn sitis in phanya domini est in
perpetuum recepturus. Hec autem ut perpetuam habeant firmitatem, dominorum
comitum de Nassowe Walrabyn et Ottonis sigillis presentem cartulam duximus
roborandam.
Acta sunt hec anno domini millesimo CC quinquagesimo, II kalend. AugustL
Or. in München. S. ab.
557. — Papst Innocenz IV. befreit das Kloster Thron von der Ver-
pflichtung, Personen, welche vom apostolischen Stuhle
oder dessen Legaten Provisionen erhalten haben, aufzu-
nehmen und beauftragt den Dechanten und Cantor von
S. Maria zu den Greden zu Mainz mit dem Schutze dieses
Privilegs. — Lyon 1250 December 16.
Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis . . decano et . .
cantori sancte Marie ad gradus Maguntine salutem et apostolicam bene-
dictionem. Monasterii dilectarum in Christo filiarum . . abbatisse ac conventus
de Throno sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis nos volentes in
po8terum providere gravamini ac earum providere quieti, eis per litteras nostras
duximus indulgendum, ut ad cuiusquam receptionem seu provisionem in pen-
sionibus vel beneficiis ecclesiasticis per apostolice sedis vel legatorum suorum
litteras, que de hac indulgentia huiusmodi plenam mentionem non fecerint, aliqua-
tenus invite compelli non possint. Quocirca discretioni vestre per apostolica
scripta mandamus, quatinus dictas abbatissam et conventum non permittatis
super hiis contra concessionis nostre tenorem ab aliquibus indebite molestari,
Digitized by
i
1250. - 1251 Januar 28. 351
molestatores huiusmodi per censuram ecclesiasticam appellatione postposita
compescendo.
Datum Lugduni, XVIL kaL Januarii, pontificatus nostri anno octavo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an Hanfschnur im St.-A. Auf der Vorderseite in der oberen
Ecke links Go., von zwei parallelen Schrägstrichen durchzogen. Auf dem Bug links p. act
Auf der Rückseite zweimal Jones, von vier Kreuzen umgeben.
Potthast No. 26462, 26463 irrig zweimal regestiert.
558. — „Cunrad Hunela (Canonicus des Stift S. Maria ad gradus)
setzt dem Kloster Eberbach einen Weinberg am Dreiser
Hofe, Altwicks genannt, zur Pitanz an." — 1250.
Bodmann S. ISO. VergL die ürk. No. 585 und von 1254 Mai 23.
559. — Abt Arnold von Seligenstadt vergleicht sich mit Eberwin
genannt Cranich von Cransperg wegen Güter zu Nuweheim.
— C. 1250.
S. d.
Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Cartular fol. 64.
560. — Papst Innocenz IV. verleiht dem Cisterzienserinnenkloster
Gottesthal einen Ablass auf den Tag des Kirchweihfestes.
— Lyon 1251 Januar 28.
Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo fiüabus . .
abbatisse ac conventui monasterii de Gozestal Cisterciensis ordinis 1 ) Maguntine
diocesis salutem et apostolicam benedictionem. Licet is, de cuius munere venit,
ut sibi a fidelibus suis digne ac -laudabiliter serviatur, de habundantia pietatis
sue, que merita supplicum excedit et vota, bene servientibus multo maiora
retribuat, quam valeant promer eri, nichilominus tarnen desiderantes reddere
domino populum acceptabilem, fideles Christi ad complacendum ei quasi quibusdam
illectivi8 muneribus, indulgentiis scilicet et remissionibus, invitamus, ut exinde
reddantur divine gratie aptiores. Cum igitur, sicut lecta nobis vestra petitio
continebat, vobis votivum existat, ut ecclesia monasterii vestri dedicationis munere
decoretur, nos cupientes ipsam congruis honoribus frequentari, omnibus vere peni-
tentibus et confessis, qui eam in festo dedicationis sue venerabiliter visitarint, de
omnipotentis dei misericordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius auctori-
tate confisi centum necnon Ulis, qui ad ipsam in anniversario die dedicationis
eiusdem devote accesserint annuatim, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia
misericorditer relaxamus.
Datum Lugduni, V. kaL Februarii, pontificatus nostri anno octavo.
Or. im St.-A. mit wohlerhaltener Bleibulle an rothen und gelben Seidenschnüren wie
Ko. 544. Auf dem Bug: Jäc. scm.
Potthast No. 26467. VergL Bodmann S. 229.
') Das neue Kloster Gottesthal, neben welchem der Augustinerinnenconyent zu Winkel,
wie die TJrk. ergeben, noch kurze Zeit fortbestand. Der Antrag des Klosters auf Verleihung
des Ablasses steht vielleicht in Zusammenhang mit der Verordnung, welche Erzbischof
Christian IL von Mainz (1249—51) zu seinen Gunsten gegen das riyalisirende Kloster zu Winkel
erliess, yergl. die Urk. von 1254 November 7.
Digitized by
Google
852 1251 März 4. - 1251 Mar«.
561. — Papst Innocenz IV. ertheilt den Cisterziens erklös tern
Abgabenfreiheit von allen Erwerbungen. — Lyon 125! März 4.
Datum Luduni, 1111° nonas Marcii, pontificatus nostri anno octavo.
Abschr. eines TranssumtB toii 1390 September 8 Ooul. mein. II, 8. Potthast No. 26469.
562. — Schultheiss Wolfram und Rath zu Frankfurt bekunden,
dass der dortige Bürger Bertold Heldbergen dem Kloster
Thron anderthalb Mansen zu Bonames und einen Mansen
zu Eaichen schenkte. — 1251 März 5.
W. scoltetus, scabini ac cives universi de Frankenvord. Actiones quas
mundus ordinat, oblivionem effugere possunt, si litterarum munimine fulciantur.
Clareat igitur universis presens scriptum visuris, qtiod in presentia nostra Bet-
doldus dictus Heldebergin et Ida legitima sua nostri concives communicata manu
et consensu pari ecclesie ad Tronum sancte Marie contulerint perpetualiter
mansum unum et dimidium in Bonemese de agris melioribus, quos tenuit ibidem
dominus Betdoldus de eadem villa, et de eisdem bonis solvet idem dominus
B. sedecim octalia siliginis singulis annis quamdiu voluerit ea tenere. Preterea
contulerunt prefato monasterio mansum unum situm in Cochina possidendum
perpetuo, libere et quiete. Testes autem sunt hi: scolthetus, Conradus dictus
Meisinberg, H. Alleun, Walterus de Mersevelt, Wicgerus de Ovinbac, C. filius suus,
H. de Holzhusen, Jacobus, Fridericus, Epprathus. Conradus de Wullinstad, Conradus
de Gisinheim et Siffridus filius ipsius et plures alii viri idonei ac discretL In cuius
facti robur et memoriam presens scriptum sigillo nostre civitatis fecimus insignirL
Actum anno domini M°.CC°.LI , in quadragesima.
Or. im St.-A. S. ab.
563. — König Conrad IV. widerruft die von ihm geschehene Ver-
leihung der Kirche zu Praunheim an den Sohn des Dietrich
Keppler von Rödelheim, da ihm das Recht hierzu nicht
zustehe. — Worms 1251 März.
Cunradus dei gratia Romanorum in regem electus, semper augustus, Jerusalem
et Sicilie rex. Per presens scriptum notum facimus universis, quod licet ecclesiam
in Prumheim . . clerico filio Theoderici capellarii nostri de Reteinheim duxerimus
conferendam, ius patronatus eiusdem ecclesie ad manus nostras spectare conce-
dentes, tarnen postmodum ex testimonio quorundam fidelium nostrorum certificati
extitimuß, in ipsa ecclesia nulluni ius excellentiam nostram habere. Nosque qui
nulla iura vel bona in preiudicium iuris alieni aliquo modo nobis vendicare
volumus et tenemur, huiusmodi concessionem nostram factam . . clerico predicto
in ecclesia memorata penitus revocantes ipsam decernimus irritam et inanem. Ad
cuius rei memoriam presens scriptum inde fieri et sigillo nostre celsitudinis
iussimus communiri.
Datum apud Wormaciam, anno dominice incarnationis M°CC° quinquagesimo
primo, mense Marcii, none indictionis.
Abschr. im Lib. reg. eocL Mog. No. 1 im Kreisarohiye zu Würzburg. Hiernach gedr.
Böhmer, Act. Imp. No. 342, vergl. Regg. Conr. No. 4540.
Digitized by
Google
1251 März. — 1251 Mai 16. 553
564. — Erzbischof Christian IL von Mainz und Ritter Petrus de Bos
vergleichen sich wegen des Zehntens zu Robure, welcher
dem Ritter Hermann de Walmebach übertragen wird. —
1251 März.
Unter den Zeugen Walterus de Ascaburne, ülricus abbas de Blidenstad,
Meingotus de Scarpenstein.
Actum anno domini M CC°LI 01 ), mense Marcio.
Abschr. eaec. 15 in No. 19 der Mainzer Bücher, Kreißarchiv "Würzburg.
Fehlt bei Will. Mitgetheilt in Rücksicht auf die Zeugen. Abt Ulrich von Bleidenstatt
scheint anderweitig nicht bekannt zu sein.
565. — Heinrich und Conrad, Brüder von Hoenloch, geloben unter
Verpflichtung zum Einlager in Ortenberg, Erwin genannt
Cranich, „etswenne" Burggrafen zu Friedberg, ein Darlehen
von neunzig Mark am nächstkommenden Michaelstage zurück-
zuzahlen. — 1251 April 17.
1251 Montag in der Osterwoche.
Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Oartular f. 64'.
566. — Erzbischof Christian IL von Mainz schenkt dem dortigen
Domstift in Erinnerung an die Wohlthaten, welche, er als
Domdechant empfangen, seine Güter zu Erbenheim und
Breckenheim. — Mainz 1251 Mai 15.
Cristianus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius. Tenore presencium recognoscimus et ad uni-
versorum noticiam cupimus pervenire, quod cum olim essemus in minori, videücet
decanatus Maguntini officio constituti, pensatis diversis beneficiis nobis inpensis
ab ecclesia Maguntina, que nos ab annis adolescentie nostre tamquam mater pia
delicatis alimoniis enutrivit, retributione aliquantula recompensare huiusmodi
beneficia cupientes dilectis in Christo prelatis et capitulo ipsius ecclesie ad emen-
dationem prebendarum suarum pia liberalitate propter deum et ob reverentiam
beati Martini, patroni nostri, bona nostra nobis proprietatis titulo attinencia, videlicet
quinquaginta et Septem iugera et aream unam et unum iugerum et dimidium
vinearum in Erbenheim, item duos mansos et silvam et pratum et aream in
Brekenheim sita super altare capelle beati Nicolai ecclesie nostre contigue absolute
contulimus et precise. Deinde cum essemus domino opitulante in archiepiscopatus
nostri kathedra sublimati, bona eadem per mundiburdum nostrum Helfericum,
scoltetum Maguntinum in districtu eiusdem comicie, que grascaf dicitur in vul-
gari, scabinis et villanis earumdem villarum presentibus cum sollempnitate iuris
et bannis iuxta consuetudinem eorumdem conferri fecimus nomine nostro dicte
ecclesie Maguntine sub eodem proprietatis titulo in perpetuum possidenda. üt
autem hec nostra collatio robur obtineat perpetue firmitatis, presentem litteram
sigillo nostro duximus muniendam sub testimonio testium subscriptorum, quorum
l ) Die Abschrift irrthümlich XLI.
Codex dipl. Kim. I, i. 28
Digitized by
Google
354 1251 Mai 16. — 1251 Juli 6.
nomina sunt hec : Wernherus prepositus, Johannes decanus, Sifridus de Aldenburg
ciiBtos, Yolradus scolasticus, magister Ludewicus prepositus sancti Victoris, Ber-
hardus archipresbiter, Giselbertus de Rimberg et Symon Dorlocensis ecclesie pre-
positus ac quamplures alii canonici maioris ecclesie et Helfricua dictus Judeus
scultetus Magnntinus. Sunt autem hec nomina scabinorum, qui intererant collationi
predicte: Conradus Rufus, Conradus dictus Hogheimere et Conradus scoltetus de
Erbenheim, Conradus de Igestat ac Engilbertus molendinarius de Brekenheim et
quamplures alii fide dignL
Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo primo,
idus Maii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. im St.-A. Mit dem wohlerhaltenen 8. des Erzbischofe an grünen und gelben Seiden-
gchnüren.
Gedr. Gndenus I, 616.
Vergl. Scriba m, 1511; Will n, 313, No. 49.
567. — Eberwin von Cransberg und seine Frau Christina ver-
kaufen dem Kloster Gnadenthal Güter zu Niedermörlen. —
Cransberg 1251 Mai 16.
In nomine sancte et individue trinitatis amen. Quoniam labente humana
condicione labitur et memoria preteritarum rerum, unde pernecesse est, ut que
tempore nostre mortatitatis geruntur, litterarum amminiculo fulciantur et ab
oblivionis interitu defendantur. Notum sit ergo omnibus tarn presentibus quam
post futuris, quod ego Eberwinus dictus de Cranchisberch et Cristina legittima
mea pari consensu et communicata manu vendidimus religiosis dominabus in
Yaüe gratie commorantibus Cisterciensis ordinis Treverensis dyocesis duos mansus
et duas curias in inferiori Morle pro XL. marcis Coloniensibus, ita sane, quod
sicut ego predicta bona, que mea proprie fore multorum testimonio comprobantur,
usque huc libere et quiete et absque omni contradictione possedi, ita deinceps
Yallis gratie libere et quiete possideat. üt autem hec firma et rata et absque
omni contradictione heredum nostrorum permaneant, sigillo meo proprio presentem
cedulam duxi roborandam.
Acta sunt hec anno gratie millesimo C°C°.LI . Testes autem sunt: milites
Otto de Croninberch, Anseimus de Morle, Hermannus de Godeloch, Albertus de
TJsungen, Cünradus camerarius de Loco sancte Marie, Wigandu^ conversus Vallis
gratie, "Wernerus conversus sancte Marie, Crafto de Calsemunt, Crafto de Lindin,
Rudolphus de Hobwiscele, Petrus servus domini Ottonis de Croninberch et alii
quam plures.
Datum Cranchisberch, feria tercia post dominicam Cantate domino omnis terra.
Or. mit wohlerhaltenem S. des Ausstellers im St.-A.
568. — Der Cardinallegat Hugo ertheilt dem Kloster Thron einen
Ablass zum Besten des Klosterbaues. — Mainz 1251 Juli 6.
Universis Christi fidelibus per Alemanniam constitutis, ad quos presentes
litere pervenerint, frater Hugo miseracione divina titulo sancte Sabine presbiter
cardinalis, apostolice sedis legatus, salutem in domino sempiternam. Quoniam ut
ait apostolus omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi, prout in corpore
Digitized by
Google
1251 Juli 6. — 1251 September 20. 355
gessimus, sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem messionis extreme
misericordie operibus prevenire et eternorum intuitu seminare in terris, quod
reddente domino cum multiplicato fructu reoolligere debeamus in celis firmam
spem fiduciamque tenentes, quoniam qui parce seminat, parce et metet et qui
seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet vitam eternam. Cum
igitur, sicut dilecte in Christo . . abbatissa et conventus monialium monasterü de
Throno sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis nobis exponere
curaverunt, eedem ecclesiam et claustrum cum officinis suis usibus oportunis
edificare ceperint opere sumptuoso et ad edificationem huiusmodi et susten-
tationem ipsarum proprie sibi non suppetant facultates, universitatem vestram
rogamus, monemus et hortamur in domino atque in remissionem iniungimus
peccatorum, quatinus de bonis vobis a deo collatis pias eis elemosinas et grata
caritatis subsidia erogetis, ut per subventionem vestram opus inceptum consumari
valeat et alias earum indigencie provideri. Nos enim de omnipotentis dei miseri-
cordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius auctoritate confisi omnibus
vere penitentibus et confessis, qui eis ad id manum porrexerint adiutricem vel
qui ecclesiam ipsam in dominica, qua cantatur Letare Jherusalem, in octavis
pasche, feria tercia post pentecostes ac dominica proxima post festum beati
Bartholomei annis singulis devote visitaverint, quadraginta dies et unam carenam
de iniuncta sibi penitencia, peccata oblita, vota fracta si ad ea redierint, offensa
parentum absque violenta manuum iniectione misericorditer relaxamus.
Datum Maguncie, tt nonas Julii, pontificatus domini Innocentii pape quarti
anno nono.
Or. im 8t.-A. Spitzovales S. des Legaten in braunem "W. an rothgelben Seidenschnüren.
569. — Die Mainzer Richter entscheiden einen Streit zwischen
dem Stifte S. Maria zu den Greden zu Mainz und dessen
Vicar zu Flörsheim über die Vertheilung der Einkünfte
des Stifts zu Flörsheim. — Mainz? 1251 September 20.
Judices sancte Moguntine sedis. Orta coram nobis inter decanum et capitulum
ecclesie sancte Marie ad gradus Moguntie ex una parte et Herbordum sacerdotem
perpetuum vicarium in Flersheim Moguntine diocesis ex altera super prebenda
ipsiufl sacerdotis in ipsa ecclesia in Flersheim et decima vini ibidem materia
questionis et super premissis Ute contestata legittime inter eos consensum tandem
fuit a partibus, ut stari deberet privilegio, si quid super predictis a prefatis
posset decano et capitulo exhiberi et ad Privilegium exhibendum terminum
statuimus decano et capitulo memoratis, quod comparentibus partibus coram nobis
dicti decanus et capitulum exhibuerunt Privilegium 1 ) olim domini Cunradi Sabi-
nensis episcopi, archiepiscopi Moguntini, per quod intentionem suam plenarie
probaverunt. Nos igitur dicto privilegio et eius tenore ac aliis, que coram nobis
acta fuerunt, diligenter examinatis pariter et inspectis, cum sit a partibus in
x ) No. 280.
29*
Digitized by
Google
S56 1251 September 20. — 1251 Deoember 20.
causa conclusum presentibus ipsis partibus et aliis multis in nomine domini
sententiando diffinitive pronunciamus, quod decima annone predicte ville in Flers-
heim attinet canonicis dicte ecclesie sancte Marie ad gradus, ipsi vero canonici
octo maldra siliginis et duo tritici sacerdoti ville prefate annis singulis asaignabnnt
De predicta etiam decima vini in Flersheim dimidiam carratam percipiet annis
singulis sacerdos ibidem, si tarnen de ipsa vini decima tantum poBsit haben,
alioquin minori contentus esse debebit. Quicquid autem dictam dimidiam carratam
excesserit, hoc libere cedet canonicis prelibatis. Dictus quoque sacerdos decimam
animalium et dotem prefate ecclesie in Flersheim habebit et prelatis suis de
cathedratico et aliis iuribus seu petitionibns respondebit.
Actum anno domini millesimo CC°. quinquagesimo primo, XTT°. kaL
Octobris.
Or. mit fast völlig zerstörtem 8. der Mainzer Richter im St.-A.
270. — Der Cardinallegat Hugo verleiht dem Kloster Thron
einen Ablass zum Besten des Klosterbaues. — Colli 1251
December 20.
Universis Christi fidelibus per Alamanniain constitutis, ad quos presentes
littere pervenerint, frater Hugo miseratione divina titulo sancte Sabine presbiter
cardinalis, apostolice sedis legatus, salutem in domino sempiternam. Quoniam,
ut ait apostolus, omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi prout in corpore
gessimus sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem messionis extreme
misericordie operibus pre venire ac eternorum intuitu Seminare in terris, quod
reddente domino cum multiplicato fructu recolligere debeamus in celis firmam
spem fiduciamque tenentes, quod qui parce seminat, parce et metet et qui
seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet vitam eternam. Cum
igitur, sicut dilecte in Christo . . abbatissa et conventus monasterii de Throno
sancte Marie Cisterciensis ordims, Maguntine diocesis, nobis intimare curarunt,
eedem monasterium ipsum cum officinis suis usibus oportunis edificare ceperint
opere sumptuoso et ad consummationem ipsius proprie sibi [non] suppetant facultates,
universitatem vestram rogamus, monemus et hortamur in domino in remissionem
vobis peccaminum iniungentes, quatinus de bonis vobis a deo collatis pias ad id
elemosinas et grata eis caritatis subsidia erogetis, ut per subventionem vestram
opus ipsum valeat consummari et vos per hec et alia bona, que domino inspirante
feceritis, ad eterne possitis felicitatis gaudia pervenire. Nos enim de omnipotentis
dei misericordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius auctoritate confisi
omnibus vere penitentibus et confessis, qui eis ad hoc manum porrexerint adiu-
tricem, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia misericorditer relaxamus,
presentibus post consummationem operis minime valituris. Quas mitti per
questuarios districtius inhibemus, eas, si secus actum fuerit, carere iuribus
decernentes.
Datum Colonie, XttL kal. Januarii, pontificatus domini Innocentii pape
quarti anno nono.
Or. im St.-A. Das an rothgelben Seidenschnflren befestigt gewesene S. ist abgefallen.
Digitized by
Google
1251. — 1252 März 26. 357
571. — Gisilbertus miles de Rudensheim cognomento Vulpes et
uxor — domina Jutta schenken dem Kloster Eberbach
zur Erleuchtung des Schlafsaales für ältere und schwäch-
liche Mönche eine mit fünf Mark ablösbare Jahresrente
von vier Ohm Wein. — 1251.
Actum anno domini M°.CC°. quinquagesimo primo.
Or. im St.-A. mit wohlerhaltenem 8. des Ausstellers an einem Pergamentstreifen.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. II, 22.
572. — Mehrere Cardinäle und Bischöfe geben Allen, die zum Bau der
Klosterkirche Gotsdail etwas beisteuern, 40 Tage Ablass. — 1251.
Hegest aus Severus eap. rar. Ring, bei Roth I, 198, No. 14.
573. — Gotfrid von Bigen wird zur Herausgabe eines Weinbergs
zu Oestrich und verschiedener Gefälle zu Dotzheim, Meden-
bach, Hesloch, Kloppenheim, Costolf, Auringen, Erben-
heim, Bierstatt und Weilbach an das Kloster S. Jacob zu
Mainz verurtheili — Mainz 1252 März 13.
In nomine domini amen. Judices sancte Moguntine sedis. In causa que
vertitur inter abbatem et conventum sancti Jacobi Maguntini ex parte una et
nobilem Godfridum de Bigen ex altera super vinea in Osterich dicta sleydorn,
item tribus talentis censuum in Doetsheim, in Medenbach, Heseloch, Clopheim,
Costolf, Uringen tribus talentis, item in Ebirnheim duobus talentis et XV.
capponibus, item in Burgestat uno talento, item in Wylebach X. unciis et X.
denariis et Y. maldris siliginis et quatuor et duobus maldris avene et dimidio
lite eorum coram nobis legittime contestata, testibus receptis, attestationibus publi-
catis et diligenter examinatis, quia sufficienter probatum invenimus, dicta bona
prefato abbati et conventui sancti Jacobi Maguntino proprietatis tytulo attinere,
ipsis abbati et conventui sancti Jacobi Maguntini eadem bona habito iurisperi-
torum consilio per diffinitivam sententiam adiudicamus prefato nobili Godfrido
super dictis bonis perpetuum silentium inponentes. Testes huiusmodi facti sunt:
Ebirhardus sancte Marie in campis Maguntie et Symon Dorlocensis ecclesiarum
prepositi, Ebirhardus de Merlowa subcustos canonicus maioris ecclesie, Arnoldus
decanus sancti Yictoris, Gosmannus cantor sancti Stephani, — custos monasterii
sancti Albani et Henricus sacerdos sancti Godehardi Maguntini.
Actum in claustro Maguntino, anno domini M.CC.L secundo, ttL idus Marcii.
Abschr. Bodmann's in dessen handschriftlichem Diplom, mon. S. Jacobi; Miltenberg.
Vergl. die folgende Urk. von 1257 März.
574. — Friedrich von Rüdesheim bekundet, dass Erzbischof Ger-
hard! von Mainz ihm gestattet habe, auf seinem Burglehen
zu Scharfenstein Wohngebäude von bestimmter Höhe zu
errichten und bei Fehden die Hülfe seiner Mitburgmänner
nachzusuchen. — 1252 März 26.
Ego Fridericus de ßudensheim miles harum tenore protestor litterarum, quod
reverendus in Christo pater ac dominus Gerhardus sancte Maguntine sedis archie-
Digitized by
Google
358 1252 M&rz 26. - 1252 April 1.
piscopus, sacri imperii per Germaniam archicancellarius, a quo, videlicet ecclesia
Maguntina, castrensi feodo sum inbeneficiatus in Castro suo Scharpinstein, michi
meisque in prefato feodo successoribus indulsit liberaliter et concessit, ut infra
' ambitum castri predicti edificia, si voluerimus, non turrita sed moderata nee edifieiis
suis altiora nostris sumptibus ponamus et expensis, in quibus nobis quociens et
quamdiu michi meisve*) liberis tuta stacione habitare licitum sit et concessum.
Insuper est condictum, si quos adversantes forte ex eodem castro aggredi b )
temptaverimus, auxilium castellanorum contra eosdem requiremus et inveniemus,
nisi fuerint de genere eorum, quorum aut benefieiis fruantur aut amicicie vinculo
colligentur, quo casu nichilominus quanto tempore voluerimus intra munitionem
sive in propriis edifieiis, sive in ambitu nostre turris manebimus, donec motus
inchoate perturbacionis componantur. In cuius rei testimonium etc.
Actum anno domini MCCLII., YJI. kaL Aprilis.
Wiederholt nach dem aus einer Absohrift Bodmann's geflossenen Drucke bei Roth II, 19.
Vergl. Will H, 316, No. la
575. — Erzbischof Arnold IL von Trier incorporiert dem Collegiat-
stift S. Castor zu Coblenz die Pfarrkirche zu Braubach zur
Entschädigung für die zur Befestigung der Stadt Coblenz
weggenommenen Weingärten bei S. Georg daselbst. — Trier
1252 April I.
A. dei gratia Trevirorum archiepiscopus dilectis filiis decano et capitulo
saneti Castoris in Confluentia salutem in domino. Cum ecclesie vestre fundum
dotalem, videlicet vineas sitas apud sanetum Georgium in Confluentia, necessarias
habeamus ad munitionem construendam pro tuitione archiepiscopatus et ecclesie
Trevirensis, nos attendentes, quod ecclesie parrochialis de Brubach archidiaconatua
trans Renum dependere noscatur ab ecclesia vestra ac ad eam ratione fundi iure
proprietatis pertinere, considerato quoque dispendio fruetuum prebendarum, quod
patimini propter vineas prelibatas, volentes ecclesiam vestram quantum possumus
conservare sine lesione vel iactura ac vestris necessitatibus subvenire, eandem
ecclesiam de Brubach loco recompensationis cum omni iure suo et fructibus, quos
pastores hactenus pereipere consueverunt ibidem, de consensu capituli Trevirensis
neenon "magistri Meinwardi scolastici vestri nunc pastoris ecclesie memorate propter
hoc nobis specialiter supplicantis perfecta vobis donatione tradimus ac vestris
perpetuo prebendis ac commoditatibus applicamus, ita videlicet, ut ius et potestas
omni8 eiusdem ecclesie apud vos deineeps resideat ac habeatis de ipsa et fruc-
tibus eius liberam ordinandi et disponendi facultatem, prout rationi convenit et
videritis expedire. Statuimus nichilominus et ordinamus, ut ibidem per vos per-
petuus pro tempore constituatur vicarius loci archidiacono presentandus, cui tarn
sufficiens portio assignetur, quod exinde sustentari commode et iura episcopalia
ac archidiaconi loci persolvere valeat, preeaventes, ne cura animarum ibidem
aliquatenus negligatur. In cuius rei testimonium et perpetuam firmitatem presens
*) eiugve Roth.
b ) eggredi derselbe.
Digitized by
Google
1252 Mai 21. — 1252 Juli 18. 359
instrumentum tarn nostro qui archidiaconatum trans Renum iam tenemus, quam
capituli Treverensis sigillis vobis tradimus communitum.
Actum et datum Treveri, anno domini M.CC.LIL, kal. Aprilis.
Or. in Ooblenz, 2 Siegel. Gedr. Günther, C. d. II, No. 145; Mrh. U.-B. m, 839.
576. — Der Streit zwischen Philipp I. von Falkenstein-Minzenberg
und den Rittern Winther und Erwin von Preungesheim
wegen des Besitzes des Dorfes Ocriftel wird durch Schieds-
richter zu Gunsten der letzteren entschieden. — Eschborn
1252 Mai 21.
Nos Rupertus de Carben et Heinricus de Husenstam milites ad universorum
noticiam cupimus pervenire presentibus publice profitendo, quod cum nobilis vir
dominus Phihppus de Palkenstein ex una et Wintherus ac Erwinus de Bruninges-
heym milites ex altera parte super omnibus et singulis causis, controversiis et
questionum materiis inter ipsos habitis et habendis super villa Akruftele et iuris-
dictione eiusdem unanimiter et voluntarie, spontanee et non coacte in nos tamquam
in arbitros seu arbitratores coram honestis dominis, militibus et fide dignis homi-
nibus pluribus compromississent in iure, nos etiam — — — suscepto in nos
arbitrio memorato visis et auditis ac diligenter consideratis meritis et circumstanciis
omnibus causarum et questionum predictarum, prudentum communicato consilio
ac penes nos deliberacione prehabita diligenti, quia ex plurium fide dignorum
testimonio et litterarum firmissimarum descriptione verissima publice invenimus
et veraciter, dictos Wintherum et Erwinum et eorum progenitores et per longa
retroacta tempora a Romano imperio dictam villam et iurisdictionem predictam
cum redditibus tenere in feodo ac tenuisse et pacifice possedisse dictoque domino
de Falkenstein et suis progenitoribus nullum ius competere in eadem, pronunciamus
et dicimus in iure arbitratorie et sub iuramento clarissime in hiis scriptis, dictam
villam Acruftele ac iurisdictionem et redditus eiusdem ad prefatos Wintherum et
Erwinum milites ex gratia Romani imperii et eorum heredes legitimos pertinere
de iure et prefato domino de Falkenstein et suis heredibus nullum ius inantea
competere in eisdem. Imponentes eisdem ac omnibus suis heredibus perpetuum
silentium super ipsis. In quorum omnium et singulorum premissorum testimonium
ac debiti roboris firmitatem nos Rupertus ac Heinricus milites predicti sigilla
nostra presentibus duximus appendenda.
Actum et datum in Esscheburnen, anno domini MOCLIX, feria tercia proxima
post diem Penthecostes.
Gedr. Guden. II, 101 „ex autographo".
577. — König Wilhelm gibt dem Grafen Hermann von Henneberg
das Recht zu Lehen, zu Braubach näher bestimmte Zolle
zu erheben. — Frankfurt 1252 Juli 13.
Wilhelmus dei gracia Romanorum rex semper augustus universis imperii
fidelibus presentes literas inspecturis graciam suam et omne bonum. Quia dilectus
Digitized by
Google
360 1252 Juli 13. — 1252 August 10.
sororius noster, vir nobilis Hermannus comes de Hennenberg *) in nostris et ecclesie
serviciis non sine magnis laboribus et expensis cum omni fidelitate et diligencia
sie se gessit, quod ipsum non immerito respieimus gracia beneficii specialis, hinc
est, ut suo exemplo ceteri ad devocionem imperii ac nostram forcius animentur,
telonium in Brubach de consensu prineipum, qui in sollempni curia nostra apud
Franckinfort presentes aderant, liberaliter titulo feodi duximus concedendum,
predicto telonio per nos et prineipes sie taxato: de centena salis duo solidi
Coloniensis monete solventur, de centena annone Xu denarii, de vase vini duas
carratas continente VI denarii Coloniensis monete et seeundum predietam esti-
macionem de aliis aeeipietur, que telonii solucionem requirunt, sie quod ad
maiorem solucionem nee predieta nee alia extendentur. Ad cuius facti nostri
memoriam evidentem et robur imposterum valiturunT presens scriptum conscribi
feeimus ac nostri et dilectorum prineipum nostrorum, Moguntini et Coloniensis
archiepiscoporum, sigillorum munimine feeimus roborari. Testes huius rei sunt
predicti prineipes nostri: Gerhardus Moguntinus archiepiscopus, Conradus Colo-
niensis archiepiscopus, Hermannus Herbipolensis episcopus, Henricus Spirensis
episcopus ac illustres prineipes nostri Henricus dux Brabanti, de Brunsvig dux,
sororius noster, et ceteri.
Datum in castris apud Pranckenfurt, anno domini MCdH, in die sanete
Margarete virginis.
Gedr. Joann., Spicil. 457, Grüner Opuso. II, 147; Lünig, Corp. feud. I, 579.
Vergl. die Urk. von 1269 Juli 18 und 1273 Ootober 1; Böhmer - Fioker, Regg. WilK
No. 5115; Will H, 318, No. 34.
578. — Rheinpfalzgraf Otto IL, Herzog von Baiern, belehnt Gotfrid
von Eppenstein mit der Grafschaft Wied. — 1252 August 10.
Otto dei gratia comes palatinus Reni, dux Bavarie, omnibus presentem
litteram inspecturis salutem. Necessarium videtur et utile, ut ea, que geruntur
modernis temporibus, notitia scripture firmentur, ne processu temporis in obli-
vionem deducantur. Notum igitur fieri volumus universis tarn presentibus quam
futuris, quod nos domino Gotfrido nobili comiti de Eppinstein cometiam nobis
vacantem dietam Wieden duximus conferendam titulo feodali Ita videlieet, ut
deineeps ipse ac filii sui nobis et filiis nostris servitiis perpetuis contra omnem
hominem sint obligati. Eadem enim cometia palatinatui Reni sie est astrieta,
quod quieunque eandem possidet, comiti palatino Reni tamquam homo fidelis,
qui dicitur in vulgari ledich manne, contra quemlibet inimicum suum assistere
tenetur. Ad conservationem igitur predicte collationis presentem literam iussimus
conscribi et sigillo nostro communiri.
Datum . . . anno domini MCC quinquagesimo seeundo, in die beati Laurentii,
deeima indictione.
*) Demselben hatte König Wilhelm schon früher die Reichslehen Ulrichs yon Minzenberg
ertheilt und 1252 April 20 Gotfrid von Eppenstein beauftragt, den Grafen in diese Lehen einzu-
fuhren. Böhmer-Fioker, Regg. Wilh. No. 5078.
Digitized by
Google
1252 August 23. — 1252 September 18. 361
Gedr. Joann., Spicil. 282; Fischer, Oesohlechtsregister der Häuser Isenburg, Wied etc. 71;
Mittelrh. U.-B. III, 864. Auszug Joann. II, 625a; Fischer a. a. 0. 57. Böhmer, Wittelsb. Regg.
8. 24, dem Goerz, Mittelrh. Regg. HI, 963 folgt, nahm irrig Heidelberg als Ausstellungsort an.
579. — Gotfrid von Eppenstein bekennt, dem Rheinpfalzgrafen
Otto IL wegen der Grafschaft Wied, die er ihm und seinen
Söhnen zu Lehen gegeben hat, als ledigmann verpflichtet
zu sein. — Heppenheim 1252 August 23.
Universis presens scriptum visuris Gotfridus de Eppensten salutem. Recog-
nosco et hiis meis litteris publice protestor, quod ego illustri principi domino meo
Ottoni palatino comiti Reni, duci Bawarie, racione comecie in Widen, quam olim
avunculus noster comes ibidem tenebat, quam etiam mihi et filiis meis iure con-
cessit feodali, sicut idem comes ei de ipsa homagio et quod vulgariter dicitur
ledecman actenus tenebatur, cum filiis meis semper ero astrictus et contra suos
hostes quoslibet totis viribus ipsi et suis filiis comitibus palatinis fideliter et
perpetuo teneor cum ipsis esse paratus. In cuius facti memoriam et debitam
firmitatem presentes litteras sigilli mei munimine roboravi.
Datum Heppenheim, X. kal. Septembris, anno domini M.CC. quinquagesimo
secundo.
Absehr. im Pfalzer Gopialbuche zu Carlsruhe fol. 65.
Gedr. Böhmer, A. Imp. No. 970.
Vergl. Böhmer, Wittelsb. Regg. No. 129 ; Mittelrh. U.-B. in, 864 ; Goerz, Mittelrh. Regg. III, 964.
580. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bekundet, dass das Capitel
des Stifts S. Peter zu Mainz auf seine Bitte dem Cleriker
Gernod die Pfarrei Eltville, deren Patronat dem Stifte
zusteht, übertragen habe. — Mainz 1252 September 18.
G. dei gracia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger-
maniam archicancellarius. Cum vacante ecclesia de Eltevile . . decanus et capi-
tulum ecclesie sancti Petri Moguntie, qui ius patronatus ipsius ad se pertinere
dicebant, Yolcmarum presbiterum presentaverint ad eandem et nos ipsam Gernodo
clerico nostro duxerimus conferendam, dictus Y. et G. tandem renunciarunt iuri,
quod eis ex collacione et presentacione huiusmodi fuerit acquisitum, et sie decanus
et capitulum supradicti ad precum nostrarum instanciam prefato Ger. clerico
nostro memoratam ecclesiam, in qua ipsos recognoseimus et publice protestamur
plenum ius patronatus habere, divine pietatis intuitu contulerunt. Ne autem ipsis
decano et capitulo super iure patronatus predicte ecclesie alieuius dubietatis vel
questionis scrupulus in posterum oriatur, presentes litteras nostro et capituli
maioris ecclesie Moguntine sigillis feeimus communiri.
Datum Moguntie, Xllll. kaL Octobris, anno domini M°.CC°. LH , pontificatus
vero nostri anno primo.
a) Or. im St.-A. Die gpitzovalen S. des Erzbisehofs und Capitels sind von braunem
Wachse, ersteres ist gut erhalten, das letztere beschädigt.
b) Abschr. saec. 13 auf fol. 88 des Copialbuohs des Stifts' 8. Peter auf der Stadtbibliothek
zu Mainz.
Gedr. fehlerhaft "Würdtwein, Dioec Mog. II, 842; aus b. Mone, Zeitsohr. XI, 306.
YergL Scriba m, 1525; Will H, 318, No. 88.
Digitized by
Google
362 1252 December 8. — 1252.
581. — Der Cardinallegat Hugo verleiht dem Kloster Thron
Ablässe. — Cöln 1252 December 8.
Frater Hugo miseratione divina titulo sancte Sabine presbiter cardinaliß,
apostolice sedis legatus. Dilectis in Christo . . abbatisse et conventui monasterii
de Trono, Cisterciensis ordinis, Maguntine diocesis, salutem in domino. Licet is,
de cuius munere venit, ut sibi a fidelibus digne et laudabiliter serviatur, de
habundantia pietatis sue, que merita supplicum excedit et vota benefacientibus
multo maiora retribuat, quam valeant promereri, volentes tarnen populum domino
reddere acceptabilem, Christi fideles ad complacendum ei quibusdam illectivis
muneribus, indulgentiis scilicet et remissionibus, invitamus, ut exinde reddantur
divine gratie aptiores. Cupientes igitur, ut monasterium vestrum congruis
honoribus frequentetur, omnibus Christi fidelibus vere penitentibus et confessis,
qui ad monasterium ipsum in quatuor beate virginis, pasce, pentecostes ac
dedicationis ipsius monasterii festivitatibus necnon et per octabas ipsarum reve-
rentes accesserint, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia misericorditer
relaxamus.
Datum Colonie, VI idus Decembris, pontificatus domini Innocentii pape 1 1 i i
anno decimo.
Or. mit beschädigtem S. des Cardinal« an rothgelben Seidenschnüren im St.-A.
582. — Philipp L von Falkenstein bekundet, dass Ulrich, Herr zu
Minzenberg, für den Fall seines kinderlosen Todes ihm
und seinen Söhnen die Burg Königstein übergeben habe.
— Königstein 1252.
Wir Philips von Falkenstein begern, das allen luden kunt werde mit dieseme
brieffe, das unser lieber swager here Ulrich von Minzenberg hat uns und unsern
kindern sine Burg Eunigestein mit allem deme, das dar zu höret, geantwortet
mit alsolichem underscheide. Ist das er abe get ane kinder, so sollen wir und
unsere kinder die selben bürg nach sime dode geruwelichen besitzen. Das han
die burgmanne und die hudere der vorgen. bürg uns globit und gesworen, stede
zu haldene. Ist aber, das der vorgen. unser swager kinder gewinnet, so sollent
die burgmanne und die huder ledig und losz sin von dem eide, den sie uns hant
getan. Des sint gezuge: her B. 1 ), grafe von Zygenhagen, her Philips von Hohin-
veh, Philips sin son, unsere mage, Jacob von Litwilre, Henrich Fulleschuszele,
Wolfram schultheisze zu Frankinfurt, Winther von Brunnigesheim, Otto von
Croninberg, Winther von Bifenberg, Friederich von Marburg, Wernher von Colen-
husen, Orthe, Herbort Suerholz von Dipurg, Conrad von Solzbach, Johann von
Swalebach, Cune von Birenkeim, die alle burgmanne sint zu Eongisteyn und viel
andere lüde. In dieses dinges gezugnisse han wir diesen brieff thun schriben
und mit ingesigel hern B., grafen von Cygenhagen, hern Philips von Hohinvels,
Ulrichs unsers swagers und mit unserme ingesigele besiegeln.
l ) Graf Bertold I. von Ziegenhain.
Digitized by
Google
1252. — 1253 (? 1254) Februar 22. 363
Gescheen zu Kingistein, nach gottes geburte zwolfhundert iar in deine zwey
und funfzigisten iare.
Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Oartular zu Würzburg f. 47.
Hiernach gedr. Archiv für Hess. Gesch. Ym, 235.
583. — Eberwin Cranich von Cransberg und seine Frau Cristina
verkaufen dem Kloster Arnsburg ihr Gut zu Eberstadt und
entschädigen die Lehnsherrn Gotfrid und Gerhard von
Eppenstein durch Ueberweisung eines Gutes zu Wehr-
heim. — 1252.
Ego Eberwinus Cranech dictus de Cranechesberg — protestor, quod communi-
cata manu et communi consensu coniugis mee Cristine vendidi domino Wernero
abbati et conventui monasterii de Arnsburg, Cisterciensis ordinis, universa bona
mea, que possedi in Eberstat iuxta Minzemberg in agris, pascuis, curiis et areis
pro centum sexaginta marcis currentis monete Coloniensis. Ex hiis quandam
partem solventem annuatim septem maldra tritici et decem et septem solidos et
sex denarios levis monete possedi in feudo a dominis meis Godefrido et Gerardo,
consanguineis de Eppenstein, in cuius restaurum predium meum in Wirenha
contuli eisdem dominis libere et absolute, ut ab ipsis ego et heredes mei idem
predium ratione homagii possideamus. — — — — — — — — — —
Acta sunt hec anno domini M.CC.LII.
Testes: Wigandus de Buchees, Heinricus Weiso, Franko de Morle, Henricus
de Godeloch, Gerhardus Thuring, Wigandus de Byenheim milites. Scabini de
Frideberg: Fridebertus, Henricus de Bettenhusen, Hertfridus, Giselbertus de
Wullenstat, Guntramus et Cunradus filii Gutwini, Ditmarus, Wortwinus, Her-
mannus, Apollonius, Henricus de Swinfurt, Anseimus ante portam et alii quam
plures.
Or. in Darmstadt. 8. des Ausstellers ist abgefallen.
Gedr. Baur, Arnsburger U.-B. No. 68.
584. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befiehlt dem Dechanten
von S. Mauritz, den Edelherrn Gotfrid III. von Eppenstein,
dessen Sohn Gotfrid und Truchsess Godebold zu excommuni-
cieren, wenn dieselben nach vorheriger Aufforderung nicht
innerhalb einer bestimmten Frist den Hörigen des dorn-
capitularischen Hofes zu Bierstatt abgenommenen Fast-
nachtshühner zurückerstattet und wegen der daselbst ver-
übten Misshandlungen Genugthuung geleistet haben
würden. — Seligenstadt 1253 (? 1254) Februar 22.
G. dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per
Germaniam archicancellarius. Dilecto in Christo . . decano sancti Mauricii
Maguntie salutem in domino. Cum Godefridus natus nobilis viri G. de Eppen-
Digitized by
Google
364 1253 (? 1254) Februar 22. — 1253 März 23.
stein et Godeboldus dapifer eiusdem rusticis ville capituli Maguntini in Byrgestad,
videlicet duris verberibus castigatis, pecora ipsius Tille violenter abstulissent et
tamdiu eadem detinuissent, quousque rustici iidem quosdam pullos carnipriviales
ad castrum dicti nobilis pro redempcione pecorum fuere deferre compulsi, nos
nobilem ipsum hortati fiiimus et attente rogavimus, ut pullos ipsos per natum
suum et dapiferum suo nomine sie aeeeptos infra VIII . dies memoratis rusticis
restitui procuraret ac eisdem ob honorem nostrum dicti capituli ac proprium de
illatis sibi verberibus satisfieri competenter. Alioquin nos contra eundem ac
spoliatores prescriptos iuxta statuta concilii Maguntini procedere oporteret Quo-
circa discretioni tue preeipiendo mandamus, quatenus si dictus nobilis infra VIII .
dies super hiis nostris non curaverit monitis obedire, tu eum ad id faciendum
per exeommunicationis et interdicti, si opus fuerit, sententias auetoritate nostra
compellas. Natura quoque dicti nobilis ac God. dapiferum exeommunices et tarn
diu facias exeommunicatos publice nunciari, quousque digne satisfecerint capitulo
memorato.
Datum Seligestad, anno domini M .CC°.LIII ., Vm o . kaLMarciL
Or. in München. S. stark beschädigt. — In der Abschr. im Lib. reg. ecoL Mog. (im
Kreisarchive Würzburg) ist die Jahreszahl MCCLIH wohl richtig in MCCLIDI geändert
Gedr. Guden. I, 635. YergL die weiteren ürk. No. 592, 1254, December 13 und 20;
Schliephake n, 117; Will n, 319, No. 47.
585. — Hartmud von Cronberg gelobt, die von seinem Bruder, dem
Deutschordensritter Franko, getroffenen Bestimmungen
über gewisse Leistungen zum Unterhalt ihrer Geschwister
auszuführen. — 1253 März 23.
Ego Hartmudus de Cronenberg universis presens scriptum visuris notum
esse volo, quod ego iuxta testamentum fratris mei Frankonis, qut divina inspirante
gratia se ordini domus teutonice scitur reddidisse, duabus sororibus meis in reli-
gionis habitu domino famulantibus duo pellicea semper in seeundo anno de bonis
sitis in Turkelwila, quoad vixerint, et duobus fratribus meis parvulis sex oetalia
siliginis de bonis in Sozenheim sitis annuatim, quousque dum ipsi ad statum
virilem perveniant, debeo ministrare, legationis sue testamentum, quod cum bonis
suis in Horheim fecit domui teutonice in Marpurg, nunc et semper omni contra-
dictione remota servando. Huius rei testes sunt: Eberwinus Grus, Otto, Walterus,
Bertoldus Svap, Franko de Cronenberg congnati, Arnoldus, Crafto et capellanus
eiusdem loci
Actum anno domini M°.CC .Lltt ., in dominica qua cantatur Occuli mei
semper. Ut autem hec firma maneant et illesa, presentem cedulam sigillo meo,
communi nostro sigillo et Walteri cognati mei sigillo duxi roborandum.
Or. in Marburg. Ton den drei S. ist das «weite abgefallen, von dem ersten und dritten
Bruchstücke erhalten; das dritte zeigt einen nach oben und unten mit Zinnen versehenen Quer-
balken, Umsohr de Asceburn.
Gedr. Guden. IV, 883; Hennes, Cod. dipl. ord. Teut. I, 140; Wyss, U.-B. der Bailei
Hessen I, 96.
Digitized by
Google
1263 März. — 1253 April 20. 365
586. — Graf Otto von Nassau bekundet, dass Eginolph Muselin
von Idstein und seine Frau eine Jahresrente von 30 Denaren
Cölnisch aus dem Gute der letzteren zu Oberauroff für die
Martinuscapelle der Klosterkirche zu Bleidenstatt, insbe-
sondere für die Unterhaltung des Lichts in derselben, ver-
macht haben. — Idstein 1253 März.
Ottho comes de Nassowe universis presens scriptum intuentibus salutem.
Tenore presencium litterarum testamur et profitemur, quod choram nobis con-
stituti Eginolphus connomine Musilin et Justicia uxor eiusdem de Eythichinsteyn
capelle beati Martini in Blidinstat legaverunt XXX^ denarios Colonienses ad
remedium animarum suarum, quos vero denarios assignaverunt apud superiori
Uriphi ex propriis memorate Justicie singulis annis in festo beati Martini
percipiendos, cum quibus eciam denarios certos; qui pro tempore fuerit custos
mona8terii in Blidinstat, quando*) temporis copia dictorum nummorum habebitur,
nominatam capellam illuminabit. In cuius rei evidens testimonium similiter
cautelam hoc scriptum iussimus communiri.
Datum apud Eythichensteyn, anno domini M CC°.LIII., mense MarciL
Or. im St.-A. Das angehängte S. des Grafen Otto ist stark beschädigt.
Nach einer fehlerhaften Abschr. Bodmann's gedr. in den Mittheilungen aus dem Bene-
dictiner- und Cisterzienserorden IV, 396.
Yergl. Hennes, Grafen von Nassau 213; Schliephake I, 458.
587. — „In einer Urk. 1253 m. Mari, worin Abt Gerlach von Bliden-
statt und Eckenbert von Eberbach einen von Gerlach von
Waldeck, Hildegard seiner Hausfrau und seinen Vettern
Embricho und Hermann zu Gunsten Eberbachs geleisteten
Verzicht beglaubigen, kommen als Zeugen vor „Henricus
liber de Derne, Rudolfus über de Linnen, Gislebertus,
Symon filius Symonis et Symon frates Dudonis — Hein-
ricus de Hepenhefde, Dudo de Rudensheim etc. u — 1253 März.
Bodmann S. 904.
588. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bekundet, dass sein
Ministerial Engilfridus de Hatterheim dem Kloster Eber-
bach seinen Weinberg in Cullibigi unter Vorbehalt des
lebenslänglichen Niessbrauchs des halben Ertrages
geschenkt und vor Schultheiss und Schöffen zu Hattenheim
auf sein Eigenthumsrecht Verzicht geleistet habe. — Eber-
bach 1253 April 20.
Datum Eberbach, anno domini M .CC .LIH ., XII . kal. Maii, pontificatus
nostri anno secundo.
Or. im 8t.-A. Siegel verloren.
Gedr. Bosse!, Eb. U.-B. H, 82. Yergl. Bodmann S. 921; Will H, 320, No. 53.
») quanto das Or.
Digitized by
Google
366 1253 Mai 9. - 1253.
589. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz verspricht die Zahlung von
zwölf Pfund Mainzisch wegen des Zolles zu Bingen und
von drei Mark Cölnisch wegen des Weins zu Lahnstein bis
zum 1. October d. J. — Mainz 1253 Mai 9.
Gerhardus dei gratia Maguntine sedis archiepiscopus. Becognoscimus et
firmiter promittimus, quod nos libras XtL Maguntine monete ratione anni huius
eis debitas de theloneis Pinguensibus et moneta ac ttL marcas denariorum
Coloniensies ratione vini eorum de Lonstein usque ad factum Remigii proximum
absque protractione qualibet persolvemus.
Datum Maguntie, anno domini M.CCLHL, YJL idus Maii
Abschr. in einem Mainzer Copialbuch.
ffiernaeh gedr. Baur, Hess. Ü.-B. H, No. 121. VergL Will II, 320, No. 55.
590. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befreit das deutsche Haus
zu Coblenz vom Rheinzoll. — Mainz 1253 September I.
Gerhardus dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius, officiatis suis super Renum constitutis salutem
et omne bonum. Yolumus et mandamus vobis, ut naves dilectorum nobis fratrum
domus Teutonicorum in Confluentia cum rebus, quas nuntii eorundem iuramento
prestito affirmaverint esse suas, descendendo per Renum seu etiam ascendendo
in perpetuum permittatis sine telonei exactione libere pertransire.
Datum Maguntie, anno domini MCC.L.IIL, kal. Sept., pontificatus nostri anno
secundo.
Or. in "Wien.
Gedr. Hennes, Ü.-B. des D. Ordens I, No. 146; Regest Mittelrh. U.-B. m, No. 1213.
Yergl. Hennes in Pick'e Zeitschrift m, 521; Goera, Mittelrh. Regg. III, 1060.
591. — Aebtissin J. zu Altmünster und Gotfrid von Bigen bekunden,
dass die Eheleute Wolfin und Mechtildis von Oberwalluf ihr
Gut zu Igstatt dem Kloster Eberbach vermacht haben. — 1253.
Soror J. dicta abbatissa in Aldenmunstere Moguntie et Godefridus de Bigen
universis in perpetuum. Scire volumus omnes hoc scriptum intuentes, quod
Wolfinus et uxor eius Methildis de superiori Waldaffe co mmuni cata manu et
consimili devotionis affectu sine contradictione qualibet universa bona sua in
Igenstad cum onere census debiti et cuiuslibet servitii ab antiquo consueti . .
Eberbacensi monasterio contulerunt propter deum et in suarum ac suorum remedium
animarum. Hec bona suscepit frater Yolmarus magister curie Steinheim de manibus
predictorum Wolfini et uxoris eius in ipsa villa Igenstad omni iusticia persoluta,
quam exigit mos civilis et usum fructuum dictorum bonorum concessit leisdem
quoad viverent pro annua pensione scilicet una libra cere, exclusa ab hac pensione
omni successione heredum post obitum eorundem.
Actum anno domini M .CC°.LIII ., coram testibus subnotatis: dominus Gode-
fridus de Bigen, Didericus de Provenstein, Heinricus de Scerstein, Yolmarus
scoltetus de Igenstad, Heinricus advocatus, Godefridus Eppensteinre, Heinricus
frater eius, Didericus Trübe, Marquardus, Cunradus Magerehase, Beinoldus de
Digitized by
Google
1254 Anfangs März. — 1254 März 18. 367
Cunengenstein, Godefridus budel, Heinricus scoltetus de Erbenheim. Igitur ad
premissorum perpetuam firmitatem presentem cedulam sigillorum nostrorum
munimine duximus roborandam.
Or. im 8t.-A. Von dem S. Gotfrids von Bigen ist ein Bruchstück erhalten.
Absohr. Ocul. mem. II, 65.
Vergl. Baer, Gesch. yon Eberbach n, 104, 187.
592. — Dechant Hermann von 8. Mauritz zu Mainz belegt im Auf-
trage des Erzbischofs den Edelherrn Gotfrid III. von
Eppenstein, dessen Sohn Gotfrid, den Truchsess Godebold,
die Schlösser Eppenstein, Homburg, Steinheim und das
ganze Eppenstein'sche Gebiet mit dem Eirchenbanne, da
dem Befehle des Erzbischofs, den domcapitularischen
Hörigen zu Bierstatt die Fastnachtshühner zu ersetzen und die-
selben für die erlittenen Misshandlungen zu entschädigen,
keine Folge geleistet war. — Mainz 1254 Anfangs März.
Hermannus decanus sancti Mauricii Maguntie, executor a venerabili patre
domino (sie!) constitutus. Quia dominus Godefridus de Eppenstein pullos,
quos carnipriviales vocant, aeeeptos per filium suum Godefridum et dapiferum
Godeboldum suo nomine et deduetos in castrum suum Eppenstein ab hominibus
yille in Birgestad, que est capituli Maguntini, iuxta ammonicionem domini
archiepiscopi nee restitui nee de verberibus illatis eisdem hominibus statuto sibi
ab ipso domino archiepiscopo termino satisfieri procuravit, ego dictum nobilem
Godefridum et Godefridum natum eius et Godeboldum dapiferum iuxta mandatum
domini archiepiscopi michi directum exeommunico ac castra dicti domini G. Eppen-
stein, Hohinberg, Steinheim, omnes villas ac totam terram suam suppono eccle-
siastico interdicto preeipiens pastoribus et vicariis locorum, ut latas a me sententias.
sie observent, ne officii et beneficiorum suorum ineurrant periculum et iacturam.
Actum in synodo Maguntie, anno domini M°.CC .LULLL°.
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. im Kreisarchive zu Würzbarg.
Vergl. die Urk. No. 584 sowie die folgenden yon 1254 December *13 and 20.
593. — Das Kloster Eberbach nimmt den Sohn des Edelherrn
Eberardus de Eckecile auf Lebenszeit zur Verpflegung in
das Hospital auf und erhält hierfür Güter und Renten zu
Steinheim, Mommersheim und Oberwalluf. — Mainz 1254 März 18.
Frater W. abbas, Fr. prior totusque conventus Eberbacensis monasterii
Cisterciensis ordinis. Noverint universi presencium inspectores, quod nos pari
consensu et unanimi voluntate Ebberwino filio nobilis viri domini Eberardi de
Eckecile contulimus Stipendium, quäle uni de nostris fratribus solet ministrari,
ad perpetuum vite sue et illud ei in hospitali nostro sibi debet ministrari, in
quo eciam idem E. procurabitur per magistrum hospitalis. Ipse autem dominus
E. in restaurum huius stipendii eidem contulit hospitali in perpetuum Steinheim
undeeim iugera agri arabilis, quinque solidos et decem capones nomine census
annuatim in feste beati Martini pereipiendos. In Mumenheim eciam quinque iugera
Digitized by
Google
368 1254 März 18. — 1254 März 23.
vinearum contulit in perpetuum hospitali predicto et huiusmodi bonorum donatio
ab ipso domino E. in curia domini archiepiscopi facta extitit coram domino
Reinoldo camerario, Friderico de Waltertheim sculteto, Arnoldo Walpotone in
presencia iudicum et multorum civium Maguntinorum. Insuper sepe dictus E.
deposuit quinque uncias, quas Rudolfus sororius suus dicebat se debere percipere
de bonis in Steinheim titulo feodali et quinque uncias et dimidiam, quas eciam
debere percipere se dicebat de bonis in Waldaffen superiori, que fuerant
patris sui et que idem pater suus contulerat ecclesie nostre prius. Preterea
promisit idem dominus E. et filius suus Ebberardus deponere omnem questionem,
que posset ecclesie nostre oriri a pueris suis adhuc existentibus infra annos
quandoque ad annos discretionis pervenerint deo dante, super quo fideiussores
dedit dominum Fridericum de Waltertheim, dominum Henricum de Cacabo iudicem
et dominum Waltherum, que dicitur cognomento bonus. Si vero heredes ipsius
domini E. aliquando huis donationi contradicere et se opponere forte vellent,
supradictus Ebberwinus portionem hereditatis sue habebit sicut alii heredes domini
E. de Eckecile sepius supradicti. Frater Henricus de Castel monachus noster,
frater Dagmarus et frater Yolmarus magister curie in Steinheim susceperunt
bona supradicta nomine ecclesie nostre, sicut predictum est, in perpetuum possi-
denda. Hec a ) ut rata permaneant, hoc scriptum Maguntine civitatis et ipsius
domini E. sigillis fecimus roborarL
Datum Maguntie, anno domini M°.CC°.LULL1 ., in crastino Gerdrudis.
Or. in Miltenberg. Yon den beiden an Pergamentstreifen angehängten S. ist da« der
Stadt Mainz in rothem W. beschädigt erhalten.
Gedr. Bodmann 8. 192.
594. — Dompropst Werner stiftet eine Vicarie in der Kapelle der
Propstei und überweist derselben neben anderen Ein-
künften sein Erbgut zu Wicker. — Mainz 1254 März 23.
Wernherus dei gratia prepositus Maguntinus. Dignum est, iustum pariter
et honestum, ut ecclesiarum prelati de bonis sibi collatis a deo, presertim
ecclesiasticis, sacrum cultum divini nominis studeant ampliare. Ipsi enim sunt,
quos pre ceteris iuxta psalmiste preconium zelus debet comedere domus dei. Cum
igitur capella curie nostre nullos prorsus reditus habeat et ob hoc caruerit
hactenus proprii ministerio sacerdotis, chorus etiam noster, ecclesie scilicet Magun-
tine, personarum patiatur defectum pro sui magnitudine ac nobilitate deformem,
nos illo inspirante, a quo bona cuncta procedunt, utrique defectui pro nostris
viribus consulere cupientes uniyersos reditus magistri coquine officii nunc vacantis
ac bona nostra in Wickera, mansum videlicet et dimidium agrorum ac duo iugera
et dimidium vinee, partem etiam sextam decimam decime ville ipsius, que bona
nobis iure hereditario provenerunt, necnon officialem prebendam nostram dicte
capelle nostre pro sacerdotis prebenda de tocius capituli nostri unanimi desiderio
et consensu perpetuo taliter tradimus et donamus, ut vacante capella prepositus,
qui pro tempore fuerit, ibidem perpetuum vicarium utique honestum et idoneum
Ä ) Yon Heo an von anderer, gleichzeitiger Hand und mit anderer Dinte geschrieben.
Digitized by
Google
1254 Mftrz 23. - 1254 AprÜ 1. S6Ö
instituat sacerdotem, qui onera subeat officii memorati et presente preposito
missam in dicta capella cottidie celebret iuxta ipsiue V prepositi voluntatem. Eo
vero absente diebus dominicis et festivis ac aliqulbus aliis ter saltem in ebdo-
mada missam in prefata capella modis omnibus celebrare procuret, ita tarnen,
quod in qualibet septimana uno die de beata virgine et uno pro defunctis nostri
faciens specialem memoriam non omittat aliquatenus celebrare. Idem quoque
sacerdos prepositum ad chorum et de choro euntem sequetur ac in soUempni-
tatibus capiti suo mitram inponet et suo tempore deponet eandem. Decano
insuper obedientiam faciet manualem et quoad missam dicendam sacerdotali ebdo-
mada dumtaxat excepta erit choro sicut alter ibidem serviens in omnibus, nisi
forte racione sui officii aliquando fuerit legitimo impedimento detentus. Porro in
choro existens consolationes percipiet, que presentie nuncupantur. Sane si quando
capitulum preposito gratiam fecerit aliquam ei summam pecunie relaxando, dicti
sacerdotis prebenda ex hoc in nullo penitns minuetur. Ceterum hii sunt reditus
predicti officii magistri coquine. Cum a preposito diebus dominicis singulis
canonicis dantur decem et octo denarii, debentur viginti octo officio supradicto.
Cum vero singulis canonicis denarii dantur decem, duo solidi officio debentur
eidem. Porro in quadragesima in pisa, alleciis et denariis duplicem recipit pre-
bendam, que canonico dari solet. Percipit insuper in quadragesima septem minas
pise et tritici unum maldrum et de camera duos solidos Maguntinos. In festo
quoque sancti Martini debetur ei unum quartale de cellario archiepiscopi vini
franci et in cena domini tantum. Item de cellario prepositi in festo omnium
sanctorum tantundem, aliis vero temporibus anni videlicet natiyitate domini, '
octava eius, epiphania et eius octava, purificatione et carnisprivio singula quar-
talia a preposito hunici vini habebit. Reditus vero officialis prebende tales sunt,
quales decanus vel scolasticus de officiali prebenda consuevit habere. ITt autem
hec inconvulsa perpetuo perseverent, ea conscribi fecimus et nostri necnon dicti
capituli sigillorum munimine roborari.
Actum in capitulo nostro, X. kaL Aprilis, anno domini M°.CC°. quinqua-
gesimo quarto.
Absohr. im Lib. reg. ecol. Mag. No. 1.
Gedr. Guden. II, 763. Vergl. Joann. II, 274.
595. — Schultheiss und Gemeinde zu Oberwesel bezeugen, dass
Luchardis, Wittwe des Theodericus de Puteo, Bürgers zu
Oberwesel, dem Kloster Eberbach, in welches ihr Sohn
Rudengerus als Mönch aufgenommen ist, zwei Weinberge
am rechten Rheinufer, sodann zur Stiftung der Memorie
ihres Mannes und ihres Sohnes Ortho eine Rente aus
einem anderen dort belegenen Weinberge vermacht habe.
— 1254 April I.
Datum anno domini M .CC .L°.ini ., kaL Aprilis.
Or. im St.-A. S. der Stadt Oberwesel abgefallen.
Abschr. Ocul. mem. II, 76.
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. n, 44 ; Mittelrh. U.-B. III, 910. Yergl. Goerz, M. Rh. Regg. in, No. 1106.
Codex dipl. Nui. l t t. 24
Digitized by
Google
370 1254 gegen April 12. — 1254 Juni 13.
596. — Hugo miles dictus Gallicus in Lorike et Adeleydis uxor
eius schenken dem Kloster Eberbach einen Weinberg in
Trechtlingshausen. — 1254 gegen April 12.
Es siegelte der Vicedom Giselbert de Rudensheym. Testes vero sunt: dominus
Hertwicus plebanus in Lorike, Johannes et Henricus sacerdotes socii eiusdem,
frater Lodewicus de Berge, frater Hermannus de Wissalia ordinis predicatorum,
Henricus senex, Rischardus milites, Petrus scultetus, Lampertus iuvenis et Heymo
scabini et alii quamplures fide digni
Acta sunt hec anno domini M°.CC°. Lllll ., tempore paschalL
Or. im St.-A. S. yerloren.
Gedr. Boasei, Eb. U.-B. II, 43; Mittelrh. U.-B. III, 911. Vergl. No. 520.
597. — Dechant und Capitel des Stifts S. Maria zu den ßreden zu
Mainz bekunden, dass ihr Mitcanoniker Conradus de
Humele dem Kloster Eberbach Renten aus verschiedenen
Höfen des Klosters, u. a. dem Hofe Dreisen, welche ihm
verpfändet waren, vermacht habe. — 1254 Mai 23-
Actum anno domini M .CC°.L°.IliL, X°. kalend. JuniL
Or. mit wohlerhaltenem 8. des Stifts im Grossherzogl. 8t- A. zu Darmstadt.
Gedr. Bossel, Eb. U.-B. II, 45; yergl. No..5ö8.
598. — Papst Innocenz IY. nimmt das Kloster Eberbach und dessen
Güter in seinen Schutz. — Assisi 1254 Mai 27.
Datum Asisii, VL kaL Junii, pontificatus nostri anno undecimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren im 8t-JL, Diekamp No. 38.
Der Käme des Papstes mit verlängerter Schrift. Auf dem Bug: Detur consensus. B. ante f., sodann
in der Ecke links J p. Auf der Bückseite Godescalcus, von vier Kreuzen umgeben, daneben
von derselben Hand Cister., darunter von derselben Hand, welche den Vermerk auf dem Bug
schrieb, Petunt consensum.
Absohr. Ocul. mem. H, 6. Gedr. Bossel, Eb. U.-B. II, 54.
599. — Das Stift S. Maria zu den Greden zu Mainz vererbpachtet
Weinberge zu Oestrich. — 1254 Juni 13.
Decanus et capitulum ecclesie sancte Marie ad gradus Moguntinensis. Tenore
presencium protestamur, quod nos ecclesie nostre unum iugerum terre quadrangu-
lare situm in aldecke et dimidium iugerum trianguläre situm supra locum dictum
muspade Heinrico de Oestrich et Adelheidi uxori sue pueris quoque tantum, quos
simul genuerint, ad tempora vite ipsorum concessünus sub hac forma, ut in dicta
terra vinum de novo plantare debeant et post quatuor annos nunc currere
incipientes dictus H. Vel aliquis dictorum deinceps annuatim videlicet in vindemiis
amam vini hunici nobis solvat, quibus vero sublatis dicta iugera ad nostram
ecclesiam non obstante contradictione aliorum heredum libere revertentur. In
cuiu8 rei memoriam nos et prefatus H. presens scriptum sigillo iudicum Mogun-
tine sedis una cum sigillo capituli nostri petivimus roborari
Actum anno domini millesimo CC°. quinquagesimo quarto, idus JuniL
Or. im 8t.-A. Die angehängten S. stark beschädigt
Indorsat: Super concessione yinee in Osterich.
Digitized by
Google
1264 Juni 20. — 1254 Juli 19. 871
600. — Papst Innocenz IV. sichert dem Kloster Eberbach das Erb-
recht an dem Nachläse der in das Kloster eingetretenen
Personen, mit Ausschluss der Lehen. — Anagni 1254 Juni 20.
Datum Anagnie, XII. kal. Julii, pontificatus nostri anno undecimo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie Ko. 598, im St.-A. Der
Name des Papstes mit verlängerter Sohrift. Auf dem Bug in der Eoke links: Ben. p. Auf der
Rückseite Godescalcus, von vier Kreuzen umgeben, sodann von anderer Hand abbas et oonventus
Eberbaoensis.
Abschr. Ocul. mem. II, 6.
Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. II, 55.
Vergl. die folgenden Bullen von 1256 Januar 11, No. 642; 1260 Juni 27, 1277 März 18.
601. — Das Kloster Thron verpflichtet sich nach erfolgter Ueber-
weisung der Pfarrkirche zu Wehrheim, dem Domkapitel
zu Mainz eine jährliche Abgabe von drei Pfund Wachs
zu entrichten. — 1254 Juli 15.
Reverendis ac dilectis in Christo . . preposito, . . decano totique capitulo
ecclesie Maguntine . . abbatissa et conventus de Trono sancte Marie ordinis
Cistertiensis Maguntine dyocesis devotas orationes in Christo. Quia parrochialis
ecclesia in Wernhen venerabili patri archiepiscopo Maguntino et vobis auctoribus
nostris communibus usibus est donata perpetualiter obtinenda, nos in recognitionem
gratie huiusmodi nobis facte liberaliter promittimus et nos presentis scripti ad
hoc vobis testimonio obligamus, quod singulis annis in festo beati Martini patroni
vestri dabimus in perpetuum tres libras cere super altare vestrum ad tres candelas,
que in festo ipso ad honorem dei et dicti sancti cum candelis reliquis incendentur.
Promittimus etiam, quod excommunicatis et interdictis auctoritate sedis Maguntine
nee vivis communicabimus nee defunetis et si fecerimus contrarium, eligimus de
hoc per vestre ecclesie iudices coherceri.
Datum anno domini millesimo CC .LH[L, in die divisionis apostolorum.
Or. in München. S. an blauweissen Seidenschnüren ab.
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1.
Gedr. Guden. I, 646; Hontheim hist. Trev. I, 736.
602. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bestätigt die Stiftung und
Dotierung einer Capelle in der Dompropstei durch den
Dompropst Werner. — Mainz 1254 Juli 19.
Gerhardus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius, dilectis in Christo . . decano et capitulo Magun-
tino salutem et sinceram in domino caritatem. Et si ex officii nostri debito sub-
ieetarum nobis ecclesiarum omnium commodis et honoribus semper intendere
debeamus, vestre tarnen ecclesie, cui sumus spirituali copulati coniugio, ad id
specialiter alligamur presertim in hiis, que absque nostro procedunt incommodo
et per que sacer eultus divini nominis noscitur ampliari. Cum igitur Wernherus
prepositus vester, consanguineus noster dilectus, reditus officii magistri coquine
et officialis prebende sue in vestra ecclesia neenon bona sua in Wickera, que
24»
Digitized by
Google
372 1254 Juli 19. - 1254 September 0.
iure sibi hereditario provenerunt, pro s[aee>rdo]ti8 a ) prebenda univerit et in mini-
sterium capelle curie sue ac chori vestri donaverit et tradiderit de voluntate
vestra unanimi et consensu, prout perepeximus in litteris 1 ) super hoc confectis
plenius contineri, nos factum dicti prepositi in hac parte in domino commendantes
et ei benignum impertientes assensum id auctoritate presentium in nomine domini
confirmamus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostri assensus
et confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc
attemptare presumpserit, indignationem dei omnipotentis et beatorum Petri et
Pauli apostolorum eius, sancti Martini confessoria atque pontificis . . . b )
Datum Maguncie, Xilll. kalendas Augusti, anno domini millesimo [dueen-
tesimo quinquagesimo] ) quarto, pontificatus vero nostri anno tercio.
Or. in München, theilweise beschädigt. Von dem an rothen und grünen Seidenschnüren
hängenden 8. des Erzb. in grünem W. ist die linke Hälfte abgebrochen.
603. — Der Cardinallegat Petrus verleiht dem Kloster Thron einen
Ablas s. — Uetrecht 1254 September 9.
Petrus miseratione divina sancti ßeorgii ad velum aureum diaconus cardi-
nalis, apostolice sedis legatus. Universis Christi fidelibus infra nostre legationis
terminos constitutis salutem in domino. Quoniam ut ait apostolus omnes stabimuß
ante tribunal Christi recepturi prout in corpore gessimus, sive bonum fuerit aive
malum, oportet nos diem messionis extreme misericordie operibus prevenire ac
eternorum intuitu seminare in terris, quod reddente domino cum multiplicato
fructu recolligere debeamus in celis firmam spem fiduciamque tenentes, quoniam
qui parce seminat, parce et metet et qui seminat in benedictionibus, de bene-
dictionibus et metet vitam eternam. Cum itaque sicut dilecte in Christo . .
moniales de Trono ordinis Cisterciensis Maguntine diocesis sua nobis peütione
monstrarunt, eedem tanto graventur onere paupertatis, quod nequeant sine Christi
fidelium subsidio sustentari, universitatem vestram rogamus et hortamur in domino
in remissionem vobis peccaminum iniungentes, quatinus de bonis a deo vobis
collatis pias elemosinas et grata eis caritatis subsidia erogetis, ut per sub-
ventionem vestram adiute valeant sustentari vosque per hec et alia bona, que
domino inspirante feceritis, ad eterne possitis felicitatia gaudia pervenire. Nos
enim de omnipotentis dei misericordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum
eius meritis ac commissa nobis auctoritate confisi omnibus vere penitentibus et
confessis, qui eis ad hoc manum porrexerint adiutricem, triginta dies de iniuncta
sibi penitentia misericorditer relaxamus. Presentes vero mitti per qnestuarios
firmiter inhibemus, eos si secus actum fuerit carere iuribus decernentes.
Datum Traiecti, V°. Idus Septembris, anno domini M ,CC°.LIIII .
Or. im 8t. -A. Mit wohlerhaltenem S. des Legaten in braunem W. an Hanftchnur.
») Lüoke in Folge von Beschädigung des Pergaments.
»>) Desgl.
«) Desgl.
l ) Die vorstehende Urk. No. 594.
Digitized by
Google
1254 October 4.-1254 October 14. 373
604. — Schultheiss Wolfram und der Rath zu Frankfurt bekunden,
dass Heinrich Knoblauch und seine Frau Guda dem Kloster
Thron ihre Güter zu Bockenheim und Rödelheim, sowie
einen jährlichen Zins geschenkt und ausserdem demselben
Kloster ein Kindestheil von ihrem Nachläse, ob ihre Tochter
Guda bei dessen Eröffnung noch lebe oder nicht, vermacht
haben. — 1254 October 4.
Nos Wolframus scultetus, scabini et universi cives Frankenfordenses. Notum
esse volumus presencium litterarum inspectoribus et auditoribus universis, quod
Heinricus Clobelouch et Guda uxor sua communicata manu et pari consensu coram
nobis contulerunt iuste ac racionabiliter pre aliis pueris suis ecclesie ad Tronum
sancte Marie omnia bona eorum in Buckinheim, que quondam fuerunt Berdoldi
Brestonis, item novalia in Rethilnheim sita, duas marcas censuum Coloniensium
denariorum, de quibus solvit dominus Selginstedensis unam marcam, item Hein-
ricus pistor octo solidos Colonienses, item Conradus de Olmena quatuor solidos
Colonienses, que omnia tenebit in perpetuum prefatum monasterium libere et
quiete. Preterea hereditaverunt eandem ecclesiam rite et legitime sie, quod post
mortem ipsorum equalem porcionem pereipere debet de omnibus bonis eorundem,
mobilibus et immobilibus, cum reliquis pueris sepedictorum, filia eorum Guda
vivat tunc vel migraverit de hac luce. Adiectum est eciam, si dominorum tribu-
latione et paupertatis farcina oppressi fuerint, quod sine reclamatione et obstaculo
puerorum et heredum suorum et ecclesie memorate possint et debent dictus Hein-
ricus et Guda de omnibus bonis suis suum gravamen, periculum et incommodum
resarcire. Testes sunt: Wolframus scultetus, Helwicus, Gotscalcus et Rudolfus
fratres sui, Wicgerus, Conradus de Gisinheim, Heinricus de Holzhusen, Jacobus,
Conradus de Wollstadt, Heinricus de Wetflar, Johannes Goltstein, Sifiridus de
Gisinheim, Herburdus, Folmarus, Conradus de Ovinbac, Bicgelinus, Bechdoldus
de Heldebergen, Godefridus de Stockheim, Meisinbugus, Conradus de Sahsinhusen
et alii multi. Tn cuius facti robur et testimonium presens scriptum damus nostri
sigilli munimine confirmatum.
Actum anno domini M .CC°.Llill ., in die beati Francisci.
Gedr. Böhmer, C. d. Moenofr. 90, nach seiner Angabe in dem Mao. nach einer Absohr.
Fichards von dem Or. in dem ehemals gräflich Degenfeldschen Archive zu Grosskarben.
Boriba, Begg. II, 469.
605. — Der Scholasticus Giselbert zu Weilburg schenkt dem
Kloster Thron sein Gut zu Weilburg, behält jedoch seiner
Tochter den lebenslänglichen Niessbrauch desselben vor.
— Weilburg 1254 October 14.
Omnibus presens scriptum visuris Giselbertus scolasticus in Wilburg salutem
in perpetuum. Cum seeundum sapientis consilium singuli teneantur de propria
providere salute et quoniam qui parce seminat, ipsum in novissimis parce et
metere oportet, hinc est quod ad noticiam universorum cupio pervenire, quod ad
laudem dei omnipotentis et gloriose Virginia Marie neenon et omnium sanetorum
Digitized by
Google
874 1254 October 14. — 1254 November 7.
predium meum et curiam in Huffeim pro salute anime mee et omnium meorum
predeces8orum conventui sanctarum monialium ordinis Cistersiensis in Tfarono
sine alicuius contradictione sub hac forma duxi conferendum, ut yidelicet census
seu percepcio dictorum bonorum tempore vite mee et Gerthrudis filie mee cedat
ad usum. Quem vero censum seu fructuum percepcionem dicte domine de
Throno vel sindicus earundem seu procurator nomine ipsarum annis singulis
in Limpurg deduci nobis procurent. Post decessum vero meum et Gerthrudis .
ßepedicta bona claustro prefato libere permaneant ac solute absque ulla questione.
Volo insuper adicere, ut si tempore mee decessionis debitis fuero gravatus, con-
yentus dominarum sepedictarum de Throno duarum marcarum solucionem pro ine
solvere teneantur, si vero debitis obligatus non, ad iam dictam solucionem minime
sint astricte, sed sepe dicta bona in Huffeim ex tunc libere possideant ac solute.
Huius vero donacionis testes sunt: Gumbertus, Willelmus, Heinricus plebanus,
Hermannus Rufus, Muselinus, Melthelinus clerici; Eberhardus Robesam, Ortho
frater eiusdem, Petrus consobrinus eorundem, Arnuldus de Bogesekke, Heinricus
Helwargus, Otto, Schitzo milites, Gerhardus Haldo, Cüno Schitze, Conradus Robsam,
Hartmannus Helwargus nobiles; Elbwinus, Rodolfus, Uodo et alij quam plures.
Igitur, ne ex incuria aliquorum malo fine terminetur, quod tarn laudabili principio
esse creditur inchoatum, hinc est, quod presentem litteram sigillo nostri conventus
et proprio in testimonium confirmationis duxi roborandam.
Datum in Wilburg, pridie idus Octobris, anno domini millesimo ducentesimo
quinquagesimo quarto.
Or. im 8t.-A. Nur von dem 8. des Ausstellers ist ein Bruchstück erhalten.
606. — Der Cardinallegat Petrus bestätigt auf Bitten des Klosters
Gottesthal die Verordnungen der Erzbischöfe Christian IL
und Gerhard I. von Mainz über das Eingehen des Klosters
zu Winkel und den Anfall der Güter desselben an das
Kloster Gottesthal. — Apud Mon. de Parco 1254 November 7.
Petrus miseracione divina sancti Georgii ad velum aureum diaconus cardi-
nalis, apostolice sedis legatus. Dilectis in Christo . . abbatisse et conventui monasterii
de Gostal ordinis Cisterciensis Maguntine diocesis salutem in domino. Ex parte
vestra fuit propositum coram nobis, quod cum olim in monasterio vestro beati
Augustini regula servaretur, tandem cupientes sub artiori ordine domino famulari
Cisterciensis ordinis habitum assumpsistis. Sed alique vestrum tunc temporis
nolentes vestra sequi vestigia se ad monasterium sancti Egidii in Einegoia
Maguntine diocesis transtulerunt. Unde cum venerabilis pater . . Maguntinus
archiepiscopus loci diocesanus attendens, quodlibet ipsorum monasteriorum ex
divisione huiusmodi miserabiliter casui subiacere, nisi celeriter succurreretur,
eisdem duxerit provide statuendum, quod moniales in predicto monasterio sancti
Egidii commorantes nullam puellam in monialem recipiant et earum bona eis
quoad vixerint a bone memorie C. archiepiscopo Maguntino concessa integra-
liter ad vestrum monasterium redeant iuxta modum per eundem archiepiscopum
Digitized by
Google
1254 November 7. 375
ordinatum, prout in litteris suis inde confectis 1 ) dicitur contineri. Nos vestris
8uppIicationibus inclinati, quod ab eodem archiepiscopo provide factum est in hac
parte ratum et gratum habentes id auctoritate presentium confinnamus et presentis
scripta patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam
no8tre confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. . Si quis autem
hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et
Pauli apostolorum eius se noverit incursurum.
Datum apud monasterium de Parco 2 ), Yli°. idus Novembris, anno domini
M°.cc o .L o nn o . •
Or. im 8t- A. Das an rothseidener Schnur hängende epitzovale S. des Legaten in braunem
Wachse ist beschädigt.
Gedr. Severus, eocles. Mog. 119, Bodmann 282. Yergl. Baer, Gesch. von Eberbaoh II, 162.
607. — Der Cardinallegat Petrus beauftragt den Propst zu Eibingen
mit dem Schutze seines Erlasses an das Kloster Gottesthal
von demselben Tage. — Ap. mon. de Parco 1254 November 7.
Petrus miseracione divina sancti Georgii ad velum aureum diaconus cardi-
nalis, apostoüce sedis legatus, discreto viro . . prepositö ecclesie de Ibingen Magun-
tine diocesis salutem in domino. Ex parte dilectarum in Christo . . abbatisse et
conventus monasterii de Gostal ordinis Cisterciensis Maguntine diocesis fuit propo-
situm coram nobis, quod cum olim in eorum monasterio beati Augustini regula
servaretur, tandem cupientes sub artiori ordine domino famulari Cisterciensis
ordinis habitum assumpserunt. Set alique ex eis tunc temporis nolentes ipsarum
sequi vestigia se ad monasterium sancti Egidii in ßenegoia Maguntine diocesis
transtulerunt. Unde cum venerabilis pater . . Maguntinus archiepiscopus loci
diocesanus attendens, quodlibet ipsorum monasteriorum ex divisione huiusmodi
miserabiliter casui subiacere, nisi celeriter succurreretur, eisdem duxerit provide
8tatuendum, quod moniales in predicto monasterio sancti Egidii commorantes
nullam puellam in monialem recipiant et earum bona eis, quoad vixerint, a bone
memorie C. archiepiscopo Maguntino concessa integraliter ad earum monasterium
redeant iuxta modum per eundem archiepiscopum ordinatum, prout in litteris suis
inde confectis dicitur contineri. Nos ipsarum supplicationibus inclinati, quod ab
eodem archiepiscopo provide factum est in hac parte ratum et gratum habentes
id auctoritate litterarum nostrarum duximus confirmandum. Quare discretioni tue
presentium auctoritate mandamus, quatenus ipsas super hiis contra confirmationis
nostre tenorem non permittas ab aliquibus indebite molestari molestatores huius-
modi per censuram ecclesiasticam compescendo.
Datum apud monasterium de Parco, VJLl . idus Novembris, anno domini
M o .cc o L°nn o .
Or. im ßt.-A. Das an einer Hanfschnnr befestigte S. des Legaten ist bis auf ein kleines
Bruchstück zerstört.
l ) Die bezeichnete Urkunde des Erzbisohofs Christian II. (1249—61) ist verloren; yergl.
No. 560; Will H, 312, No. 44.
*) Prftmonstratenserabtei Paro des Dames bei Löwen.
Digitized by
Google
376 1254 vor December 3. — 1254 December 3.
608. — Ludwig, Propst von S. Victor zu Mainz, überweist dem
Capitel seines Stifts zur Verbesserung der Einkünfte
desselben die Pfarrei zu Oestrioh. — Mainz 1254 vor
December 3.
Ludewicus dei gracia prepositus ecclesie sancti Victoria Maguntie. Prudentibus
viris . . decano et capitulo eiusdem ecclesie salutem in domino. Cum ex turbatione
patrie generali prebendarum vestrarum reditus sint plurimum diminuti, ut sincere
puritatis, quem erga vos gerimus, cognoscatis affectum et saltem aliqua restauratio
dampnorum universitati vestre per nostre promotionis auxilium, qui merito vestris
iacturis debita conpassione conpatimur, valeat provenire, ecclesiam in Ostrich
Maguntine dyocesis, cuius collatio ad nos spectat, cum omni iure et pertinenciis
suis yobis conferimus in perpetuum obtinendam, ita ut proventus ipsius, cum
primum eam vacare contigerit, communibus vestris usibus libere perpetuo appli-
cetis, ordinata tarnen et statuta certa et conpetenti de proventibus ipsius ecclesie
portione, que perpetuo vicario ibi deo pro tempore servituro et per nos insti-
tugndo ibidem perpetuo assignetur. Ut autem hec collatio robur firmitatis obti-
neat, presentes litteras vobis damus sigilli nostri munimine roboratas.
Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quarto.
Or. im 8t.-A. An rothen Seidenschnüren hängt das am Bande beschädigte, spitzoyale 8.
des Propstes in rothem W., einen Geistlichen in ganzer Figur zeigend. Umschr.: f 8. Lode-
wio soti Victoris Mag.
609. — Wilhelm, Propst von S. Mauritz zu Mainz, genehmigt
die durch den Propst Ludwig von S. Victor erfolgte
Uebertragung der Pfarrei Oestrich an sein Stift. — 1254
December 3.
Wilhelmus dei gratia prepositus ecclesie sancti Mauricii Maguntie viris
prudentibus . . decano et capitulo ecclesie sancti Victoris Maguntie salutem in
domino. Cum dominus L&dewicus ecclesie vestre prepositus attendens salubriter,
quod ex turbacione generali prebendarum vestrarum redditus sunt plurimum
diminuti, ecclesiam in Ostrich Maguntine diocesis, cuius spectat collacio ad eundem,
cum omnibus iuribus et pertinenciis suis vobis contulerit perpetuo obtinendam,
ita ut proventus ipsius, cum primum eam vacare contigerit, communibus vestris
usibus libere in perpetuum appücetis, ordinata tarnen et statuta certa et compe-
tenti de proventibus ipsius ecclesie porcione, que perpetuo vicario ibi deo pro
tempore servituro et per ipsum prepositum instituendo ibidem perpetuo assignetur,
nos collacionem eandem ratam et gratam habentes ei tenore presencium con-
sentimus nostro et successorum nostrorum per omnia iure salvo. In cuius con-
sensus nostri memoriam et debitam firmitatem vobis damus has litteras sigilli
nostri munimine roboratas.
Actum HL nonas Decembris, anno domini M°.CC°.LULll .
Or. im 8t-A. Das angehängte spitzoyale 8. in braunem Wachse zeigt einen Geistlichen
in ganzer Figur; Umsohr.: f Wilhelmus pps. sei is in Magunt.
Vergl. Bodmann ß. 848.
Digitized by
Google
1254 December 3. — 1254 Deoember 5. 377
610. — Dechant und Capitel des Stifts 8. Mauritz zu Mainz geneh-
migen die durch den Propst Ludwig von S. Victor erfolgte
Ueberweisung der Pfarrei zu Oestrich an sein Stift. — 1254
December 3.
Prudentibus viris et discretis . . decano et capitulo ecclesie sancti Victoria
Maguntie Hermannus decanus totumque capitulum sancti Mauricii in Maguntia
salutem in domino. Cum dominus Ludewicus ecclesie vestre prepositus attendens
salubriter, quod ex turbacione patrie generali prebendarum vestrarum redditus
sunt plurimum diminuti, ecclesiam in Osterich Maguntine diocesis, cuius spectat
collacio ad eundem, cum omnibus iuribus et pertinenciis suis vobis contülerit per-
petuo obtinendam, ita ut proventus ipsius, cum primum eam vacare contigerit,
communibus vestris usibus appücetis, ordinata tarnen et statuta certa et compe-
tenti de proventibus ipsius ecclesie porcione, que perpetuo vicario ibi deo pro
tempore servituro et per ipsum prepositum instituendo ibidem perpetuo assignetur,
nos collacionem eandem ratam et gratam habentes in ipsam tenore presentium
consentimus. In cuius consensus nostri memoriam et debitam firmitatem vobis
damus has litteras sigilli nostri munimine roboratas.
Actum m. nonas Decembris, anno domini M°.CC°. quinquagesimo quarto.
Or. im St.-A. Das angehängte spitzoyale S. des Stifts in braunem W. zeigt den h.
Mauritius ; TTmschr. : f Sigill i Ma . . . oii mria . i . Maguntia.
Gedr. Bodmann S. 848. Yergl. Soriba III, 1560.
611. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bestätigt die durch den
Propst Ludwig von S. Victor erfolgte Uebertragung der
Pfarre zu Oestrich an sein Stift. — Scharfenstein 1254 December 5.
Gerhardus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius. Dilectis in Christo . . decano et capitulo ecclesie
sancti Victoria Maguntie salutem in domino. Licet omnium ecclesiarum nobis
subiectarum commodis et profectibus congaudere nos deceat, hiis tarnen ecclesiis,
que per nostros predecessores fundate noscuntur, ut in suo vigore permaneant,
ad promociones et commoda prompciores debemus et volumus inveniri. Cum
igitur dilectus in Christo Ludewicus ecclesie vestre prepositus circa vos intencione
pia ductus ecclesiam in Ostrich nostre dyocesis cum universis suis pertinenciis et
redditibus, quos pastor ipsius ecclesie hactenus consuevit percipere, ob divinam
et beati Victoris reverenciam in augmentum prebendarum vestrarum duxerit
liberaliter conferendam, ita quod cum primum eam vacare contigerit, proventus
ipsius omnes, qui super competentem et honestam prebendam sacerdotis perpetui
vicarii ibidem residentis per vestrum prepositum, qui pro tempore fuerit, ad eam
presentandi poterunt superesse, libere vestris usibus communibus perpetuis tem-
poribus applicetis, nos collacionem huiusmodi gratam et ratam habentes ac ei
nostro, successorum nostrorum ac archidiaconi per omnia iure salvo consensum
voluntarium adhibentes et expressum eam in nomine domini confirmamus et
presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat,
hanc paginam nostri consensus et confirmationis infringere vel ei ausu temerario
Digitized by
Google
378 1254 Deoember 5.
contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignacionem dei omni-
potentis et nostram se noverit incursurum.
Datum Scarpinstein, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo
quarto, nonis Decembris, pontificatus nostri anno tercio.
Or. im St.-A. Das an rothen Seidenschnüren hängende 8. des Erzbisohofs in braunem W-,
welches Joann. II, 600 bei seinem Abdrucke der Urk. genau beschreibt, ist jetzt zerbrochen
und am Rande beschädigt.
Vergl. Scriba III, 1561.
612. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befiehlt dem Vicedom
Giselbert, das Capitel des Stifts S. Victor im Genüsse der
Einkünfte der ihm übertragenen Pfarrei Oestrich zu
schützen. — 0. D. [Scharf enstein 1254 December 5.]
G. dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger-
maniam archicancellarius, dilecto fideli suo Giselberto vicedomino de Rinecowia
salutem et omne bonum. Cum . . prepositus ecclesie sancti Yictoris Moguntie . .
decano et capitulo eiusdem ecclesie ecclesiam in Osterich in augmentum preben-
darum suarum de consensu nostro et capituli Moguntini contulerit propter deum
et nos collacionem huiusmodi pie factam duxerimus confirmandam, prout in
litteris nostris, quas eis super hoc dedimus, plenius continetur, nos nolentes, ut
aliquis eos in hac gratia eis facta impediat Tel molestet, rogamus fidelitatem
tuam instanter et sub obtentu gracie nostre tibi iniungimus et districte precipimus,
ut non permittas, quod ullus attemptet aliquid contra ipsos, per quod eorum iura
ledantur. Si vero aliquis prefatum capitulum in predicta ecclesia Osterich vel
deciinis aut aliquibus iuribus suis impedire presumpserit vel gravare, tu eos totb
viribus tuis ab eorum gravamine auctoritate nostra compescas, ut ipsi, quos cum
omnibus bonis eorum sub nostram protectionem recipimus, defensionis nostre
presidio gaudeant se adiutos. Ipsi enim populo predicte ecclesie in Osterich unum
sacerdotem idoneum et discretum de consilio nostro preficient, qui illum seiet et
poterit in spiritualibus et temporaübus salubriter gubernare.
Or. im St.-A. Das angehängte 8. des Erzbischofs ist fast ganz zerstört
613. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befiehlt der Gemeinde
Oestrich, die durch den Propst Ludwig von S. Victor erfolgte
Uebertragung der dortigen Pfarrei an das Capitel seines
Stifts anzuerkennen. — 0. D. [Scharfenstein 1254 December 5.]
G. dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger-
maniam archicancellarius, dilectis fidelibus suis universitati in Osterich gratiam
suam et omne bonum. Cum . . prepositus ecclesie sancti Victoris Moguntie
ecclesiam in Osterich . . decano et capitulo ecclesie sancti. Yictoris in augmentum
prebendarum suarum de consensu nostro et capituli Moguntinensis contulerit
propter deum et nos collacionem huiusmodi pie factam duxerimus confirmandam,
prout in litteris nostris, quas eis super hoc dedimus, plenius continetur, universi-
tati vestre sub obtentu gracie nostre districte preeipimus, quatinus, sicut graciam
nostram diligitis, non presumatis attemptare aliquid contra ipsos, per quod eorum
Digitized by
Google
1254 December 13. — 1254 Deoember 20. 879
iura ledantur, sed pocius pro nostra reverencia et honore studeatis eos in hoc
facto et in omnibus aliis eorum negotiis favorabiliter et efficaciter promovere.
Ipsi enim unum sacerdotem idoneum et discretum de consilio nostro vobis pre-
ficient, qui vos seiet in spiritualibus et temporalibus salubriter gubernare.
Or. im St.-JL S. zerstört.
614. — Gotfrid IIL von Eppenstein bekundet, dass dem Domcapitel
zu Mainz die Bestellung des Schultheissen, ihm die des
Centgrafen zu Bierstatt zustehe. — 1254 December 13.
Nos Godefridus dominus de Eppenstein. Recognoscimus et publice pro-
testamur, quod capitulum Maguntinum habet plenum ius instittiendi et destituendi
scultetum in villa sua Birgestad, ad cuius officium spectat iudicare de bonis
proprietariis et hereditariis, debitis aliisque causis civilibus quibuscumque. Nosque
in ipsa habere debemus cyngravium, ad quem de causis sanguinis et eis, que
vulgo dieuntur vrevel, in eadem villa pertinet iudicare. Quare bona fide pro-
mittimus, quod de prescriptis et aliis, que pertinent ad officium sculteti eiusdem,
nee per nos aut nostrum cyngravium vel quemlibet alium intromittemus nos de
cetero iudicare nee quo ad ea ipsius sculteti coartabimus potestatem. Capitulum
etiam et scultetus eorum quo ad predieta cyngravii nostri officium minime per-
turbabunt In cuius rei testimonium conscribi feeimus litteras has presentes et
sigilli nostri munimine roborarL
Actum et datum anno domini M°.CC°. quinquagesimo quarto, in oetava
beati Nicolai.
Or. in München. Ton dem Reitersiegel des Ausstellers nur ein Bruchstück erhalten.
Absohr. im Lib. reg. ecol. Mag. im Kreisarohive zu Würzburg.
Gedr. Guden. I, 649.
Vergl. die Urk. No. 584, 592.
615. — Dechant Hermann von 8. Mauritz zu Mainz hebt den über
Gotfrid IIL von Eppenstein, dessen Sohn Gotfrid und den
Truchsess Godebold verhängten Kirchenbann auf, nachdem
diese den Forderungen des Erzbischofs Genüge geleistet
haben. — 1254 December 20.
Hermannus decanus saneti Mauricii Maguntie, executor a venerabili patre
domino archiepiscopo constitutus. Quia per viros idoneos, quos ad hoc misi,
videlicet dominum Cunradum dictum Magnum, canonicum Maguntinum, H. came-
rarium et magistrum Jo. de Wirzeburg, vicarios ecclesie Maguntine, michi fuit
legitime facta fides, quod dominus Godefridus de Eppenstein restituit universos
pullos carmspriviales, quos filius suus Godefridus et dapifer Godeboldus suo
nomine aeeeperant a rusticis et hominibus ville in Birgestad, que est capitjüi
Maguntini, et hoc sabbato quatuor temporum ante natales domini 1 ), quodque sie
traetari fecerat cum hominibus eisdem, quod iidem recognoverunt sibi fore de
l ) Deoember 19.
Digitized by
Google
380 1254 December 29. — 1254.
illatis verberibus satisfactum, ego de voluntate prefati capituli relaxo excommu-
nicationis, quam in personas dicti nobilis, filii sui Godefridi et Godboldi dapiferi,
et interdicti sententias, quas in terram sepefati nobilis occasione hnismodi tuleram,
auctoritate domini nostri archiepiscopi Maguntini.
Actum anno domini M .CC .LULLL , in crastino sabbati quatuor temporum,
quod ante natales domini tunc occurrit.
Abschr. im Lib. reg. ecol. Mag. im Kreisarchive zu "Würzburg.
Gedr. Gilden. I, 649.
Yergl. die bei No. 614 angeführten Urkunden.
616. — Ritter Hartmud von Cronberg verkauft dem Kloster Thron
Ländereien zu DortelweiL — Cronberg 1254 December 29.
Ego Hartmödus miles dictus de Croninberc. Notum esse cupio cunctis pre-
sentem litteram visuris, quod religiöse domine . abbatissa et conventus Troni
sancte Marie comparaverunt a me et solverunt pro novem et decem marcis
Coloniensibus bona quedam sita in Durckilwile, videlicet quadraginta iugera agri
et quicquid ibidem habui, ut sicut dicta bona mea propria fore multorum testi-
monio comprobantur et ea hactenus absque ullius contradictione possedi libere et
quiete, ita et dictus conventus ea deinceps in perpetuum proprio iure possideat
Filia vero mea Jutta adhuc in annis puerilibus cum ad intelligibilem etatem
pervenerit, dictis bonis secundum quod iuris exposcit ratio resignabit. Et ut hoc
verissime fiat, fideiussores posui, videlicet patruum meum Ottonem de Croninberc,
meipsum, Frankonem filium patrui mei et Petrum de Escheburnen, ut unius
defectum alterius probitas supplere teneatur. Ut autem hec firma et inconvulsa
perseverent, presentem litteram sigilli nostri de Croninberc munimine feci communirL
Huius rei testes sunt: milites Bertolfus Suevus de Bruningsheym, Petrus de Lim-
purc, Crafto de Croninberc aliique quam plures.
Acta sunt autem hec anno domini M°.CC°. quinquagesimo quarto. Data in
Croninberc, quarto kal. Januarii, indictione Xtt.
Or. im St.-A. Ton dem an Pergamentstreifen hängenden gemeinschaftlichen 8. der
Cronberg in braunem W. ist nur ein Bruchstück erhalten; dasselbe zeigt die Eisenhüte im
2. und 3. Felde; von der ümschr. erhalten: f 8. F. H . . . Filiorum Ha Ueber die
Siegel der Herren von Cronberg vergl. ausser v. Goeokingk, Wappenbuch, F. von Hohenlohe,
das heraldische Pelzwerk ß. 28 ff.
617. — Theodericus dictus in superiori ponte in Lorke vermacht
dem Kloster Eberbach seinen Weinberg im Geitersthal in
Lorcher Gemarkung. — 1254.
Es siegelte der Pfarrer Hertvicus in Lorke. Testes vero sunt: Petrus scul-
tetus, Henricus senex, Stephanus de Waldecke, Amilius, Dudo Schezzele milites,
Wickenandus magerus, Heimo et Lampertus iuvenis scabini et alii quam plures.
Acta sunt hec anno domini M°.CC°.Liill ., sub Hertvico plebano.
Or. im St.-A. 8. verloren.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 41. Yergl. Bodmann 8. 883.
Digitized by
Google
l&ö Januar 9. — 1255 Janaar 12. 381
618. — A. scolasticus et G. cantor sancti Stephani Moguntini
bekunden als päpstliche Richter, dass der Streit zwischen
dem Kloster Eberbach und den Rittern Gerlach und
Werner de Bumirshem, genannt Scelmin, Brüdern, über
die Güter zu Rödelheim, welche der verstorbene Frank-
furter Bürger Ulricus und dessen Frau Gertrudis dem
Kloster geschenkt hatten, dadurch beigelegt sei, dass
die Genannten dem Abte Walter und den Mönchen Symon
und Johannes auf diese Güter Verzicht leisteten. — 1255
Januar 9.
Huius rei testes sunt: Bernhardus archipresbyter Maguntinus, Bertoldus
decanus sancti Petri et Rukerus canonicus ibidem, Arnoldus decanus sancti
Yictoris, Gozmannus cantor sancti Stephani, Embrico canonicus ibidem, Gisil-
bertus canonicus sancte Marie. Item dominus Helfricus miles dictus Judeus,
Winterus miles de Bruninsheim, Gerardus miles de Mordin, Gisilbertus miles de
Birginstat et alii quam plures.
Actum anno domini M .CC°.LV ., quinto idus Januarii.
Or. im 8t.-A. Ton den angehängten S. ist das des Seholastious Arnold erhalten, das des
Cantors stark beschädigt.
Absohr. Ocul. mem. II, 40.
Gedr. Bossel, Eb. U.-B. II, 62. Yergl. Baer, Gesoh. von Eberbach U, 113.
619. — Das Domcapitel zu Mainz bestätigt die durch den Propst
Ludwig von S. Victor erfolgte Uebertragung der Pfarrei
Oestrich an sein Stift. — 1255 Januar 12.
Wernherus dei gracia prepositus, Jo. decanus, S. custos. L. scolasticus
totumque capitulum ecclesie Maguntine prudentibus viris et discretis . . decano
et capitulo ecclesie sancti Yictoris Maguntie salutem in domino. Cum dominus
Ludewicus noster scolasticus et ecclesie vestre prepositus attendens salubriter,
quod ex turbatione patrie generali prebendarum vestrarum reditus sunt plurimum
diminuti, ecclesiam in Ostrich Maguntine diocesis, cuius spectat collatio ad
eundem, cum omnibus iuribus et pertinenciis suis vobis contulerit perpetuo obti-
nendam, ita ut proventus ipsius, cum primum eam vacare contigerit, communibus
vestris usibus applicetis, ordinata tarnen et statuta certa et conpetenti de pro-
ventibus ipsius ecclesie portione, que perpetuo vicario ibi deo pro tempore ser-
vituro et per ipsum prepositum instituendo ibidem perpetuo assignetur, nos col-
lationem eandem ratam et gratam habentes in ipsam tenore presencium con-
8entimus. In cuius consensus nostri memoriam et debitam firmitatem vobis damus
has litteras sigilli nostri munimine roboratas.
Datum n. idus Januarii, anno domini M°.CC .LV°.
Or. im Si-JL Das an rothen und gelben Seidenschnüren hängende S. des Capitels ist
beschädigt.
Yergl. Bodmann S. 848.
Digitized by
Google
382 1266 Januar 16. — 1256 Februar 1.
620. — Schulthei8s Wolfram und Stadt Frankfurt bekunden, dass
vor ihnen die Brüder Wemerus et Gerlacus dicti Schel-
mones auf sieben Mansen zu Rödelheim, welche der Frank-
furter Bürger Ulricus und seine Frau Gerdrudis früher
dem Kloster Eberbach geschenkt hatten, Verzicht geleistet
haben. — 1255 Januar 15.
Namentlich genannte Zeugen: mehrere Ritter und Bürger von Frankfurt
Actum anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto, proxima
feria sexta post octavam Epiphanie.
Or. mit dem beschädigten S. der Stadt Frankfurt im 8t. -A,
Absohr. Ocul. mem. n, 40.
Gedr. Böhmer, C. d. Moenofr. 8. 93; Rössel, Eb. U.-B. II, 61 mit falscher Datmns-
auflösnng Jannar 11.
Yergl. Soriba, Begg. n, 465.
621. — Abt Härtung und der Convent des Klosters Bleidenstatt
übertragen dem Domkapitel zu Mainz die Pfarrei Kempten,
behalten sich jedoch das Recht der Präsentation der aus
den Einkünften der Pfarrei zu besoldenden beiden Yicare,
von welchen einer dem Dome zu Mainz überwiesen wird,
vor. — Mainz? 1255 Februar I.
Reverendis ac dilectis in Christo . . preposito, . . decano . . totique capitulo
Maguntino Hartungus abbas totusque conventus in Blidenstad ordinis sancti Bene-
dicti Maguntine diocesis cum filialis devotionis affectu paratam ad obsequia volun-
tatem. Cum decorem eximie honestatis vestre ecclesie, matris nostre, que insigni
effulget et mirifici splendore operis et excellentia dignitatis, paucitas ministrorum
obfuscet, cupientes in aliquo, prout ex filialis devocionis compassione tenemur,
deformitatem huiusmodi defectus redimere ac unius saltem adiectione ministri
chori vestri ministerium redimire, ecce ecclesiam parrochialem in Kemede vestre
diocesis, cuius collatio ad nos spectat cum iure patronatus ac universis perti-
nentiis suis, quos pastor hucusque percipere consuevit, salvis aliis, que ecclesia
nostra in ipsa villa habet et habuit, de consensu unanimi liberaliter sie donamus,
ut cum eam primo vacare contigerit, universus proventus ipsius, qui super duas
competentes prebendas perpetuorum vicariorum, quorum unus in vestra ecclesia
deo deserviet per me abbatem et meos successores instituendus, alter in ipsa
ecclesia relinquendus ac per nos pro tempore presentandus poterunt superesse,
vestris communibus usibus applicetis. In cuius facti memoriam presentes litteras
nostris sigillis duximus roborandas.
Actum anno domini M°.CC°.LV., in vigilia purificationis.
Or. in München. An rothen und gelben Seidenschnüren hängen die wohlerhaltenen S.
des Abts und Convents von Bl. in rothem W.; yergl. die Abbildung Tafel I, No. 4 und 5.
Abschr. im Lib. reg. ecol. Mog. No. 1.
YergL Guden. II, 798; Dahl in Annal. U, 2, 89; Soriba III, 1575 irrig mit Februar 12.
Digitized by
Google
1255 Februar 1. - 1255 Februar 5. 383
622. — Das Domcapitel zu Mainz verspricht dem Abte Härtung
und Convente des Klosters Bleidenstatt, die von diesem
bei Ueberweisung der Pfarrei Kempten gestellten Bedin-
gungen erfüllen zu wollen. — Mainz 1255 Februar I.
Reverendis ac dilectis in Christo domino Hartungo abbati totique conventui
in Blidenstad . . prepositus, . . decanus totumque capitulum Maguntinum indisso-
lubile vinculum perpetue caritatis. Ut vobis ac universis appareat, quod ex
donatione, quam de ecclesia in Kemede vestra Caritas liberaliter nobis fecit,
vestra ecclesia nullius demembracionis sentiat detrimenta, quin potius ei ex hoc
honojis et favoris multiplicis suffragia liqueat accessisse, ecce vobis bona fide
promittimus et ad hoc nos tenore presentium obligamus, quod cum primum
dicte ecclesie per vos nobis collate usu et utilitate gaudebimus, nos in nostra
ecclesia de novo vicarium perpetuum creaturos, cui et de reditibus eiusdem
decentem deputabimus porcionem, vobis, pater Hartunge, et vestris successoribus
ex nunc cedentes et dantes ius et potestatem, ipsam vicariam sacerdoti honesto
et choro utili perpetuo conferendi, qui dei et beati Martini vestro nomine in
nostris oculis iugiter insistens obsequiis cottidie nos excitet et invitet ad omnia,
que vobis et vestre ecclesie per nos ad perpetuum commodum poterunt procurari.
Idem quoque vobis et vestris successoribus erit perpetuis temporibus irrefraga-
biliter obligatus ad ea, que nomine salmonum a pastoribus dicte ecclesie vobis
solita sunt exsolvi. In cuius facti memoriam sigillum capituli presentibus litteris
est appensum.
Acta Maguntie, anno domini M .CC°.LY ., in vigilia purificationis.
Abschr. im Lib. reg. eccL Mog. No. 1.
623. — Werner IV. von Bolanden und Philipp L von Falkenstein,
Brüder, gestatten den Brüdern Wolfin und Gerhard von
Oberwalluf, ihre Lehngüter zu Ober- und Niederwalluf
dem Kloster Eberbach zu schenken. — Worms 1255
Februar 5.
Wernherus de Bonlandia et Philippus de Yalkenstein fratres. Omnibus hoc
scriptum visuris salutem. Tenore presencium protestamur, quod nos ob divinam
et gloriose virginis Marie reverenciam et honorem Wolfino et Gerhardo fratribus
de OberenwaldafFe duximus liberaliter indulgendum, ut ipsi pro remedio suorum
peccatorum ac parentum suorum salute libere possint et debeant conferre
monasterio in Eberbach Cisterciensis ordinis omnia bona, que tarn in agris sive
vineis in superiori et inferiori Waldaffe feodali titulo a nobis hactenus possederunt.
Li cuius facti testimonium et debitam firmitatem presentes litteras nostris sigillis
fecimus roborari.
Actum Wormatie, anno domini M .CC°.LV ., non. Februarii.
Or. in Miltenberg. Die an Pergamentstreifen hängenden S. in hellbraunem W.: 1) "Werner's,
stehende Figur, mit der R. sich auf den Bolandißchen Schild stützend, 2) Philipps, Reitersiegel,
sind zum Theil zerstört. — Absohr. Oeul. mem. II, 65; Eindlinger 137, 184.
Im Auszuge gedr. Bodmann 8. 874
Digitized by
Google
384 1255 Februar 15. — 1256 März 18.
624. — Bischof Richard von Worms verleiht dem Kloster Eibingen
einen Ablass. — Speier 1255 Februar 15.
Richardus dei gratia episcopus Wormatiensis universis Christifidelibus salutem
in domino. Ex officii nostri debito cupientes corda fidelium ad caritatis opera
invitare beneficiis illectivis, omnibus vere penitentibus et confessis, qui ad fabricam
ecclesie sanctimonialium in Ibingen ordinis sancti Benedicti Moguntine dioeceais
manum porrexerint adiutricem et qui ad dedicacionem annuam ipsius ecclesie devote
convenerint, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia misericorditer relaxanraa.
Datum Spire, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto,
quintodecimo kalendas MarciL
Abschr. saeo. 16 im Copialbuche des Klosters.
625. — Der Cardinallegat Petrus gestattet dem Domcapitel zu
Mainz, die von den Klöstern S. Alban, S. Jacob, Disiboden-
berg und Bleidenstatt angebotene Incorporirung von Pfar-
reien anzunehmen. — Strassburg 1255 März 14.
Petrus miseratione divina sancti Georgii ad aureum velum dyaconus cardi-
nalis, apostolice sedis legatus, dilectis in Christo . . preposito, . . decano et capitulo
Maguntino salutem in domino. Lecta nobis vestra petitio continebat pro sancti
Albani, sancti Jacobi, sancti Tisboti et de Blidenstat monasteriorum abbatibus
et conventibus Maguntine civitatis et dyocesis benigne ad vos super eo habentibus
compas8ionis affectum, quod prebende vestre propter continuas terre turbationes
plurimum devenerunt tenues et exiles, quilibet eorum unam ecclesiam ad suam
collationem spectantem, quam cito eam vacare contigerit, pia et provida vobis
in augmentacionem dictarum prebendarum liberalitate concessa a vobis post earum
vacationem perpetuo possidendas, sicut in eorum litteris inde confectis dicitur
plenius contineri. Nos itaque vestris supplicationibus inclinati concessiones huius-
modi provide factas ratas et gratas habentes ea auctoritate presencium oonfir-
mamus et presentis scripti patrocinio communimus, non obstantibus aliquibus
litteris nostris super cuiuscunque provisione generaliter vel specialiter impetratis,
per quas non sit ius alicui acquisitum, vel etiam inpetrandis seu inhibitionibus,
reservationibu8 factis et faciendis per abbates et conventus eosdem, ita tarnen
quod earum impetratoribus quo ad assecutionem aliorum beneficiorum nullum
auctoritate presentium preiudicium generetur. Nulli ergo omnino hominum liceat,
hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire.
Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei et
beatorum Petri et Pauli apostolorum se noverit incursurum.
Datum Argentorati, IL idus Marcii, anno domini M.CC.LV.
Abschr. in No. 19, fol. 149 der Mainzer Bücher versoh. Inh. im Kreißarchive zuWürxburg.
626. — König Wilhelm schenkt dem Kloster Thron einen Theil
des Reichswaldes Lindau bei Frankfurt unter Vorbehalt
des Rückkaufs für hundert Mark. — Gelnhausen 1255 März 18.
Willelmus dei gracia Romanorum rex semper augustus. Universis sacri
imperii fidelibus presentem paginam inspecturis graciam suam et omne bonum.
Digitized by
Google
1255 März 18. — 1255 März 28. 885
Noverit tarn presens etas, quam successura posteritas, quod nos de Providentia
consilii nostri locum et fundum nemoris apud Frankefort, quod Lindehe dicitur, in
ea quantitate et estimatione quantum competit laboribus sex aratrorum in ea
parte, ubi nemus resecatum est, claustro de Throno sancte Marie contulimus
propter deum volentes, ut quicquid ibidem excolere poterunt utilitatis libere
deinceps possideant et quiete. Mandamus igitur auctoritate regia firmiter pre-
cipientes, ut nullus sit, qui dictum monasterium et sorores ibidem altissimo famu-
lantes in predictis bonis audeat molestare seu dampnum eis aut gravamen aliquod
irrogare. Quod qui facere presumpserit, irain tremendi iudicis nostreque celsitudinis
gravem indignationem se noverit incursurum. Preterea id adiciendum duximus et
nobis et imperio in donatione huiusmodi reservandum, quod si nos vel successores
nostri emere voluerimus predicta bona pro centum marcis, possimus libere rebabere.
In cuius rei testimonium presentes litteras exinde fieri fecimus et nostro sigillo muniri.
Datum Geylenhusen, XV. kaL Aprilis, indictione Xttt, anno domini M°.CC°. L°.
quinto.
Or. im St.-A. Siegelbruohstück an Schnüren von gelber, rother, grüner und violetter Seide.
Yergl. Meermann, Gesch. 5, 210; Böhmer-Ficker No. 5243 und oben No. 506.
627. — Papst Alexander IV. befreit das Kloster Eberbach von dem
Vieh-Zehnten. — Neapel 1255 März 18.
Datum Neapoli, XV. kal. Aprilis, pontificatus nostri anno primo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Beidensohnüren im St.-A. Der Name des
Papstes mit verlängerter Schrift. Auf dem oberen Rande der Vorderseite C, darunter asoultetur.
Auf dem Bug hyg. X« Auf der Rückseite Eberbaoensibua. — fr. a. Oist. ord.
Abschr. Ocul. mem. II, 2. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 66.
628. — König Wilhelm beauftragt den Grafen E. von Leiningen,
A. von Waldeck und Werner von Bolanden, den Grafen
Diether von Katzenelnbogen, Werner von Eppenstein und
Reinhard von Hanau als Erben Gerhards von Eppenstein
für erlittene Verluste aus Reichsgütern zu entschädigen.
Boppard 1255 März 23.
Wilhelmus dei gracia Romanorum rex semper augustus universis sacri
imperii fidelibus presentes litteras inspecturis graciam suam et omne bonum.
Reputantes continuas dilectis fidelibus nostris D. comiti de Katzenelnbogen,
W. de Eppenstein, R. de Hagenowe, heredibus quondam Gerardi de Eppenstein,
de dampnis et debitis eorum satisfacere, protestamur, quod nos dilectis fidelibus
nostris E. comiti de Liningen, A. de Waldekke et W. de Bonlandin plenam
autoritate presentium damus et dedimus potestatem, ut ipsis memoratis nobilibus
pro medietate rationabilium debitorum suorum de bonis imperii, ubicunque
voluerint, secundum estimationem propriam valeant obligare et nos obligationem
ratam tenebimus atque gratam.
Datum Bopardie, decimo kal. Aprilis, ind. 7ETTT, anno domini MCCLV.
Unvollständig gedr. "Wenok Ib, 22.
YergL Schenk im Correspondenzblatt 1874, S. 71; Mittheilungen des Hanauer Bezirks-
vereins 1876, 8. 8, No. 1; Böhmer-Ficker No. 5250.
Codex dipl. NaM. 1,1. 25
Digitized by
Google
388 1255 im März. — 1255 Mai 1.
629. — Giselbertus miles in Rudinsheim dictus Vulpis vicedominus
per Rincouwiam bekundet, dass Theodericus et Mecchildis
uxor eius de Hargarden dem Kloster Eberbach für die
Sacristei einen halben Ohm Rothwein aus ihrem Weingarten
an dem Berge bei Hallgarten geschenkt und dem zeitigen
Sacristan Godefrid Verzicht geleistet haben — appoaitis
testibus, videlicet heredibus eorundem Diderico etHartlibo.
Item eiusdem villule presentibus hiis colonis: Reinhardo
scabino, Peregrino scolteto, Cunrado dicto Haninstein,
Heinrico de Selinhagen, Heinrico messore, Cunrado
Rephaine, Cunrados Eighorne, sowie die Mönche frater
Mauricius und frater Conradus de Heisinsheim. — 1255 Im März.
Datum est etiam testibus memoratis vinum, quod vulgo dicitur bodewin, a
sacrista in testimonium huius facti.
Actum anno domini M°.CC°. quinquagesimo quinto, mense Martio.
Or. im 8t. -A. mit wohlerhaltenem S. des Vicedoms Giselbert von Rüdesheim.
Gedr. Baer, Beiträge II, 288; Rössel, Eb. TT.-B. II, 64.
630. — Bischof Dietrich von Wierland, Weihbischof von Mainz,
verleiht dem Kloster Eibingen einen Ablass. — 1255 April II.
Theodericus bonitate divina episcopus Yironensis Christifidelibus tmiversis
salutem in dominorum domino dei filio Jhesu Christo. Licet is, de cuius munere
venit, ut a fidelibus suis digne sibi ac laudabiliter serviatur, de habundantia
pietatis sue, que merita supplicum excedit et vota multo maiora et meliora suis
retribuat quam valeant promereri, quibusdam tarnen illectivis muneribus, indul-
gentiis videlicet et remissionibus, devotos ac fideles suos frequentius attrahit,
remunerat et invitat. Hinc est, quod cum nos ad sanctum collegium dilectarum
in Christo nobis filiarum ßanctimonialium in Ibingen personaliter accedentes
inspecta earundem necessitate, eo quod propter Christum pauperem quasi extreme
ferant sarcinam paupertatis nee earundem monasterium alieque officine eisdem
necessarie sine fidelium elemosinis valeant consummari, omnibus fidelibus christianis,
qui ad earundem inopiam sublevandam manum porrexerint adiutricem, de omni-
potentis dei misericordia et ea quam nobis deus licet indignis contulit auetoritate
confisi quadraginta dies unam carenam in nomine domini misericorditer relaxamus.
Datum in dominica Misericordia domini, anno domini M°CC°LV°, ponti-
ficatus nostri anno septimo.
Absehr. saee. 16 im Copialbuche des Klosters.
631. — Ritter Bertoldus dictus Juvenis (zum Jungen) von Mainz
schenkt mit Zustimmung seiner Frau Albradis zur Stiftung
seiner Memorie dem Kloster Eberbach sein Gut zu Ibingin
unter dem Vorbehalte des Dispositionsrechts für den Fall,
dass ihm noch Kinder geboren werden, und des lipgedinge
für seine Frau. — Mainz 1255 Mai i.
Acta sunt hec Maguntie in claustro maioris ecclesie presentibus: venerabfli
patre Walthero abbate de Eberbach, domino S. custode et domino L. scolastico
Digitized by
Google
1255 Mai 1. - 1Ö55 September 13. 387
iudicibus Maguntinis , domino Ber. archipresbytero et magistro . . canonicis
Maguntinis et aliis quam pluribus fide dignis.
Anno domini M .CC°.L°. quinto, kal. Maii.
Or. im St.-A. mit stark beschädigtem S. der Mainzer Richter.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 66, vergl. die Urk. von 1262 Juni 13, Schaab, Gesch. der
Erfindung der Buchdruckerkunst II, 100. — In dem Rägeste dieser Urk., welches Bodmann
S. 101 gibt, nennt er, entweder in Folge eines eigenen Lesefehlers, oder eines Fehlers in der
ihm vorliegenden Abschrift (?) den Aussteller Bertoldus miles de Ibingen und gründet hierauf
die mithin hinfällige, von Roth I, 452 aufgenommene Yermuthung, dass „Eibingen in uralten
Zeiten von einem Rittergeschlecht bewohnt gewesen sei". In dem Verzeichnisse der Rhein-
gauer Adelsgeschlechter lftsst er freilich dieses Gesohlecht nioht erscheinen.
632. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bestätigt dem Domcapitel
die von Seiten mehrerer Abteien erfolgte Incorporierung
von Pfarreien, insbesondere die der Pfarrei Kempten durch
das Kloster Bleidenstatt. — Mainz 1255 September 13.
Gerhardus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii
per Germaniam archicancellarius. Karissimis in Christo . . preposito, . . decano
et capitulo ecclesie Maguntine salutem in domino. Licet simus omnibus ecclesiis
et deum timentibus debitores, tarnen vobis et vestris commodis pre ceteris inten-
dere volumus et debemus, sicut fervor karitatis circa vos debitus exigentibus
vestris meritis nos inducit. Cum igitur dilecti in Christo . . abbas et converihis
Fuldensis *) ecclesiam in Berstat, . . abbas et conventus in Seligenstat ecclesiam in
Nuheim, . . abbas et conventus in Blidenstat ecclesiam in Kemede nostre dyocesis
cum iure patronatus et universis suis pertinenciis, quas pastores ipsarum percipere
consueverunt, vobis in augmentum prebendarum vestrarum liberaliter contulerint,
prout in eorum ütteris super hoc traditis continetur, nos eorum circa vos tarn
pium affectum in domino propensius commendantes collaciones huiusmodi de pre-
fatie ecclesiis ratas et gratas habentes eis adhibemus consensum voluntarium et
expressum collaciones prefatas in nomine domini confirmando. Statuimus quoque,
ut cum primum ipsas ecclesias vacare contigerit, omnes proventus earum, qui
super competentes prebendas perpetuorum vicariorum sacerdotum residencium in
eisdem ad eas pro consuetudine presentandorum poterunt superesse, libere vestris
usibus communibus in perpetuum applicetis nostro, successorum nostrorum et
archidiaconorum per omnia iure salvo. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc
paginam nostri consensus et confirmacionis infringere vel ei ausu temerario con-
traire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignacionem dei omni-
potentis, beati Martini et nostram se noverit incursurum.
Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto,
idus Septembris, pontificatus vero nostri anno quarto.
Or. in Münohen. Das wohlerhaltene S. des Erzbischofs in rothem W. hängt an gelben
Seidenschnüren.
Abschr. im Lib. reg. eocl. Mag. No. 1.
*) Fulda durch Urk. von 1255 Juni 5, Seligenstatt durch Urk. Ton 1255 April 26, vergl.
Guden. II, 795, 798.
25*
Digitized by
Google
388 1255 November 10. — 1255 December 11.
633. — König Wilhelm bestätigt dem Kloster Eberbach gewisse
Wald- und Weidegerechtsame, wie dasselbe solche zu
Lebzeiten Ulrichs von Minzenberg' besessen hatte, und
beauftragt die Schultheissen zu Frankfurt und Oppen-
heim mit dem Schutze dieser Rechte. — Oppenheim 1255
November 10.
Datum Oppinheim, IUI , idus Novembris, indictione XIHL, anno domini
M°.CC°.LV°.
In einem Transsumte des Erzbischofs Peter von Mainz d. d. Mainz 1313 Juni 21, Or. im 8t-A.
Abschr. OcuL mem. II, 37.
Gedr. nach dem Transsumt Rössel, Eb. U.-B. II, 69; nach dem Or. Frank, Oppenheim
S. 238. Böhmer-Ficker No. 5284.
634. — Papst Alexander IV. befreit die Cisterzienserklöster von
allen Auflagen seitens des apostolischen Stuhls oder dessen
Legaten. — Im Lateran 1255 December II.
Datum Laterani, III. idus Decembris, pontificatus nostri anno primo.
Or. mit wohlerhaltener BuDe an rothgelben Seidensohnüren im St-A. Der Name des
Papstes in verlängerter Schrift. Anf dem oberen Rande von derselben Hand wie auf der Bulle
von März 18 d. J., No. 627 asoultetur cum bullata. C. ; sodann in der Ecke links a. Auf dem
Bug R. plao. Auf der Rückseite Eberbach. f. a. Cister.
Absohr. OcuL mem. II, 1.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 70 mit unzutreffendem Regest.
Potthast No. 16123.
635. — Papst Alexander IV. bestätigt dem Cisterzienserorden
mehrere von seinen Vorgängern Honorius III. und Inno-
cenz IV. ertheilte Privilegien. — Im Lateran 1255 December II.
Datum Laterani, DL idus Decembris, pontificatus nostri anno primo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidensohnüren im St.-A. Der Name
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf dem Bug in der Ecke links üb. p. Auf der Rückseite
yon verschiedenen H&nden Eberb. — p. d. abb. Cister.; sodann von dritter Hand Hec sunt
privilegia In . . a domino papa qui nunc est oonfirmata in fine.
Abschr. Ooul. mem. n, 1.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 71 mit ungenauem Regest.
Potthast No. 16124.
636. — Papst Alexander IV. beauftragt den Erzbischof von Trier,
dessen Suffragane und die übrige Geistlichkeit des Erz-
stifts mit dem Schutze des Klosters Eberbach. — Im Lateran
1255 December IL
Datum Laterani, DL idus Decembris, pontificatus nostri anno primo.
Or. mit wohlerhaltener BuUe an rothen und gelben Seidenschnüren im St-JL Der Name
des Papstes in verlängerter Schrift Auf der Vorderseite in der Ecke oben links a. Auf der
Rückseite £ und firi . . .
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 78.
Yergl. die an den Erzbisohof yon Cöln geriohtete Bulle des Papstes Honorius HL
d. d. 1223 Januar 17, No. 886, Potthast No. 16125; Ooerz, Mittelrh. Regg. HI, No. 1248.
Digitized by
Google
1255 Deoember 11. — 1255. 389
637. — Papst Alexander IV. beauftragt alle Bischöfe und geist-
lichen Obern mit dem Schutze des Klosters Eberbach. —
Im Lateran 1255 December II.
Datum Laterani, ttL idus Decembris, pontificatus nostri anno primo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Ecke oben links a. Auf der
Rückseite f. a. Eb.
Ist, da mit der vorhergehenden, an den Erzbischof von Trier gerichteten Bulle gleich-
lautend, von Rössel nicht mitgetheilt.
638. — Papst Alexander IV. bestätigt die wörtlich eingerückte
Bulle des Papstes Honorius III. von 1222 Juni 25 (oben No. 379)
wegen Zehntfreiheit der Cisterzienser. — Im Lateran 1255
December 14.
Datum Laterani, X Villi, kal. Januarii, pontificatus nostri anno primo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Ecke links a. Auf der Rück-
seite p. ord. Gister.
Absohr. Ooul. mem. II, 1.
Gedr. Rössel n, 75.
Potthast No. 16137.
639. — Nassau 1255 December 16.
Walleramus et Ottho comites de Nassowe fratres theilen
ihre Lande. — — — — — — — — — — — — — — —
Item dominus Ottho antedictus in superiori Lonsten de decima singulis annis
duodecim karratas vini percipiet in suos usus convertendas. — — — — —
Item dominus Walleramus de provincia Eythinchinsten sorori sue domine E.
relicte nobilis viri GL de Eppinsten singulis annis quinquaginta marcas Colonienses
ministrabit tanto tempore, donec dicte ctomine quingente marce sibi a patre suo
comite Henrico bone memorie assignate integraüter fuerint persolute. — — —
Datum et actum apud Nassowe, anno domini millesimo ducentesimo quin-
quagesimo quinto, mense Decembris, quinta feria post festum beate Lucie Virginia.
Or. im Haag.
Das Tagesdatum der Urk. ist auffallender Weise in den verschiedenen Drucken, z. B.
Kremer, Origg. II, 296, Schliephake I, 473, bisher stets falsch aufgelöst, sogar Vogel S. 316 hat
unrichtig Deoember 17; nur Hennes, Grafen von Nassau S. 217, hat richtig December 16.
Vergl. Schliephake II, 107, 115, 128. Das S. dieses Ottonischen Exemplars ist zum ersten
Male abgebildet bei Vorsterman van Oyen, Het Vorstenhuis Oranje-Nassau.
Ueber die bisher dunkle Geschichte des Vertrags sowie den Verlust des Walramisohen
Exemplars der Urk. gibt eine Stelle in einem 1314 in dem Streit zwischen den Grafen Emicho
und Gerlach von Nassau wegen des Rechtes der Besetzung der Pfarrei zu Nassau abgehaltenen
Zeugenverhör Aufschluss; vergl. meine Mittheil. Annal. XVIII, S. 233 ff.
640. — Die Rheingrafen Werner und Sigfrid verpachten dem Ritter
Jacob de Ruddensheim gegen eine jährliche Abgabe von
drei Schillingen Cölnisch ihren Weinberg subtus Ybingen
an den fluzze. — 1255.
Acta sunt anno domini M°.CC°.LV.
Digitized by
Google
390 1255.
Testes huius rei sunt, qui et interfuerunt, W. et Fridericus fratres 1 ) müites
in Ruddensheim, Giselbertus plebanus ibidem 8 ), Clemens miles, Heinricus dapifer
de Windesen et alii quam plures.
Or. im St.-A. Das an einem Pergamentstreifen hängende 8. des Rheingrafen "Werner ist
stark beschädigt.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 60.
641. — Die Söhne des Mainzer Bürgers Embricho de Speculo theilen
ihr Erbe zu Nordenstatt, Weilbach, Wicker und Massen-
heim. — Mainz 1255.
Judices sancte Maguntine sedis. Tenore presentium protestamur et scire
volumus presentes et futuros, quod Embrichone canonico santi Mauritii, Heinrico,
Arnoldo, Cunrado et Dilemanno fratribus, filiis bone memorie Embrichonis de
Speculo, civis Maguntini, constitutis coram nobis iidem fratres recognoverunt,
quod dum ipsi agerent ad divisionem bonorum immobilium Nordenstath, Wile-
bach, Wikera, Massenheim et alibi sitorum, que ad ipsos a patre suo iure here-
ditario fuerant devoluta, et bonorum omnium, que in divisionem venire debebant,
fieret estimatio inter se, unanimiter convenerunt et promiserunt, quod ei, cui
medietas bonorum in Nordinstat, quorum bonorum medietatem aliam Gostda
noverca eorum nomine dotis possidet, per divisionem addiceretur, de bonis in
Wilebach eo, quod illa pluris centum X. maldra siliginis precise a quocunque,
quem eadem bona in Wilebach titulo divisionis obtinere et possidere contingeret,
perpetuo sibi et suis heredibus deberentur, ipsis bonis in Wilebach ius sive honus
solvendi X. maldra perpetuo ei, qui medietatem bonorum in Nordenstat obtineret
per divisionem, imponentes et eadem in dictis X. maldris censualia constituentes
et iuri censuali subicientes sie, quod in quemeunque vel quoseunque bona supra-
dieta in Wilebach post divisionem faetam quocunque titulo venditionis, dotis vel
alio transferri contingeret ab hiis, quibüs bona ipsa in Wilebach per divisionem
addicerentur, eadem bona transirent cum honere census et iuris censualis supra-
dicti et quod idem, qui medietatem bonorum predictorum in Nordenstat per
divisionem obtineret, ac sui heredes ipsum ius pereipiendi X. maldra siliginis de
bonis predictis vendere, obligare aut quocunque titulo alienationis transferre in
quemeunque posset et de ipso ut de re propria sicut placuerit ordinäre. Unde
cum supradictis Arnoldo et Dilemanno bona predieta in Wilebach et Heinrico
medietas bonorum in Nordenstat per divisionem eint addieta, profitebantur coram
nobis dicti Arnoldus et Dilemannus, ipsum H. pereipiendi X. maldra siliginis in
ipsis bonis suis Wilebach ius habere et eadem ipsi, uxori sue Gude ac suis
heredibus quibuseunque et undeeunque universalibus vel singularibus perpetuo se
debere. In cuius rei memoriam et testimonium presentem cedulam sigillo nostro
communitam tradimus Heinrico memorato.
Anno domini M .CC°.LV°.
Or. mit sehr beschädigtem 8. der Mainzer Richter im St.- A.
') Rössel las Fus!
*) Rössel ibi et.
Digitized by
Google
1256 Januar 10. — 1256 April 9. 391
642. — Papst Alexander IV. erlaubt dem Kloster Eberbach, die
Leichen fremder Personen, wofern solche nicht publici
usurarii oder Gebannte sind, bei dem Kloster zu beerdigen.
— Im Lateran 1256 Januar 10.
Datum Laterani, tlÖ. idus Januarii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name
des Papstes mit verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Ecke oben links a. Auf der
Rückseite von derselben Hand fratri A. Eberb. und Scpm.
Ocul. mem. II, 2.
Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. II, 79 mit falscher Datierung Januar 11, welche in Folge dessen
auch bei Potthast No. 16178.
643. — Papst Alexander IV. sichert dem Kloster Eberbach das Erb-
recht an dem Nachlass der in das Kloster eingetretenen
Personen mit Ausschluss der Lehen. — Im Lateran 1256
Januar II.
Datum Laterani, HL idus Januarii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name
des Papstes mit verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Eoke links a. Auf der Rück-
seite fri. a. Eberb.
Ocul. mem. n, 10.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. H, 79. Potthast No. 16177.
Yergl. die Bullen von 1254 Juni 20, No. 600 und 1260 Juni 27.
644. — Papst Alexander IV. gestattet den Cisterziensern, Gebannten
die Absolution zu ertheilen, wenn diese dem Orden bei-
treten wollen. — Im Lateran 1256 Januar 17.
Datum Laterani, XVI. kal. Februarii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name des
Papstes mit verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite sind auf dem oberen Rande die "Worte
ascultetur oum bullata und c, geschrieben von derselben Hand, welche den gleichen Vermerk
auf dio Bullen von 1255 März 18 und December 11, No. 627, 634, machte, duroh Rasur zum
Theil entfernt. Auf dem Bug Ja. Ro.
Ocul. mem. II, 2.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. fi, 80.
Potthast No. 16192.
645. — Abt Heinrich von Fulda entscheidet den Streit zwischen
Ritter Walter von Vilbel und G. von Eppenstein wegen des
Patronats der Kirche zu Crucen zu Gunsten des ersteren,
der durch Vorlage von Urkunden nachgewiesen, dass ihm
die Kirche von Fulda verliehen sei. — Umstadt 1256 März 12.
Datum apud Omestad, anno 1256, TTTT idus Marcü.
Or. mit beschädigtem S. des Abts im Archive des Grafen Solms-Rödelheim.
Regest Annal. XIII, 50. Vergl. die folgende Urk. No. 655.
646. — Papst Alexander IV. bestätigt die Privilegien des Cister-
zienserordens. — Im Lateran 1256 April 9.
Datum Laterani, V. ydus Aprilis, pontificatus nostri anno secundo.
Digitized by
Google
392 1256 April 9. - 1256 Juni 90.
Wörtlich eingerückt in das Transsumt des Erzbisohoft Radolphus Ton Tarent 1 ), actum
anno domini M°.CC°.L. septimo, vigilia sancti Petri ad vincula (1257 Juli 31); Or. im 8t- A^
8. verloren. Datierung der Bulle von anderer Hand nachgetragen.
Absohr. OcuL mem. II, 2. Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. II, 83. Yergl. Potthast No. 16396.
647. — Engelhard und Conrad von Weinsberg, Philipp von Falken-
stein und dessen Sohn Philipp vergleichen sich über die
Minzenberger Erbschaft. — Worms 1256 Juni 30.
Engelhardus et Conradus fratres de Winesperg. Actiones quas mundus
ordinat, oblivionem effugere possunt, si litterarum iuvamine fulciantur. Hinc
est, quod ad universorum noticiam presenti pagina cupimus pervenire, nos cum
dilectis consanguineis nostris Philippo de Falkenstein et Philippo nato suo super
omni hereditate, que a dominio Minzenberg nobis cedere debebat, in hunc modum
concordasse. Licet dicti Philippus et Philippus tocius hereditatis mediam partem
iure et integraliter percipere debuissent, tarnen admiserunt et consenserunt de
ipsorum et nostrorum amicorum consilio et consensu, ut nos Engelhardus de
Winesperg dicte hereditatis tarn feodorum quam proprietatis sextam partem
pcrcipiamus. Conradus de Winesperg frater noster similiter sicut nos sextam
partem possidebit, Castro Eonigstein cum omnibus suis pertinenciis et omnibus
feodis, que per nobilem virum comitem de Nassauwe eos contingunt vel possident
dumtaxat exceptis, quibus omnino renunciavimus et renunciamus. Promisimus
eciam et promittimus prefatis Philippo et Philippo quingentas marcas puri argenti
assignare vel de ipsa hereditatis proprietate *uit feodorum similiter, quorum usus
percipere debemus, secundum estimationem sex fidelium et castrensium nostrorum
et ipsorum, qui ad hoc fuerint deputati, in dictarum quingentarum marcarum
re8taurum eis dabimus, sicut videbitur expedire ad hoc deputatis. Ut autem hec
constare maneant et inconvulsa, presens scriptum sigilli nostri munimine robora-
mus pre8entibus Wernhero de Bolandia, Philippo de Hoenvels, Eberhardo pincerna
de Erbach, Ergenko de Magenheim, Herdegeno de Grindela, Heynrico de Eren-
bergk, fratre Hartmanno de Cronenberg, Francken de Moria, Heynrico de Godelo,
Eolbendensel, Eobelone de Bischovisheim, Heynrich Losenaph, Conrado de
Sterremberg, Conrado Schubpbach, Conrado de Nouheim et aliis quam pluribus.
Acta sunt haec apud Wormaciam, in claustro monialium, quod kirsgarda
vulgariter dicitur, anno domini M°.CC.LVI., in crastino apostolorum Petri et Pauli.
Absohr. im Königsteiner Copiar I zu Ortenberg und in dem 1461 geschriebenen König-
steiner Copialbuch zu "Würzburg, foL 64 und zwar hier in einem Transsumt der Mainzer Richter
tou 1436 September 14. — Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Cartular im Kreisarchire zu
Würzburg.
Gedr. Deduction des Stolbergischen Erbrechts 2 ) Beil. No. 2; Kremer, Or. Nass. II, 901;
Lünig, Reiohs -Archiv Spie. See. II, 1661; Grüsner, Beiträge III, 185 nach einer nicht fehler-
freien Abschrift und mit abweichender Zeugenreihe. Auszug bei "Wende I, 284.
Soriba, Regg. II, 418 mit unrichtigem Datum Juni 20.
x ) Radolphus Tarentinas arohiepiscopus.
*) Deduction der Gräflichen Stolbergischen Erbreohtens, wie auch nullitatum et Titiorom
pretensae Transactionis die Graffschafft Königstein belangend. Mit 84 Beylagen. Gedruckt im
Jahr nach Christi Geburt M.DGXIÜ. Die zweite, 1663 erschienene Ausgabe enthalt statt 182 8.
280 8. Text und 184 Beilagen.
Digitized by
Google
1256 September 28. — 1256. 393
648. — Engelhardus de Winsperg verpflichtet sich mit den Rittern
Henricus de Aicholnsheim, dessen Bruder Conrad, Con-
radus de Nuheim und Syfridus de Bretach zum Einlager in
Frankfurt, wenn er und sein Bruder Conrad his künftigen
Martini ihren Verpflichtungen wegen der Erbschaft ihres
Schwagers Ulrich von Minzenberg nicht nachgekommen
sein würden. — Minzenberg 1256 September 23.
Acta sunt haec Minzenberg, anno domini 1256, sabbatho post Matthaei
evangelistae.
Gedr. Chrüsner, Beiträge III, 186. Scriba, Regg. II, No. 483 mit Sept. 22.
649. — Papst Alexander IV. gestattet den Priestern des Cister-
zienserordens, in gewissen Fällen, welche bisher den
Ordensoberen vorbehalten waren, die Absolution zu
er th eilen. — Im Lateran 1256 December 23.
Datum Laterani, X. kal. Januarii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidensohnüren im St.-A. Der Name
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite die von der schon mehrfach (No. 644)
bemerkten Hand geschriebenen "Worte asoultetur cum bullata. C; auf dem Bug in der Eoke
links A. Ro. Auf der Rückseite Eberbach. — f. a. Cister.
Absohr. Ocul. mem. II, 2. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. n, 86; mit unzutreffendem Regest.
650. — Papst Alexander IV. gibt dem Cisterzienserorden die
Zusicherung, dass das demselben von seinem Vorgänger
Papst Innocenz IV. verliehene Privilegium der Befreiung von
bischöflicher Gerichtsbarkeit den sonstigen Privilegien des
Ordens keinen Eintrag thun soll. — Im Lateran 1256 December 23.
Datum Laterani, X. kaL Januarii, pontificatus nostri anno secundo.
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Käme
des Papstes in verlängerter Schrift Auf dem Bug Aläm. lern. Auf der Rückseite frater A.
darunter von anderer Hand Eberbaoh.
Abschr. Ocul. mem. II, 2. Gedr. Rosse}, Eb. U.-B. II, 87.
651. — Frater W. dictus abbas in Ebirbach et G. vicedominus dictus
Yulpis in Rudensheim bekunden, dass dominus Jacobus et
frater eius Godefridus milites in Rudensheim dem Kloster
Eberbach vier Morgen Weinberg in villa Ebirbach (Erbach)
in loco qui vocatur bachelden geschenkt haben zur Beschaf-
fung von Häringen für den Convent an den Fastensonn-
tagen; wird diese Bestimmung durch das Kloster verletzt,
so soll die Schenkung dem Kloster Eibingen zufallen. — 1256.
Testes: Fridericus prior in Eberbach, Symon portarius, Arnoldus grangiarius
ibidem, plebanus . . in Rudensheim, Fridericus et Wilhelmus fratres nostri
milites ibidem.
Actum anno domini M°.CC°.LVI .
Or. im 8t- A. Mit den wohlerhaltenen S. des Abts von Eberbach und des Giselbert
Yulpis de Rudesheim.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 77.
Digitized by
Google
394 1256. — 1257 Februar 13.
652. — Kloster Walsdorf verkauft dem Kloster Thron das Gut zu
Rode, welches Burkard und Sophie von Stockheim und
deren Tochter geschenkt hatten. — 1256.
Nos Petrus prepositus sanctimonialium in Walsdorf et Odilia magistra
totusque conventus ihidem scire cupünus omnes litteram . presentem visuros,
quod abbatissa et conventus Throni sancte Marie conparaverunt a nobis pro quatuor
marcis Coloniensibus bonum in Rode, quod pie memorie dominus Burckardus et
sua legittima domina Sophia de Stocheim cum filiabus suis apud nos deo conse-
cratis nostro liberaliter tradiderunt cenobio et nos illud multis annis quieto
iure possedimus et sicut dictum est modo religiosis dominabus vendidimus reci-
pientes precii estimationem, ut sicut nos hactenus ita et ipse et ecclesia earum
libere et quiete possideant. Ad huius facti testimonium et cautelam presentem
litteram ipsis tradimus sigilli nostri munimine roboratam.
Acta sunt autem hec anno gratie M°CC°LVI , indictione XTTT*
Or. im St-A. mit Bruchstück des S. des Klosters Walsdorf.
053.— 1256.
Berwardus de Alta villa.
Bodmann S. 307.
054. — 1256.
Fridericus scriptor thelonei in Erinfels.
Bodmann S. 748, Note b.
655. — Werner, Dompropst und Propst von S. Peter zu Mainz, ent-
scheidet den Streit zwischen Gotfrid III. von Eppenstein
und Walter von Vilbel wegen des Patronats der Kirche
zu Crutzen zu Gunsten des ersteren. — 1257 Februar 13.
Wernherus dei gratia maioris et sancti Petri ecclesiarum Magunt. prepositus.
Inter G. de Eppinstein, canonicum Maguntinum, a G. seniore de Eppinstein patre
suo ad ecclesiam in Crutzen nobis presentatum ex una parte et Wintherum de
Brunisheim clericum a Walthero de Vilbyle ad eandem presentatum ex altera de
ipsa ecclesia orta materia questionis super iure instituendi et presentandi ad
eandem petente dicto G. ipsum Wintherum clericum quasi per obreptionem et
ad presentationem non patroni institutum removeri et se presentatum ab eo, qui
est in possessione iuris presentandi, institui ad eandem, lite contestata, testibus
utrinque super partium intentionibus receptis et tandem publicatis eisdem invenimus
probatum, quod presentator dicti G. pluries ad ipsum presentaverat et sie in
possessione fuerat presentandi; sane dicto G. canonico Maguntino et G. de Eppin-
stein suo presentatore devotionem et familiaritatem Wintheri de Brunisheim militis
patris dicti Wintheri clerici attendentibus et ipso G. canonico Maguntino ad preces
dicti Wintheri militis et voluntatem sui presentatoris liti cedente, dicto quoque
Winthero de Brunisheim clerico omni iure, si quod ipsi acquisitum asserebat per
institutionem faetam ad ecclesiam predietam ad presentationem Waltheri de Yilwyle
supradicti, renunciante, revocantes institutionem faetam de ipso Winthero clerico
Digitized by
Google
1257 Februar 13. — 1257 März 7. 395
ad presentationem Waltheri de Vilbyle, pro cuius iure probatio plene facta non
creditur, instituimus eundem Wintherum clericum ad ecclesiam predictam ad
presentationem G. de Eppinstein tanquam patroni ecclesie et qui pluries presen-
taverat ad ipsam, de Winthero clerico per G. de Eppinstein supradictum.
Datum anno domini MCCLV1I, idus Februarii.
Gedr. Joann., Spicil. 283. Auszug Joann. I, 625 b; Fischer, Isenb. Geschlechtsregister,
U.-B. S. 6a Vergl. No. 645.
656. — Endliche Beilegung des Streites zwischen dem Kloster
S. Jacob zu Mainz wegen eines Weinbergs zu Oestrich und
verschiedener Gefälle zu Dotzheim, Medenbach, Hesloch,
Eloppenheim, Costolf, Auringen, Erbenheim, Bierstatt und
Weilbach. — Mainz? 1257 März 7.
Judices sancte Maguntine sedis. Cum abbas et conventus sancti Jacobi
Maguntini ordinis sancti Benedicti per sententiam diffinitivam vineam in Osterich
dictam sledorn, censuum duo talenta in Doetsheim, Medenbach, Heseloch, Clopheim,
Godestolf, Uringin tria talenta, item in Erbenheim duo talenta et XY. cappones,
in Birgestat unum talentum, in Wylebach X. uncias et totidem denarios,
V. maldra siliginis, item quatuor, item duo maldra avene et dimidium rite et
legittime a nobili viro Godfrido de Bigen ad se pertinere obtinuerunt coram nobis,
licet quidem nobiüs, quod sententie parere noluit, diu fuerit excommunicatus cum
uxore sua, filiis et familia et divina suspensa in suo territorio, postmodum tarnen
per compositionem amicabilem multis tractatibus hinc inde habitis in hunc modum
inter ipsos questio est huiusmodi diffinita, quod dictus nobilis G. de Bigen de
hiis bonis absolvat conventui redditus quatuor librarum et nominatim vineam in
Osterich cum suis attinentiis estimandam per homines fide dignos prestito iura-
mento, quantum solvere possit preter labores et expensas. Item census in Wylebach
et si in hiis defectus fuerit quatuor librarum, que conventui cedere debent singulis
annis deductis laboribus et expensis, superaddet de Erbenheim vel Dotsheim, ut
quatuor libre compleantur; residuum si quid fuerit, ipse nobilis et uxor sua, quam
nunc habet, filii sui Hermannus, Johannes, Godefridus et filia sua Judda et puer
nasciturus nunc in alvo cum censibus Medenbach, Heseloch, Clopheim, Godestolf,
Uringin, Birgistad supradictis ad dies vite sue habebunt, ita quod apud unum
maneant indivisi, deinde his mortuis ad abbatem, qui pro tempore fuerit, et ad
conventum cum omni iure suo redibunt libere et absolute. Ad hec omnia facienda
et consummanda infra festum penthecostes proxime instans 1 ), quia predictum
nobilem secundum hanc formam, uxorem suam, filios et familiam ab excommuni-
catione absolvimus et divina in locis suspensa relaxavimus, fide data in manus
nostras iuramento prestito Philippo Marscalco de Frauwenstein, Wilhelmo de
Winterouwen, Henrico de Scherstein datis fideiussoribus astrinxit Si autem
negligens fuerit, abbas et conventus, que ipsis competebant ante compositionem
huiusmodi, habebunt pristinam actionem et fideiussores nominati, quousque
l ) Mai 27.
Digitized by
Google
396 1257 Mai 13. - 1257 Mai 21
compleatur, quod iam actum est, Maguntiam intrabunt more fideiussorio comesturi.
Nichilominus etiam ipsum nobilem, uxorem suam, filios et familiam in excommuni-
cationem, qua ligati fuerant, citatione, momtione, iuris ordine omisso penitus, quia
hoc elegit spontaneus, retrudemus et excommunicationes et suspensiones diTinorum
per omnia prout tunc reiterabimus et innovabimus relaxatas. Si vero usque ad
festum predictum penthecostes conventui quatuor libras reddituum absolverit
secundum formam prehabitam, fideiussores sui liberabuntur et conquiescent omnia
super aliis usque ad mortem ipsius nobilis, uxoris et filiorum suorum, sicut supra-
scriptum est, quia tunc demum ad conventum redibunt totaliter universa. Testes
buius rei sunt: Hermannus frater camerarii, Ingebrandus, Ebirhardus de Echzil,
Rudolfus filius Rudolfi quondam walpodonis milites in Maguncia, Nicolaus,
Ruggerus frater suus, Egeno, Gebehardus, Wilhelmus milites de Scharpenstein,
Wilhelmus de Winterowa, Cuno dictus Glimo, Henricus de Schirstein, Embricho
filius Embrichonis de Gitzen et alii quam plures. Ut hec rata et firma per-
maneant, nostro, ipsius abbatis et conventus, nobilis viri comitis de Nassauw et
sepedicti nobilis G. de Bigen sigillis presentem paginam fecimus communiii.
Actum anno domini M°.CC°.LV11 ., nonas Martii.
Abschr. Bodmann's in dessen handschriftlichem Diplom, mon. 8. Jaoobi; Miltenberg.
Vergl. No. 573.
657. — Philippus de Valckenstein verbietet dem Schultheissen und
den Burgmännern zu Kuben (Caub), von dem Kloster Eber-
bach Zoll zu erheben. — Eberbach 1257 Mai 13.
Datum Eberbach, anno domini M .CC°.LYll ., III. idus Maii.
Or. im 8t.-A. mit dem im Ganzen wohlerhaltenen Reitersiegel des Ausstellers, Ton der
beschädigten Umschrift erhalten f m Fil . . . . de Bolan . . .
Abschr. Ocul. mem. II, 10.
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 90.
658. — König Richard belehnt Philipp von Falkenstein und dessen
Erben mit dem Reichskämmereramt und allen Lehen, welche
dessen Schwiegervater Ulrich von Minzenberg der alte und
nach diesem Ulrich der junge vom Reiche zu Lehen
trugen. — Aachen 1257 Mai 22.
Abschr. in den Falkensteiner Copiaren, Uebersetzung in den Bruchstüoken des deutschen
Falkensteiner Copiars.
Gedr. Grüsner, Beitr. III, 188; Hansseimann, Landeshoheit I, 416, 417; Oetter, SammL
vergeh. Nachrichten I, 427.
Vergl. Böhmer-Ficker, Regg. No. 5901. Scriba II, 486; Sauer, über ein Falkensteiner Copiar
in deutscher Sprache, Neues Archiv X, 183.
659. — König Richard verleiht dem Kloster Eberbach Zollfreiheit
auf dem Rheine, besonders zu Boppard. — Cöln 1257 Mai 24.
Datum Colonie, XXIHL die Maii, indictione XV., anno domini M°.CC°.LVII .,
regni nostri anno primo.
Or. im St.-A. Das jetzt fehlende S. hing an grünen und rothen Seidensohnüren.
Absohr. Ocul. mem. II, 11. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 90. Böhmer-Ficker No. 5908.
Digitized by
Google
1257 Juni 5. — 1267 Juni 6. 897
660. — Papst Alexander IV. beauftragt den Thesaurar des Stifts
S. Florin zu Coblenz mit der Entscheidung des Streites der
Augustinerinnen zu Winkel mit dem Erzbischofe von Mainz
und dessen Beamten wegen der Besitzungen des Klosters.
— Viterbo 1257 Juni 5.
Alexander episcopus servus servorum dei. Dilecto filio . . thesaurario ecclesie
sancti Florini in Confluentia Trevirensis diocesis salutem et apostolicam benedic-
tionem. Dilecte in Christo filie . . magistra et conventus monialium sancti Egidii
de Winkele ordinis sancti Augustini nobis conquerendo monstrarunt, quod vene-
rabilis frater noster . . arcbiepiscopus Maguntinus ac eius officialis Giselbertus de
Rodensheim miles et quidam alii Maguntinensis, Treverensis et Coloniensis civitatum
et diocesium super decimis, terris, redditibus, possessionibus et rebus aliis iniuri-
antur eisdem 1 ). Ideoque discretioni tue per apostolica scripta mandamus, quatinus
partibus convocatis audias causam et appellatione remota debito fine decidas
faciens, quod decreveris, auctoritate nostra firmiter observari. Testes autem qui
fuerint nominati, si se gratia, odio vel timore subtraxerint, per censuram eccle-
siasticam appellatione cessante compellas veritati testimonium perhibere.
Datum Viterbii, non. Junii, pontificatus nostri anno tercio.
Or. mit Bulle des Papstes an einer Hanfschnur im St.-A. Auf der Vorderseite in der
oberen Ecke links ein nioht zu deutendes Zeichen, auf dem Bug links Jones Rom ?
661. — Gotfrid von Bigen, Advocat der Güter des Klosters Alt-
münster zu Igstatt, bekundet, dass nach Eingeständniss
seines Schwagers Peter von Dem und dem Rechtsspruch
der dortigen Schöffen dessen Gutspächter daselbst zur
Zahlung einer dem Kloster zustehenden Gülte verpflichtet
ist — Igstatt 1257 Juni 6.
Nos Godefridus de Bigen advocatus tocius predii pertinentis in curiam domine
abbatisse veteris monasterii in Maguntia Cysterciensis ordinis sitam in villa Yge-
stat. Notum facimus universis presens scriptum visuris, quod sororius noster
Petrus de Derne pro se et cunctis suis coheredibus coram nobis in figura iudicii
libenter elegit et scabinorum ville ipsius dictante sentencia cum assensu ceterorum
rusticorum presencium confirmavit, quod colonus bonorum suorum in villa pre-
dicta f quicunque pro tempore fuerit, ad solucionem census, qui predicte domine
abbatisse de bonis ipsis debetur, scilicet XTTTT. unciarum Maguntine monete con-
suetis temporibus solvendarum, in perpetuum teneatur cum ceteris iuribus et
emendis si que forte ex negligencia occurrerint quoquo modo et ad hoc Cun-
radus nunc colonus bonorum eorundem in nostra presencia se astringsit. Ut
autem hec firma permaneant in futurum, testium subscripcione nostro et prefati
sororii nostri Petri ac cognati nostri Gerhardi fratruelis ipsius sigillis hoc scriptum
*) Die Klagen des Klosters waren wohl durch die Ausführung der gegen dasselbe geriohteten
Verordnung des Erzbisehofs Christian IL veranlasst; vergl. die Urk. No. 606, 607.
Digitized by
Google
1257 Juni 6. — 1257 Juni 15.
fecimus communiri. Testes vero sunt : Sifridus provisor veteris monasterii, Philippus
de Wravensten, Eberhardus de Ecchezila, Bodda de Sunnenberhc milites, Gode-
fridus scultetus eiusdem ville, Godefridus dictus Eppenstein, Cunradus Magerhasa,
Goszo, Cunradus Gempelere, Heydolf et Amoldus zu Eyche scabini cum aliis
quam pluribus qui presentes fuerunt.
Acta sunt anno domini M .C°C°.LVI1., crastino beati Bonifacii, in villa
Ygestat.
Or. in Miltenberg. An Hanfschnüren hängen die S. 1) des Gotfrid von Bigen, 2) des
Peter von Derne, 3) des Philipp von Frauenstein, sftmmtlich dreieckig, in braunem W. und
beschädigt.
662. — Das Capitel des Stifts 8. Victor zu Mainz setzt die Ein-
künfte des Pfarrverwesers zu Oestrich fest. — Mainz 1257
Juni 15.
Godefridus decanus totumque capitulum ecclesie sancti Yictoris MaguntinL
Notum facimus universis et tenore presencium publice protestamur, quod cum
dominus noster magister Ludevvicus, ecclesie nostre prepositus, scolasticus maioris
ecclesie Maguntine, tenuitate prebendarum ecclesie nostre pie pensata nobis et
omnibus nostris successoribus ecclesiam in Osterich, in qua ipse racione prepositure
nostre ius obtinet patronatus, cum universis suis reditibus et pertinenciis deducta
dumtaxat prebenda vicarii accedente voluntario et expresso consensu venerabilis
patris et domini nostri G. archiepiscopi et capituli Maguntini ac . . prepositi
ecclesie sancti Mauricii Maguntie loci archidyaconi et capituli eiusdem ecclesie in
augmentum prebendarum nostrarum liberaliter et benigne contulerit pro suorum
remedio peccatorum, nos prebendam sacerdotis perpetui vicarii celebrantis in
predicta ecclesia de consilio .ipsius domini nostri prepositi et B. decani sancti
Petri Maguntie, quem ad hoc dominus noster archiepiscopus specialiter destinavit,
ordinavimus in hunc modum. Dictus perpetuus vicarius, quem dominus noster
prepositus quicunque pro tempore fuerit racione prepositure ecclesie nostre
instituet, singulis annis habebit triginta maltra siliginis, que nos assignabimus
eidem in messibus, et septem carratas hunici vini de torculari nostro ibidem
annuatim in vasa sua recipiet in auctumpno. Habebit preterea dotem ipsius
ecclesie et decimam animalium et olerum et oblaciones, quas dominus ei dabit
Remedia quoque quecumque sunt in eadem ecclesia et si qua illuc imposterum ex
pietate decedencium collata fuerint, usibus suis cedent. Curiam etiam nostram
ibidem nomine nostro inhabitabit et edificia ruinosa ac stillicidia et alia preter
nostra torcularia reparabit, que necessario fuerint reparanda. Nova quoque
edificia ad comodum suum privatum suis expensis ibi ponet et construet, si hoc
velit, ita tarnen, quod in antiquis nostris edificiis ad utilitatem et comodum nostram
ibi positis non ledamur. In auctumpno etiam de omnibus locis curie ad vinde-
miandum vinum nostrum necessariis voluntarie cedet nobis et omnia nostra et ecclesie
nostre negocia sicut filius ecclesie promovebit fideliter tamquam sua. Si vero
dictus vicarius prebenda sua recepta forte decesserit, de bonis suis mobilibus
solvetur prebenda, que pro rata temporiß competit vicario substituto, ne propter
Digitized by
Google
1257 Juni 15. - 1257 Juni 22. 399
defectum probende prefata ecclesia debitis obsequiis defraudetur et si quid
remanserit, in utilitatem ipsins defuncti plenissime convertetur. In perpetuam
huius rei memoriam presentes litteras dicti prepositi et ecclesie nostre sigUlis
fecimus communiri.
Datum Maguntie, anno domini M°.CC°.L.viL, in die beati Viti.
Zwei Originalausfertigungen im St.-A.; a) mit den bruchstückweise erhaltenen, an roth-
seidenen Schnüren hängenden S. des Propstes Ludwig und Capitels von S. Victor; an b) sind
beide S. verloren.
Gedr. Bodmann 8. 819.
663. — Der Domscholaster Ludwig zu Mainz gründet unter Ueber-
weisung von Gütern zu Asmannshausen und Rüdesheim
eine Yicarie im Dome und stiftet daselbst seine und seiner
Angehörigen, darunter des Abts Bimund von Eberbach,
Memorien 1 ). — 1257 Juni 22.
Universis litteras has visuris Ludovicus scolasticus Maguntie salutem et
orationes in domino. Quia interdum sanis subito subrepente mortis articulo et
infirmis vel nimio morbi dolore vel metu penarum Gehenne habentibus rationis
iudicium perturbatum sepe vidi, subreptam testandi liberam facultatem et ideo
eciam, quia longe graciora sunt domino, que ei a sanis, quam que a morientibus
offeruntur, unum saltim de mei testamenti articulis sanus adhuc corpore et
racionis compos decrevi effectui mancipare. Cupiens igitur de temporalibus bonis,
que dominus michi dedit, ei perpetuum obsequium instaurare, totalem medietatem
illam bonorum in Hasemanneshusen et Rudensheim, que cum meo capitulo
Maguntino pariter comparavi, do et confero a ) in dotem Uli altari, quod contra
sepulcrum beati Bardonis in honore sancti Yictoris, sancti Georgn martirum ac
Udelrici confessoris de novo in nostra ecclesia extitit consecratum, ad opus per-
petue yicarie sie, quod dominus Engelbertus sacerdos, cui iam ipsam contuli
vicariam, et quilibet ei succedens tantummodo medietatem medietatis mee et ego
aliam, quoad vixero, sed post obitum meum medietatem totaliter reeipiat uni-
versam. De consensu autem tocius capituli Maguntini collationem eiusdem yicarie
confero scolasterie, ita quod collationem eiusdem yicarie michi b ) reservo in
quoeunque statu fiiero temporibus vite mee. Post mortem autem meam pro
tempore scolasticus libere donet illam, sed tantummodo sacerdotL Committo autem
omnibus scolasticis successoribus meis in animas eorum, quod personas honestas
et deum timentes presentent ad vicariam eandem, sicut deo et michi de hoc
yelint reddere rationem. Vicarius idem presencias chori reeipiet sicut alii idemque
choro obsequio ) et decano obedientia per omnia sicut ceteri sit astrictus. Ipse
») conferens (Juden.
b ) quod eandem michi (Juden.
o) Fehlt bei Guden.
*) Vergl. die folgende Urk. von 1267 November 15.
Digitized by
Google
400 1257 Juni 22.
vicarius qualibet die summo*) mane dicet missam ad altare prescriptum, nisi
forte, quando septimanam misse agit in choro aliquibus diebus, ex devotione
duxerit abstinendum. Idem bis in ebdomada missam pro defunctis dicet pro me,
patre meo et matre, fratribus ac parentibus meis. Omni die, quo plures dicuntur
collecte, dicet specialiter illam collectam „Deus, cui soli competit, medicinam
prestare post mortem, quesumus, ut animam famuli tui benefactoris nostri etc.*
et die qualibet mei in canone mencionem faciet nominatim. Quinque anniversaria
aget annuatim preter meum, patris mei Rymundi Silvestri pape, matris mee
Mazzeche in crastino Katerine, Rymundi abbatis Amandi *), Rymundi fratris Eupli
martiris, quod est pridie ante assumpcionem beate virginis 8 ), quintum domini mei
Sy. archiepiscopi, quod est YÜ. idus Marcii. Die sabati de beata virgine cantabit,
diebus aliis missas variet, prout sue devocioni placuerit. In vita mea semel cantet
missam in septimana pro patre et matre, fratre et parentibus meis et semel
unam pro me vivo aut pro peccatis aut pro salute vivorum. Et quum dicuntur
plures collecte, cottidie dicat illam collectam „Pretende, domini, famulo et bene-
factori nostro dexteram celestis auxilii tf . Idem vicarius post mortem meam
singulis illis b ) sacerdotibus, qui celebrant ad sanctum Godehardum, sanctum
Petrum, sanctum Kylianum, sanctum Nycholaum, sanctum Stepbanum det in
anniversario meo singulis VI. denarios preter presentiam in choro, que erit dante
domino copiosa. Et iidem sacerdotes preter communem missam singuli in suis
altaribus dicent missam in meo anniversario pro defunctis, singuli etiam in sero
post vigilias communes vel ante et in crastino post missas suas sepulcrum meum
visitabunt cum psalmo, aspersorio et collectis. Idem vicarius semper in anniver-
sario det VI. denarios campanario ecclesie pro pulsando et ponendis herbis super
sepulcrum, ut ex hoc prescriptorum oculis sacerdotum et chori anniversarii mei
memoria et sepulcri noticia ingeratur. Quod si alibi quam in Maguntina eccleaia
me contigerit sepeliri, premissos nichilominus denarios sacerdotibus et suos cam-
panario volo darf.
Actum anno domini M .CC°.LVÜ ., X°. kal. Julii c ).
Or. in München. Die S. des Domcapitels und des Ausstellers hftngen an Pergamentstreifen.
Absohr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1.
Nach anderer stellenweise abweichender Abschrift gedr. Guden. II, 774, vergL Sylloge
praef. pag. 37.
Scriba m, No. 1622 mit Mftrz 23 nach Guden.
*) de summo Guden.
b ) Fehlt bei Guden.
°) Junii Guden.
1 ) Es ist ein wohl nur zufälliges Versehen von Baer, Gesch. von Eberbach I, 622, wenn
er Amandi für den Namen des zweiten Bruders des Stifters hielt; auf Amandus fiel der Todes-
tag des Abts Rimund, 1247 October 26, den er selbst spater (a. a. 0. n, 74) aus dem Eberbacher
Necrolog richtig ermittelt hat.
*) pridie ante assumpt. = August 14, Euplius nach dem gewöhnlichen Calender August 12.
Da ein Vergehen nicht vorliegen kann, wird anzunehmen sein, dass Euplius in dem Mainzer
Calender auf August 14 angesetzt war.
Digitized by
Google
VERZEICHNIS
DBB
ABGEBILDETEN SIEGEL.
Tafel I.
No. 1. Electensiegel des Erzb. Conrad I. von Mainz 1162, zu No. 246.
» 2. Siegel des Klosters Johannisberg 1144, zn No. 208.
» 3. » » » Tiefenthal 1227, zu No. 419.
»4. » » Abts Härtung von Bleidenstatt 1255.
»5. » » Convents von Bleidenstatt 1255.
»6. » > Klosters Thron 1261.
»7. » » Klosters Gottesthal 1263.
»8. » » Klosters Betters 1293.
»9. > der Stadt Lorch 1277.
Tafel IL
No. 1. Siegel des Gerhard von Eppenstein c. 1223, zu No. 397.
»2. » > Gotfrid HI. von Eppenstein 1231, zu No. 437.
»3. » > Gotfrid HL von Eppenstein 1270.
»4. » » Gotfrid IV. von Eppenstein 1270.
»5. » » Mechtild von Eppenstein 1277.
» 6. » » Werner von Bolanden 1258.
> 7. » » Philipp von Bolanden 1258.
»8. » » Philipp IL von Minzenberg 1275.
»9. > » Werner I. von Minzenberg 1275.
» 10. » der Gisela von Minzenberg 1275.
»11. » » Mechtild von Minzenberg 1278.
Codex dipl. Nms. 1, i
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Tafel 1.
.Dipl N*ss. H. LuhAnst.vGcbrPetmecky.WiesbadeT». Digitized iJfiIiusNieQiiermWieT>b^'>
Digitized by
Google
Tafel U.
Godöxdiüi.Nass. 1.1.
Lith.Är.st w.G ebrPetmecl'.y.Wiesbaden
Digitized by '
rinWiesbarien
Digitized by
Google
Zur Notiz für den Buchbinder!
Die diesem ersten Halbbande beigelegten Berichtigungen und Zusätze werden am Schlüsse
vom zweiten Halbbande des ersten Bandes im Texte wiederholt. Auch folgt das Register zu
den beiden Halbbänden alsdann.
Die Verlagshandlung.
BEKICHTIGÜNGEN UND ZUSÄTZE.
Zu S. 81, No.«72, Zeile 32:
Statt Walahi oomitis ist nach der Abschrift von Schott Walachi c. herzustellen, wie
auch Will nach Eindlinger.
Zu S. 82, No. 74:
Das Original im Stadtarchive zu Frankfurt ist nunmehr abgebildet bei v. Sybel und
Sickel, Kaiser-Urkunden in Abbildungen, Lieferung VII, Tafel 16.
Zu S. 41, No. 86:
Die Urk. ist ferner im Auszuge gedr. bei Steiner, Gesch. der Abtei Seligenstadt S. 387.
Zu S. 52, 58; No. 107, 108, 109:
Ueber die Urkunden des E. Heinrich II. für das El. S. Michael zu Bamberg ist zu vergl.
die Untersuchung von Rieger, die Urk. E. Heinrich II. für das El. S. Michelsberg bei Bamberg,
in den Mittheilungen des Instituts für Oesterreichische Geschichtsforschung I, 47 ff.
Zu S. 57, No. 118:
Die Aufnahme dieser Urkunde ist keineswegs in der Absicht geschehen, um deren von
Bodmann aufgestellte und längst bestrittene Interpretation bestimmt aufrecht zu erhalten, sondern
zunächst zu dem Zwecke, dieselbe wicht fehlen zu lassen. Bodmann erklärte den comitatus
Nederne für das Centgericht der 15 sogenannten Überhöhischen Dörfer des Rheingaus und
betrachtete als dessen Sitz den Erlenhof oder Nehrenhof bei Eemel, vergl. dessen Rheing. Alterth.
S. 41, 448, 571, 584, 588, 597, 598, 602, 604, 606, 607, 688, 696, 698, 819. Seiner Meinung folgte
Vogel S. 611. Dementgegen behauptete Landau in den Periodischen Blättern der Gesohiohts-
vereine Kassel etc. 1858, No. 7, S. 175, „Nederne ist nicht Nehren, sondern das Hessisch-
Thüringische Netra tt , eine Ansicht, welche längere Zeit unbeachtet blieb, bis sie den Gegenstand
der Verhandlungen der Sitzung der dritten Seotion der Generalversammlung der Alterthums-
vereine vom 26. September 1876 bildete. Die bezügliche Verhandlung mag nach dem Protokoll
(Correspondenzblatt 1876, S. 82) wörtlich folgen: Frhr. Schenk geht nunmehr zum Rheingau
über. Es sei noch in neuester Zeit die Behauptung von einer zweiten Grafschaft im Nieder-
rheingau, der zu Nederne, wiederholt worden, trotzdem davon keine Rede sein könne. Es habe
nur eine Grafschaft, die von Mainz lehnrührige der Rheingrafen mit der Malstätte auf der
Lutzelau gegeben.
Der comitatus Nederne in pago Reinicgowe beziehe sich bekanntlich auf Netra im Ring-
gau (Thüringen). Ein Ort Nehren habe seines Wissens nie im Rheingau existirt, Bodmann
basire allein auf die auch in der Ortographie überaus verrufene alte Homann'sche Karte, die
an der Stelle des Erlenhofes fälschlich Nehren habe. Zu Bärstatt über der Höhe sei lediglich
ein Centgericht gewesen.
Grimm theilt demgegenüber mit, dass der frühere Name des Erlenhofes bei Eemel,
Nehenerhof, noch jetzt im Volke lebe, will sich aber durch die Existenz dieses Namens nicht
bestimmen lassen, die schon von Landau aufgestellte Schenk'sche Behauptung für irrig zu
Codex dipl. Nasa. 1,1. f
Digitized by
Google
2 Berichtigungen und Zusätze.
erklären- Redner geht dann auf den Grund der besonderen Stellung der Überhöhischen Ort-
schaften im Rheingau ein. Er findet denselben im Wesentlichen darin, dass die sehr alten, dem
Ursprünge nach wohl keltischen Ansiedelungen bei Kernel (zuerst Kamel) erst später dem Rhein-
gau als ein fremder Bestandteil zugefügt wurden. '
Die Lutzelau sei übrigens nur Stätte der Volksversammlung (generale concihum) des
Rheingaus gewesen, eine Gerichtsstätte sei dort nicht nachzuweisen. Er möchte die Gerichts-
stätte bei EltviUe vermuthen.
Schenk beharrt unter Berufung auf das von Bodmann Beigebrachte dabei, dass die
Lutzelau alleinige Grafengeriohtsstätte gewesen sei und oonstatirt, dass er keine urkundliche
Erwähnung des sogenannten Nehenerhofes kenne. Der Homannisoh-Bodmann'sche Irrthum werde
sich seitdem erst in der Umgegend verbreitet haben, möchte seine Ansicht über die Bodmann'sohe
Erklärung von Nederne, so lange nicht der Nehenerhof nachgewiesen, aufrecht erhalten.*
Böttget, Dioezesangrenzen IV, S. 393 stellt hauptsächlich auf Grund dieser Urkunde den
pagufl Nedere vel Renicgowe als Untergau der Thüringischen Westgewe auf.
Die scharfe Kritik, welcher Schenk in den vorstehenden Ausführungen Bodmann's Ansicht
unterzogen hat, ist in allen Punkten begründet. Bodmann hat für den oomitatus Nederne keinen
anderen Beweis gehabt, wie diese Urkunde von 1025; aus späterer Zeit ist über eine Malstätte
bei dem Erlenhofe keine Nachricht beizubringen. Yogel's Angabe S. 611, dass noch im
17. Jahrhundert das Halsgerioht über die 15 Überhöhischen Dorfer bei Kernel gehalten sei, ist
urkundlich nicht zu erweisen, wenigstens habe ich keinen Beleg hierfür gefunden, und ebenso-
wenig in Yogel's Concepten und Collectaneen den Nachweis für seine Behauptung. Dass Bod-
mann seine Erklärung Nederne = Hof Kehren der Homann'schen und Bunau'Bohen Karte entlehnt
hat, wie Schenk richtig hervorhebt, gesteht er selbst S. 605 ein 1 ). Die weitere Meinung Schenk's,
dass Homann den Namen Nehrenhof statt Erlenhof aus der Luft gegriffen und dass durch seine
Karte, sodann durch Bodmann dieser Name in das Volk gekommen, mithin etwa erst seit 1716
entstanden sei; hat schon von vornherein wenig Ueberzeugendes. Weiterhin aber kann, und dies
ist, wie auch Schenk zugibt, für eine weitere Erörterung der Frage von Wiohiigkeit, der Nach-
weis erbracht werden, dass der Erlenhof wirklich den Namen Hof Nehren führte. Der Hof war
wohl ursprünglich Besitz des Geschlechts von den Erlin, urkundlich treffen wir den Hof unter
der Bezeichnung hoiff zu den Erlin dann im Lehnsbesitze der Breder von Höllenstein. 1420
November 18 verschreiben Friedrich und Conrad Breder von Hohenstein ihrem alteren Bruder
Henne eine Gülte aus dem Hofe zu den Erlin. 1425 Juli 24 sind Henne, Friedrich und Conrad
Breder von Hohenstein in Gemeinschaft mit Richwin von den Erlin mit armen Leuten zu Kernel
belehnt, 1444 März 28 vorschreibt Henne Br. v. H. seiner zukünftigen Frau Else von Zeyskam
ihr Witthum auf dem hoiff zu den Erlen, 1506 August 26 wird Philipp Br. v. H. mit den Lehen
des Conrad von der Erlen belehnt*). Demnaoh findet sich in den Lehnbriefen für den Hof stets
die Bezeichnung hof zu den Erlen. Der Name Nehrenhof, nicht aber Erlenhof; findet sieh
hingegen konsequent in den Heberegistern des Amts Hohenstein. In dem ältesten uns erhaltenen
vom Jahre 1496 wird der Hof überhaupt nicht aufgeführt; in dem nächstfolgenden erhaltenen
Register, dem des Jahres 1582, findet sioh in dem Register des Pflughafers im Kirchspiel Kamel
die Position: „i simmern der hoff Nehm". Genau dieselben Positionen finden sioh alsdann in
den Einnahmerechnungen des Amts von den Jahren 1583 und 1584, der andere Name des Hofes,
Erlenhof; findet sioh in diesen Rechnungen nicht. Weitere Rechnungen liegen leider nicht vor,
dieselben sind, wie vorstehende Anführungen zeigen, sehr lückenhaft erhalten, anderenfalls würden
die Nachweise der Existenz des Namens Nehren sich zweifellos erheblich um ältere vermehren
lassen. Doch vorstehende Nachweise genügen, da die Annahme, dass der Name Nehren in den
Heberegistern nioht älteren Quellen und Vorlagen entnommen, sondern etwa erst 1582 entstanden
sei, bei unbefangener Prüfung doch wohl ausgeschlossen ist. Gerade die Heberegister überliefern
alte Hofes- und Flurnamen am treuesten. Die wenigen Nachrichten, welohe wir aus späterer
Zeit über den Hof haben, weisen gleichfalls dessen Namen Nehrenhof nach. So heisst es
') Auf welohe Karte Bodmann sich bezieht, habe ich nioht ermitteln können, da die Aus-
gaben der Homann'schen Karten, welohe ioh einsehen konnte, den Hof nioht haben, mit Ausnahme
der von den Homann'sohen Erben 1745 herausgegebenen Karte der Niedergrafsah. Katzeneln-
bogen, welche die Bezeichnung Erlerhof hat. Dieser folgt die Karte bei "Wenok.
■) Die bezüglichen Urkunden beruhen im Staats -Archive. Tergl. auch ArnoldH, Misoell.
S. 25a
Digitized by
Google
Berichtigungen und Zusätze. 3
in einer nur bruchstückweise erhaltenen, etwa der Mitte des 17. Jahrhunderts angehörigen
Beschreibung des Amts Hohenstein „Der Hof Erlen oder Kehren, den von Steprod gehörig". Die
Erben von Steprod verkaufen 1687 März 9 den ihnen gehörigen freiadliohen Hof Erlen oder
Nehren an den Pfarrer Delph zu Kernel, dessen Erben denselben 1723 December 14 weiter ver-
ftusserten.
Durch diese Angaben ist die Existenz des Namens Hof Kehren, welche von Schenk so
entschieden in Abrede stellt, urkundlich hinlSnglioh erwiesen.
Es ist schon bemerkt, dass die Aufnahme der Urkunde? sowie die vorstehende Darlegung
nicht den Zweck haben, Bodmann's Meinung^ über den comitatus Nederne doch als die richtige
hinzustellen; von der Aufnahme der Urkunde konnte jedoch nicht wohl abgesehen werden, zumal
die anderweitigen Ausfahrungen des vorhin mitgetheilten Sitzungsprotokolls immerhin für die
Möglichkeit, dass bei dem Hofe Kehren ursprünglich eine Malstfttte der Überhöhischen Dörfer
bestanden habe, einigen Raum lassen. — Für die Eenntniss der Rechtsverhältnisse der Über-
höhischen Dörfer sind wir leider fast nur auf Quellen späterer Zeit angewiesen.
Zu S. 78, No. 187:
Die Tradition ist nach Abschrift Kindlinger's gedruckt von Roth, Oorrespondenzblatt
1882, 8. 34.
Zu S. 84, No. 145:
Die Tradition ist nach einer Abschr. Kindlinger's gedr. von Roth, Oorrespondenzblatt 1882,
S. 34, un4 IT, Nachtrage S. 164.
Zu S. 142, No. 205:
Z. 8 lies namque statt itaque; Z. 9 eas statt eos; Z. 37 statt des irrthümlich stehen
gebliebenen (Symb.) R. und Mon.; Z. 38 ist vor Lucius Ego hinzuzufügen. — S. 143 statt Dominica
Domnica. — Gedr. Pflugk-Harttung, Acta Pontif. U, No. 381.
Zu S. 200, No« 271a:
WeJuenburg 1179 Februar 18.
K. Friedrich L erneuert auf Bitte derFürsten und Edlen Rheinfrankens
den alten von seinem Vorgänger Kaiser Karl gesetzten Landfrieden auf
zwei Jahre von kommenden Ostern ab unter Angabe seiner Bestimmungen
und der Grenzen, innerhalb welcher er gelten soll — Heo pacis statuta
in his finibus observanda indbrimus et extendenda: usque ad pontem Lutheriohewilre ubi
finitur episcopatus Spirensis et potestas iurisdictionis langravii in terra Spirohowe, et desoendet
ultra Musellam usque in terram Meineveit et ubi duo episcopatus iunguntur Coloniensis ei
Trevirensis, hino usque ad Saram fluvium et ultra Renum ubi finitur comitatus comitis Bertoldi
de Oreigowe et comitis Heinrici de Grezengen et desoensu per totam montanam stratam que
berstrate nominatur, inde usque eichenbuhel ubi incipit episcopatus Wiroenburgensis, inde usque
ad pontem Fuldensem ubi finitur comitia comitis Berdoldi de Noringes, et per totam terram
Wethereibe, inde per altitudine in comitatum comitis Heinrici de Dietse et per provinciam
comitis R&berti de Nassowe usque ubi finitur arohiepisoopatus Coloniensis et Treverensis et per
totam terram Einriche et per totam Ringowiam. — — — — — — — — — — —
Acta sunt heo in Wizenburc, anno domini M . C . LXXVIHL, indictione Xu.
Aus Abschrift Oehlers aus der Hs. Harl. 2800, Vol. 2, im brittischen Museum gedr.
Böhmer, A. Imp. No. 138; vergl. Stumpf No. 4274; Hennes, Grafen von Nassau S. 76.
Zu S. 218, No. 298t
Statt Sirubach ist wirklich Firubach zu lesen. Vergl. No. 380.
Zu 8. 242, No. 840:
Ist nach der von Schott entlehnten Abschrift bei Kindlinger 137, foL 65 gedr. Roth II, 9.
Digitized by
Google
4 Berichtigungen und Zusätze.
Zu S. 244, No.S48:
Nach dem Druck dieser, aus Lacomblet II, 61 übernommenen Urkunde kamen mir
Zweifel darüber, ob das hier genannte Rudensheym wirklich Rüdesheim im Rheingau sei. Herr
Geheime Archivrath Dr. Harless, dem ich auch für anderweitige Unterstützung zu Danke
verpflichtet bin, hatte die Güte, auf meine dieserhalb an ihn gerichtete Anfrage mir mitzu-
theilen, dass unter dieser curtis in Rudensheym wohl nicht ein Hof der Kölnischen Kirche zu
Rüdesheim am Rhein, sondern vielmehr ein Hof dicht bei Euskirchen zu verstehen ist, dessen
Oertlichkeit noch um 1470 Rudesheym, Roedesheym, Rodesheym lautet. Demnach ist die Urk.
als nicht hierhin gehörig zu streichen.
Zu S. 257, No. 362:
Die von Philippi, Geschichte der Reichskanzlei unter den letzten Staufern, S. 76 aus-
gesprochene Vermuthung, dass im Datum N&renberc und tertio non. nachgetragen seien, vermag
ich nicht für begründet zu halten. x
Zu S. 267, No. 378:
Die angeführte Gegenurkunde des Abts Hugo von Schlüchtern folgt hier:
Hugo dei gratia Solitariensis abbas totusque eiusdem loci conventus omnibus hos apices
inBpeoturis salutem in domino. Super rebus et gestis hominum sepe cura oonficitur, quia per
cartas multa dubietas amputatur. Eapropter noverint universi, quod inter nos et Eberwinum
de Cranspere, burgravium regie civitatis in Friedeberg, Eberwino villico de Wirene mediante
super concambio ville in Wiszenbach amicabilis est compositio celebrata, ita quod nos cum
universis ministerialibus loci Solitariensis ville in Wiszenbach et suis attinentiis nostra bona
voluntate et sine contradictione perpetualiter abdicavimus, bona tantummodo in Erlebach nostro
usui excipientes. Scituri etiam, quod memoratus E. pro concambio ville pretaxate et suis atti-
nentibus tanta de proprietate sua in reditibus ecclesie Solitariensi assignavit in perpetuum possi-
denda, videlicet in Buches ad quatuor talenta, in Decelnheim tria talenta et dimidium, in Berkeim
XXII. solidos et presertim pro XVI. solidis et quatuor denariis, quos ecclesie nostre in reditibus
demonstrare debuerat, paratam pecuniam nobis ad manus contulit. Ne vero factum istud
captiositate cuiuspiam deperire valeat in futurum, litterarum et sigilli nostri testimonio
communivimus.
Acta ab inoarnatione domini M.CC.XXI. Testes: Fulcgerus plebanus in Raintindes,'Wigandus
dyaconus, Henricus miles de Selbott, Ludevicus miles de Sintere, Harpertus et Conradus cives
de Geylnhusen.
Abschriften in dem Königsteiner Copiar I zu Ortenberg und dem Falkensteiner Copiar zu
Würzburg.
Zu S. 282, No. 410:
In der Note ist als fraglich hingestellt, ob Sossenheim A. Höchst gemeint sei Es ist
jedooh wohl Zotzenheim, Rheinhessen, gemeint und die Urk. zu streichen.
Zu S. 283, No. 414:
Die Angabe von Roth, IV, Nachträge, S. 69, zu I 205 No. 5, dass das Original dieser
Bulle im St.-A. beruhe, ist irrig. Es ist nur die von mir bezeichnete Abschrift vorhanden.
#
Zu S. 290, No. 427:
Roth IV, 62 in dem Verzeichnisse der Berichtigungen zu I, berichtigt das Regest I, S. 55,
No. 230; doch sind Einzelnheiten dieser Berichtigung nicht zutreffend; es ist z. B. VI. idus
Marcii (nioht Marcus!) = M&rz 10 und nicht = März 12, ferner ist die Bulle nicht an den
Erzbischof Heinrich von Mainz, sondern von Cöln gerichtet, wie dieses u. a. der Druck bei Rössel
hinlänglich ergibt. '
Digitized by
Google
Berichtigungen und Zusätze. 5
Zu S. 805, No. 458:
In dieser Urk. wird zum ersten Male das Gerichts- und Gemeindehaus, die domus placiti,
zu Lorch erwähnt. Hierdurch ist die nachfolgende Untersuchung über diesos Gerichtshaus, über
den älteren Gemeinder ath zu Lorch und die nach meiner Meinung aus diesem hervor-
gegangene Schuljunkersohaft daselbst veranlasst, die umsoweniger umgangen werden durfte,
als noch neuerdings über diese Schuljunkerschaft Ansichten zu Tage getreten sind, die sich als
nicht stichhaltig erweisen werden. Um den Druck des Textes nicht zu unterbrechen, ist der
Exours an diese Stelle verwiesen. .
Die ältesten bisher bekannten Nachrichten über die Schuljunkersohaft in Lorch
reichen zurück bis in den Anfang des 16. Jahrhunderts. Das Jahr 1804 führte das Aufhören
dieser Jahrhunderte alten Gemeindebehörde herbei. Die Schuljunkersohaft zu Lorch war das
dortige Partikularhaingericht. Es ist deshalb nicht erforderlich, wenigstens nicht der Zweck
der nachfolgenden Untersuchung, die Einrichtungen und Geschichte dieses Partikularhaingerichts
eingehend zu behandeln. Es mögen in dieser Beziehung die nachfolgenden Angaben genügen.
Die Genossenschaft bestand einschliesslich des Dompropstes zu Mainz aus sechs adeligen
Mitgliedern, welche zu Lorch begütert sein mussten. Der Dompropst, wegen des domkapitularischen
Besitzes zu Lorch der dem Range nach vornehmste Grundbesitzer und Oberzehntherr daselbst,
führte als Oberschu^junker den Vorsitz in dem Collegium. In dem Collegium konnte ein und
dieselbe grundsässige Familie nur mit einer Stimme vertreten sein; eine Ausnahme, wie sie in
einzelnen Fällen vorkam, war nur dann zulässig, wenn beide Vertreter getrennten Güterbesitz
repräsentirten. Die Aufnahme in die Schuljunkerschaft fand unter bestimmten, wohl von Alters
her überkommenen Förmlichkeiten statt. Die Versammlungen des Collegiums sollten herkömmlich
alle drei Jahre stattfinden ; die Zeitverhältnisse führten jedoch hierin öfters Störungen herbei, so
dass mitunter die Sitzungen erst nach 10 oder gar 17 Jahren stattgefunden haben. Als Ver-
sammlungstag stand der Johannistag, Juni 24, fest; Versammlungsort war von jeher, und dies
ißt von Bedeutung für die Entstehung des Collegiums, das Rathhaus zu Lorch.
An den Versammlungen der Schuljunkersohaft am Johannistage nahmen als weitere Bei-
sitzer des Haingerichts Theil der Pfarrer, der Schultheiss und vier Glieder des Baths zu Lorch;
wenigstens in Bezug auf die letzteren kann wohl mit Sicherheit angenommen werden, dass die-
selben dem Collegium nicht von Anfang an angehört haben, sondern erst in Folge nicht weiter
bekannter Veränderungen in der Verfassung des Collegiums in dasselbe gelangt sind. Die Zu-
sammenberufung der Versammlung erfolgte drei Wochen vor dem Termine durch den Schultheissen
im Auftrage des Oberschultheissen.
Die Verhandlungen des Haingerichts oder der Schuljunkerschaft betrafen:
1) die Angelegenheiten der Kirchenfabrik. Die bauliche Unterhaltung der Kirche, sowie
Anstellung und Besoldung des Pfarrers lag insbesondere der Dompropstei zur Last,
2) Revision der Kirchenrechnungen,
3) Revision der Rechnungen des Hospitals, sowie Führung der Aufsicht über dasselbe,
4) sämmtliche Haingerichtssachen. Sodann stand der Schuljunkersohaft zu
5) Präsentation des Schultheissen,
6) Ernennung des Schulmeisters, des Glöckners und der unteren Kirchendiener,
7) die Jagd und Fischerei in Lorcher Gemarkung,
8) der doppelte Antheil an dem Loosholz,
9) freie Fahrt auf dem Marktschiff nach Bingen.
Diese Mittheilungen über die adelige Corporation mögen genügen; ich wiederhole nur,
dass dieselbe in jener Zeit, aus welcher bisher urkundliche Nachrichten über dieselbe vorliegen,
das Partikular-Haingericht für Lorch und Lorcher Gemarkung bildete. Ueber dieselbe ist zu
vergleichen Bodmann S. 466, 470, sowie die Darstellung von Keuchen in dem Beiblatte zu dem
Amtsblatte von Eltville 1856 und die hierauf beruhenden Mittheilungen von Stramberg im Rhein.
Antiquarins II, 10, 253.
Eingehender haben sich von den obengenannten Forschern nur Bodmann und Keuchen
mit der Schuljunkerschaft beschäftigt; soweit diese von den genannten, besonders von ersterem,
als Haingericht angesehen wird, kann den bezüglichen Ausführungen beigetreten werden. Jedoch
sind die von Beiden unternommenen Versuche, die Bezeichnung Sohujjunkerschaft für diese Cor-
poration zu erklären, als verfehlt zu betrachten.
Bodmann hat, um die ihm unverständliche Bezeichnung erklären zu können, frischweg
Digitized by
Google
6 Berichtigungen und Zusätze.
eine adelige oder Junkerschule in Loren, deren Blüthe in das Mittelalter fallen soll, erfunden!
Durch seine mit aller Bestimmtheit hingestellten Behauptungen hat er alle späteren Forscher
irregeleitet. So läset z. B. Vogel S. 601 unter Berufung auf Bodmann sich aus dieser Junkerschule
die Schuljunkerschaft entwickeln. Aehnlich, wenn auch nicht ganz Übereinstimmend, ist die
später von Keuchen aufgestellte Meinung.
Bodmann's adelige Schule zu Lorch, die Junkerschule, mag daher, ehe wir uns weiter
mit der Schuljunkerschaft beschäftigen, einer Prüfung unterworfen werden. Bodmann behandelt
dieselbe 1) S. 109. Hier bespricht er den Chordienst der im Mittelalter anscheinend zahlreichen
Geistlichkeit zu Lorch, welcher er an anderen Stellen ohne irgend welchen Grund den Charakter
eines Capitels gegeben hat und sagt alsdann, dass an diesem Chordienste auch die dortige
adelige Schuljugend, die Junker, theilgenommen hätten; diese seien zu gewissen (welchen??)
Zeiten im Chor gewesen, weshalb ihnen im Chor besondere Stühle errichtet gewesen seien.
Diese Anstalt habe Schuljunkerschaft geheissen, der Dompropst habe die Aufsicht gehabt. —
Einen Beweis für diese Behauptung, irgend eine Urkunde, obwohl für Lorch Urkunden des
Mittelalters in Fülle vorliegen, hat B. für diese Behauptung nicht, anzuführen; er bezieht
sich nur auf eine Stelle in den handschriftlichen Arbeiten von Gamans, in welcher es
heisst „habent et in choro (der Kirche zu Lorch) certe stalla nobiles quidam die Schuljunker
dicti tt . Von einer Adelsschule zu Loroh sagt Gamans, dessen Worte später ihre Erklärung
finden werden, nichts; Bodmann's Behauptung der Adelsschule an dieser Stelle ist und bleibt
beweislos. 2) S. 287 bei Darstellung der Erziehung der Sohne des Rheingauischen Adels heisst
es, dieselben seien auf „die Ritterakademie", d. h. in die Schuljunkerschaft zu Lorch geschickt
worden — hier wird überhaupt keine Beweisstelle angegeben. 3) Endlich S. 427 sagt B n es habe
in Loroh eine Unterriohtsanstalt, die Schuljunkerschaft, unter dem Bectorate des Mainzer Dom-
propstes für den Adel bestanden, als Unterrichtsgegenstände bezeichnet er Lesen und Schreiben,
Mores und Christenthum. — Auch hier ist keine Spur eines Beweises, wohl aber Behauptungen,
welche die früheren an Kühnheit übertreffen. Avancirt sogar hier der Dompropst von Mainz
zum Beotor der Lorcher Bitterakademie! Bodmann hat es nicht vermooht, für die Existenz
seiner Bitterakademie in Lorch nur die Spur eines Beweises beizubringen, seine Ausführungen
sind seine eigenen Erfindungen und ist es Zeit, dass seine Ritterakademie aus der Geschichte
Lorchs und des Rheingaus verschwindet. Wie und wo Söhne des Lorcher Adels ihren Schulunterricht
erhalten haben mögen, kümmert uns bei Prüfung der Beweise für die Ritterakademie nicht
Nach Bodmann hat sioh dann Keuchen in der schon angeführten Abhandlung eingehender
mit der Schuljunkerschaft befasst. Im Wesentlichen sohliessen sioh seine Ausführungen denen
Bodmann's an, da ja über die Hauptsache, nämlich die Identität der Schuljunkerschaft mit dem
Partikularhaingericht, kein Zweifel besteht. In einem Punkte jedoch zeigt Keuohen's Ausführung
einen Fortschritt gegen Bodmann ; Keuohen hebt es mit Reoht hervor, dass Bodmann ohne allen
Grund Junkerschule und Schuljunkersohaft zusammenwarf. Bezüglich der Bezeichnung Schul-
junkerschaft glaubt Keuohen a. a. 0. S. 331 doch Bodmann soweit nachgeben zu müssen, dass
er annimmt, die ersten Schuljunker — K. setzt, worauf ich zurückkomme, die Entstehung der
Schuljunkerschaft in den Anfang des 16. Jahrhunderts — seien noch auf der Junkerschule zu
Lorch gewesen und hätten hiervon ihren Titel Schuljunker abgeleitet.
Da vorhin nachgewiesen, dass Bodmann's Junkersohule dessen eigenste Fiction ist,
Keuohen jedooh an * Bodmann's Meinung festhält, mögen auch Keuohen's Gründe für die
Existenz der Junkerschule erörtert werden.
Keuchen bespricht die Junkersohule a, a. 0. S. 306. Andere Angaben über die Schule,
wie die Bodmann's, hat derselbe, wie er ausdrücklich hervorhebt, nicht gehabt, doch genügt
ihm Bodmann's Autorität, diese Ausführungen ohne Weiteres für baare Münze zu halten. Doch
ist es Keuohen gelungen, eine Erwähnung der Schule zu ermitteln und diese ist der einzige
Quellenbeleg, den er entdecken konnte. Es ist dies die folgende Notiz in einem Lorcher Raths-
protokoll des Jahres 1731: „Da das alte Gemäuer des vorhin gewesenen sogenannten adeligen
Schulhauses zwischen dem Pfarrgarten und Wolfgang Stassen gelegen gefahrlich und von den
abfallenden Steinen Unglück entstehen könnte, so wurde dasselbe mit Genehmigung des Dom-
propsten von Mainz abgebrochen 1 ) und für Reparirung der Kirohhofsmauer verwendet, jedoch
mit dem Revers, dass wenn das adelige Schulhaus wieder erbauet werden sollte, dieselbe Ruthen-
zahl an Steinen wieder anzuschaffen wäre etc.
l ) Die Grundmauern dieses jedenfalls sehr alten Hauses sind noch heute sichtbar.
Digitized by
Google
Berichtigungen und Zusätze. 7
Die Notiz ist für die Geschichte der Sohutfunkerschaft, Überhaupt der Stadt Loroh von
Wichtigkeit. Wenn wir, entsprechend den bisherigen Darlegungen, dass eine adelige Schule in
liorch niemals existirt hat, dieses Geb&ude, das vorhin gewesene sogenannte adelige Schulhaus,
nun nicht als ein Schullocal in gewöhnlichem Sinne betrachten, sondern als das Haus, von
welchem das Haingericht, der Ausschuss des dortigen grundsässigen Adels, seinen Beinamen
herleitete, so lernen wir aus dieser Stelle das mittelalterliche Versammlungshaus
des Haingerichts kennen, denn seit dem Anfange des 16. Jahrhunderts, seit welcher Zeit
urkundliche Nachrichten über dasselbe vorliegen, tagte es in dem unterhalb der Kirche und in
dem nach dem Rheine hin sich erstreckenden Theile des Orts belegenen Rathhause; seit dieser
Zeit war jenes alte Schulhaus nicht mehr im Gebrauch. Dann gibt überhaupt diese Stelle den
Schlüssel zur Lösung der ganzen Frage. Doch vorher noch einige Worte über die Schule zu
Loren, um jede Möglichkeit, das Schulhaus in jener Stelle doch als Schulhaus in dem gewöhn-
lichen Sinne des Wortes zu erklären, abzuschneiden.
Es mag zu diesem Zwecke zunächst nochmals auf die schon begründete Behauptung hin-
gewiesen werden, dass nicht der geringste Quellenbeleg für eine Adelsschule zu Loroh vorliegt.
loh habe nur eine mittelalterliche Erwähnung eines Lehrers zu Loroh gefunden, nämlich den
in einer Urkunde von 1396 bei Würdtwein, D. Mog. n, 243, genannten „Schulmeister Henman
Dhumhelder"} es hiesse doch der Sache Gewalt anthun, wenn man annehmen wollte, der
Genannte sei nicht Lehrer der dortigen Ortsschule, sondern Dozent an Bodmann's Bitterakademie
gewesen. Sodann führt Eeuohen a. a. O. S. 313 die Inschrift des in der Kirche zu Baoharach
befindlichen Grabmals des 1609 April 15 gestorbenen Friedrich von Wolfskehl an, auf welchem
ee heisst: „ Wurde zu Loroh in wahrer christlicher Religion und Anrufung Gottes erzogen 44 ; von
der Junkerschule steht jedoch in dieser Grabschrift kein Wort.
Endlich mag noch die Ansicht, welche Zaun in seiner Geschichte des LandoapHels Rhein-
gau, einem in mancher Beziehung verdienstlichen Buche, über die Ritterschule in Loroh aus-
gesprochen hat, geprüft werden. S. 340 gibt er einen Auszug aus den Testamenten des Loroher
Pfarrers Johannes de Linthen und seines Bruders Hermann, welche 1398, wie Zaun aus dem
lateinischen Texte Übersetzt, jeder 12 fl. legirten zum Ankauf einer Bibel, welche im Chore fßr
die Priester, die Studenten und Alle, welche darin lesen wollten, zur Hand sein sollte. Hier
hätten wir also die gesuohten Lorcher Studenten! Leider hat Zaun sich die bezügliche Stelle
der Urkunden, Würdtwein, D. Mog. H, 245, nur flüchtig angesehen, dieselbe lautet quam
bibliam magister fabrioe inter presbiteros ponat ad ohorum, ut omnibus in ea legentibus neonon
studentibuß sit presens — . Von Studenten, welche in der Bibel lesen sollen, steht hier kein
Wort. — Dann erklärt derselbe S. 343 die grosse Zahl der Altaristen zu Lorch daher, dass
manche von ihnen als Begleiter der zu Loroh studirenden adeligen Junker gekommen seien;
eine Hypothese, welche ebenso wie die vorhergehende völlig aus der Luft gegriffen ist und an
Kühnheit tatsächlich noch über Bodmann's Hypothesen steht! Diese Ausführung mag genügen,
um die Loroher Junkerschule für alle Zeit aus der Welt zu schaffen und zu dem Versuche, die
Bezeichnung Schuljunkerschaft zu erklären, überzugehen.
Es kann nach dem Gesagten keinem Zweifel unterliegen, dass der Sohuljunkerschaft
genannte AusBohuss des Adels zu Loroh seinen Kamen von seinem ursprünglichen Versammlungs-
hause, dem noch in. dem oben angeführten Ratiisprotokoll von 1731 genannten „adeligen Schul-
hause hat Dieses adelige Schulhaue, die sohola, war und ist nichts anderes,
wie die in dieser Urk. von 1235 genannte domus placiti, das Geriohtshaus.
Sohola bezeichnet nach Du Gange „generaliter aedifleia, ubi oonvenire solent homines
plurhni a , weiterhin dann „oonfratria, sodalitas, sooietas. Es ist mir zwar nicht gelungen, eine
Urkunde zu finden, in welcher die domus placiti oder iudioii direot sohola genannt wird, aber
für die Gerichtshäuser und insbesondere für die, für die Markgeriohte bestimmten
Hau 8 er in den Dörfern sind anderweitige, dem Worte sohola synonyme Ausdrüoke nachweisbar,
sodass es keinem Anstände unterliegen kann, hierauf gestützt auch schola für Richthaus zu er-
klären. Ee sind dies die Worte gymnasium und theatrum, in deutscher Uebersetzung spielhus
und gildehus. Eine grosse Anzahl von Belegstellen hierfür aus Westfälischen Urkunden hat
Wilmans im Westfälischen Urkundenbuche EH, 1, S. 951 gesammelt, ich kann deshalb auf dessen
Ausführungen, sowie auf Schiller und Lübben, Niederd. Wörterbuch s. v. spelhus, Grimm, Rechts*
alterthümer S. 806, Maurer, Städteverfassung H, S. 48 ff. verweisen.
loh habe schon bemerkt, dass ich den Gebrauch des Wortes sohola für Richthaus in
Urkunden, speciell in Nassauischen Urkunden, nicht habe oonstatiren können, übrigens steht
Digitized by
Google
8 Berichtigungen und Zusätze.
auch der eine ausreichende Erklärung gebenden Annahme nichts entgegen, dass in dem kleinen
Orte die nicht zahlreiche Schuljugend in Ermangelung eines Schullocals in dem Gerichts- oder
Gemeindehaus unterrichtet wurde. Wohl aber finden sich die von Wilmans a. a. 0. als gleich-
bedeutend nachgewiesenen Ausdrücke theatrum und spielhaus. Die Urkunde des Grafen Heinrich
von Katzenelnbogen von 1232, Mittelrhein. TJ.-B. III, S. 364, ist ausgestellt Nohgere in theatro;
das Gentgericht zu Nordenstatt wird 1361, sodann 1483 in dem neben dem Kirchhofe belegenen
spylhus gehegt, vergl. Vogel S. 553; Wigand, Wetzlarische Beiträge I, 103; das Gerichtshaas
zu Hochheim, das Bathhaus, erscheint als spielhaus in Protokollen von 1599 und 1600.
Aus Urkunden der benachbarten Territorien will ich anfuhren: 1201 teatrum hoc est
spilhu8 zu Hemirsheim, Goerz, Mittelrh. Regg. II, No. 920; 1274 domus que vulgariter dicitur
spielhus zu Amöneburg, Guden. IV, 923; über das Haus zum gelthus zu Mainz vergl. Guden.
n, 524, Sohaab I, 468; das ungedruckte Weisthum über die Rechte des Abts von Bleidenstatt
zu Kempten 1526 Januar 22 wird aufgenommen zu Kempten im ungebotenen Ding auf dem
Rathhause, „das man nennt das klaffhaus"; in dem Vertrage zwischen Kurmainz und der Stadt
Frankfurt wegen des Marktschüfes von 1584 Januar 10/20 wird das Spielhaus zu Oberrad
genannt; in Frankfurt führten drei Häuser den Namen gelthaus, am Markte, in der Saalgasse
und in der Allerheiligengasse, Battonn III, 188; IV, 89; V, 337; die daselbst IV, 89 mitgetheilte
Erklärung Fichard's gelthus = Geldwechslerhaus ist verfehlt. Fehlt auch, wie bemerkt, eine
directe Belegstelle aus Urkunden für die Bedeutung von schola als Gerichtshaus, so können
wir nach dem bisher Gesagten doch diese Erklärung unbedenklich als die richtige annehmen.
Die domus placiti zu Lorch in unserer Urkunde ist die schola.
Dieser Erklärung konnte jedoch die von Keuchen a. a. O. S. 314 aufgestellte Ansicht,
dass die Schuljunkerschaft sich in dem zweiten Viertel des 16. Jahrhunderts gebildet habe,
entgegengehalten werden, wenn eben diese Ansicht begründet wäre. Keuchen nimmt an, die
Partikularhaingerichte des Rheingaues hätten sich in Folge der Eintheilung desselben in Aemter,
also zwischen 1398 — 1415, gebildet; hierdurch sei dem Adel das Eindringen erleichtert und seien
dessen Anmassungen gewachsen, bis die Albertinisohe Reform von 1527 den Weg zum Ge-
lingen gebahnt habe. K. sagt wörtlich „da durch diese Albertinisohe Reform der Rheingau seine
8ämmtlichen früheren Freiheiten einbüsste, so ist die um diese Zeit in Lorch entstandene Schul-
junkerschaft zu erklären, welche, wenn auch die alte Form noch in etwa bestehen lassend, doch
nach ihrem Willen und Nutzen die öffentlichen Angelegenheiten, besonders das Haingericht,
regierte etc. Diese Ansicht von der Entstehung des Lorcher Partikularhaingerichts ist verfehlt.
Der Irrthum Keuohens ist wesentlich dadurch herbeigeführt, dass es ihm, wie er selbst S. 321
sagt, nicht möglich gewesen ist, eine ältere urkundliche Nachricht über die Sohujjunkerschaft
zu finden.
Dieses uns aus späterer Zeit bekannte Partikularhaingericht, die Schu^junkersohaft, ist die
alte und ursprüngliche, aus Ministerialen bestehende Gemeindebehörde, der alte Gemeinderath
von Lorch, dessen Versammlungshaus in der angegebenen ältesten Zeit, mindestens im 13. Jahr-
hundert, die domus placiti oder schola war.
Den Beweis hierfür liefert theils die vorliegende Urkunde, dann ganz besonders eine zweite
Urk. von 1277, welche im zweiten Theile dieses Bandes zum Abdruck gelangen wird. Die den
Verkauf von Weinbergen zu Lorch betreffende Urkunde ist ausgestellt unter Mitwirkung der
iurati in Lorch e. Von entscheidender Wichtigkeit ist das Siegel dieser iurati, das älteste,
bisher nicht bekannte Gemeindesiegel von Lorch; auf das bisher bekannte älteste S., also das
zweite, komme ich gleich zurück. Dieses älteste S. ist bereits zu dem vorliegenden Bande T. L,
No. 9 abgebildet. Die Bedeutung dieses Siegels für die Entstehung der Wappen des in Lorch
ansässigen Adels wird in einem Excurse zu der Urk. von 1277 selbst besprochen werden ; es soll
hier nur erwähnt werden, dass die Wappenbilder der meisten, in Lorch von jeher angesessenen
Geschlechter diesem Siegel entlehnt sind. Für die vorliegende Untersuchung ist nur die Umschrift
dieses Siegels von Wichtigkeit; dieselbe lautet: Sigillum iuratorum in Lorche super annonam.
Hier haben wir den ältesten Gemeinderath und zugleich Markgerioht, da ja dessen Thätigkeit
bei den damaligen Verhältnissen des kleinen Fleckens vorwiegend markrichterlicher Natur war.
Dass dieser alte Rath und Markgericht nur aus Gliedern der in Lorch ansässigen Ministerialen-
gesohlechter bestanden hat, muss ohne weiteren Urkundenbeweis angenommen werden.
Zwischen dem eben angegebenen Jahre 1277 und dem Jahre 1316 muss eine Umwälzung
der Gemeindeverfassung in Lorch stattgefunden haben, durch welche die Ministerialen aus dem
Gemeinderathe vertrieben und das inzwischen sehr angewachsene bürgerliche Element hinein-
Digitized by
Google
Berichtigungen und' Zusätze. 9
kam. Im Jahre 1316 findet sich ein neues Gemeindesiegel, kreisrund, in der 'Mitte das Mainzer
Bad, Umschr. Sigillum universitatis in Lorioh; die Zusammensetzung des neuen Raths, der aus
dem adeligen Oberschultheiss, dem bürgerlichen Schultheiss und 14 bürgerlichen Schöffen
bestand, kennen wir urkundlich jedoch erst etwa seit der Mitte des 14. Jahrhunderts.
Entfernte diese Revolution die Ministerialen aus dem Rathe und entzog dieselbe diesen
die Leitung des bürgerlichen Gemeinwesens, so konnte dieselbe jedoch nicht so weit gehen,
dass sie den, wie wir heutigen Tags sagen würden, alten und befestigten Grundbesitz in der
Gemeindemark seiner Reohte beraubte. Der Grundbesitz in der Feldmark war zum grössten
Theile in Händen von Stiftern, Klöstern und des Adels, diese waren von jeher die eigentlichen
erbberechtigten Märker in der Mark der Gemeinde, das Märkerrecht konnte ihnen nicht streitig
gemacht werden, sie blieben wie bisher die iurati super annonam. Das Markgericht, das Parti-
kularhaingericht blieb den Ministerialen. Dies ist die Schuljunkerschaft, die mithin so alt ist,
wie das Gemeindewesen zu Lorch, nicht aber erst zu Anfang saeo. 16 entstand. Etwaige spätere
Aenderungen in der Verfassung der Schuljunkerschaft zu Lorch kommen hier nicht in Betracht.
Doch zurück zur schola. Diese, die domus plaoiti des alten, aus den Ministerialen gebildeten
Raths, blieb fortab dessen Versammlungshaus für die haingerichtlichen Verhandlungen, bis die
Baufälligkeit des alten Hauses die Corporation zwang, die Verhandlungen in das jüngere
Gemeindehaus, das nooh jetzt bestehende Rathhaus, zu verlegen. Im Jahre 1731 sank, wie wir
sahen, der alte Bau, in welchem im frühen Mittelalter die Geschlechter zu Rath, auch zu fröh-
lichem Trunk und Kurzweil gesessen, in Trümmer, die zum Theil nooh jetzt erhalten uns seine
Lage in dem hochgelegenen Theile des Orts, oberhalb der Kirche und recht inmitten der alten
und ursprünglichen Ansiedlung zeigen.
Codex dipL Nasi. 1,1. ff
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Verlag von JULIUS NIEDNERin Wiesbaden.
codex diplomaticüs nassoicus.
HEBAUSGEGEBEK VON
D* K. MENZEL -J D DP W. SAUER
PROFESSOR AN DER KÖNIGL. -UNIVERSITÄT ZU BONN KÖNIGL. STAATSARCHIVAR ZU WIESBADEN.
IM AUFTRAGE UND MIT . UNTERSTÜTZUNG DES COMMUNALSTÄNDISOHEN
VERBANDES DES REGIERUNGSBEZIRKS WIESBADEN.
Der Codex .diplomaticüs Nassoicus soll in drei Abtheilungen von je zwei
Bänden (der Band von ca. 50 Bogen, gross Octav) ausgegeben werden und spätestens in 12 Jahren
vollendet sein.
Die Ausgabe wird in 12 Halbbänden, zu etwa 20 Mark pro Halbband, erfolgen.
Die erste Hauptabtheilung wird enthalten:
im 1. Bande: die Urkunden der ehemals Mainzischen, hessischen, pfälzischen
Territorien ;
im 2. Bande: die der Trierischen nnd kleineren sich anschliessenden Territorien.
Die zweite Jlaup tabtheilung:
im 1. Bande: die Urkunden der Herrschaften Idstein nnd Wiesbaden;
im 2. Bande: die Urkunden der Herrschaft Weilburg.
Die dritte Hauptabtheilung:
im 1. Bande: die Urkunden der Diilenburger Linie;
im 2. Bande: die Urkunden der Linien Hadamar und Beilstein, wenn der Heraus-
geber wegen des häufigen Wechsels dieser Linien nicht vorzieht,
sämmtliche Urkunden der Ottonischen Gebiete in rein chronolo-
gischer Folge zu o«uien.
Den Bänden werden Tafeln mit Schriftproben und Abbildungen der Siegel der Grafen zu
Nassau,-. der wichtigsten Adelsgeschlechter und einzelner Städte" Kirchen und Klöster des Landes
in soi^faltiger Auswahl und schöner Ausführung beigegeben.
Auf die Wichtigkeit und Bedeutung des im Vorstehenden angezeigten Werkes hinzuweisen,
bedarf es nur weniger Worte. Wenn auch die Geschichte des vormaligen Herzogthums Nassau in
einigen Werken behandelt wird, fohlt doch bis jetzt eine dem heutigen Standpunkte der Wissenschaft
entsprechende Bearbeitung der Urkunden, dieser werthvollen Zeugen der Vergangenheit, welche
die Grundlage für weitere Forschungen und Darstellungen bietet. Nachdem die früheren Pläne,
welche zur Herausgabe eines Nassauischen Urkundenbuches entworfen worden, aus mancherlei
Gründen nicht zur Ausführung gekommen sind, haben die Herausgeber sich über den vorstehenden
Plan geeinigt, welcher die Urkunden dor Nassauischen Stammlande und der zahlreichen grösseren
und kleineren Territorien, aus denen sich das Herzogthum zusammengesetzt hat, gleichmäßig
berücksichtigt.
Wie wichtig für die politische, die Rechts- und Culturgeschiohte die einzelnen Gebiete
Nassau's gewesen sind, ist bekannt. Mitten in den alten deutschen Reichslanden gelegen, waren
sie zum grossen Theil im Besitze rheinischer Kurfürsten oder alter adeliger Geschlechter, welche
an allen wichtigen Angelegenheiten Theil nahmen, häufig die höchsten Aemter des Reiches
bekleideten und die sichersten Beweise ihrer Thätigkeit in den Urkunden hinterliessen. Selbst die
von der grossen Verkehrsstrasse abgelegenen Gebiete müssen als die Heimath der Oranier, welche
sich in grossen weltbewegenden Kämpfen ausgezeichnet haben, allgemeineres Interesse erregen.
Besonders mag noch erwähnt werden, dass die Urkunden der zwischen Ober- und Nieder-
deutschland gelegenen Gebiete für die Kenntniss und Erforschung der mittelalterlichen Dialei '
von grosser Wichtigkeit sind.
Der Codex ddplomaticus Nassoicus wird mithin allen Freunden der vaterländische
Geschichte mannigfache Anregung und Förderung ihrer historischen Studien bieten, umsomeh
da viele und wichtige Urkunden noch nicht veröffentlicht sind und nunmehr hier zum erstenmi
an das Tageslicht treten.
Wiesbaden. L. Schellenberg'sche Hof-Buchdruckerei.
Iby VjOt&ßl
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google
Digitized by
Google